Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG PHỐI HỢP GIỮA NHÀ TRƯỜNG, GIA ĐÌNH VÀ XÃ HỘI TRONG GIÁO DỤC HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG DÂN TỘC BÁN TRÚ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về hoạt động phối hợp giữa nhà trường với gia đình và xã hội trong giáo dục học sinh Hoạt động phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội là vấn đề bức xúc trong công tác giáo dục mà nhiều tác giả đã quan tâm nghiên cứu. Đặc biệt Đảng và nhà nước ta rất quan tâm đến hoạt động phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội, coi đó là nguyên tắc cơ bản để đảm bảo kết quả giáo dục trong các loại hình trường.
Có rất nhiều tác giả đã quan tâm nghiên cứu và từng bước giải quyết vấn đề này ở nhiều góc độ khác nhau. Các công trình nghiên cứu vấn đề này như sau: Hoạt động phối hợp giữa nhà trường với gia đình và xã hội là vấn đề đã được quan tâm nghiên cứu từ rất lâu. Trong nền giáo dục cận đại J.Comenxki (1592 - 1670) là người đầu tiên nêu ra một hệ thống lý luận chặt chẽ về tầm quan trọng của mối quan hệ thống nhất giữa gia đình và nhà trường đối với kết quả giáo dục trẻ. Ông khẳng định “lòng ham học của trẻ không thể thiếu vắng sự kích thích từ phía bố mẹ và thầy cô.
Các bậc cha mẹ, giá viên nhà trường, bản thân môn học, phương pháp dạy học sinh phải thống nhất làm thức tỉnh và duy trình khát vọng học tập trong học sinh” [28]. Vào đầu thế kỷ 21 này, một số nước phương Tây đã chú ý đề cao vai trò của cha mẹ trong việc kết hợp với nhà trường để giáo dục học sinh. Ông Alan 7 Johnson, Bộ trưởng Bộ Giáo dục Anh, trong bài phát biểu gần đây đã kêu gọi cha mẹ không nên phó thác việc chăm sóc, giáo dục con em mình cho nhà trường. Ngược lại, ông khẳng định vai trò của các bậc phụ huynh rất quan trọng, thậm chí sẽ mang lại một sự khác biệt lớn so với những kết quả mà trẻ đạt được từ trường học.
Trong lịch sử giáo dục ở nước ta, từ lâu nhà trường và gia đình đã có sự hợp tác chặt chẽ trong việc giáo dục trẻ, câu nói “Muốn sang thì bắc cầu kiều, muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy” đã khái quát ý nghĩa lớn lao về mối quan hệ này. Chủ tịch Hồ Chí Minh là một nhà giáo dục lớn của nước ta, Bác đã nhấn mạnh đến tầm quan trọng về trách nhiệm của nha trường phải tổ chức phối hợp với gia đình: “Phải mật thiết liên hệ với học trò, bởi vì giáo dục trong nhà trường chỉ là một phần, có cần có sự giáo dục ngoài xã hội và trong gia đình để cho việc giáo dục trong nhà trường được tốt hơn. Giáo dục trong nhà trường dù tốt đến mấy nhưng thiếu giáo dục trong gia đình và ngoài xã hội thì kết quả cũng không hoàn toàn” [22]. Năm 2008, Bộ GD&ĐT đã ra Chỉ thị về “Tăng cường phối hợp nhà trường, gia đình và xã hội trong công tác giáo dục trẻ em, học sinh và sinh viên”.
Trong đó đã nhấn mạnh “Hoạt động phối hợp nhà trường, gia đình và xã hội có ý nghĩa quan trọng đối với chất lượng giáo dục trẻ em, học sinh, sinh viên. Điều 93 Luật Giáo dục 2005 khẳng định “Nhà trường có trách nhiệm chủ động phối hợp với gia đình và xã hội để thực hiện mục tiêu, nguyên lý giáo dục” [26]. Hiện nay, hoạt động phối hợp nhà trường, gia đình và xã hội đã có nhiều công trình nghiên cứu, tổng hợp quan điểm lý luận và thực tiễn về vai trò, nhiệm vụ của gia đình và xã hội trong việc giáo dục thế hế trẻ như “Giáo dục gia đình”, “Xã hội hóa công tác giáo dục” [18], “Giáo dục học - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” [28]. 8 Một số tác giả đã chọn đề tài nghiên cứu về tác động phối hợp của gia đình để nâng cao hiệu quả giáo dục học sinh trong luận án, luận văn như “Những BP cải thiện tác động của gia đình đến việc học tập của học sinh lớp 1,2 trường tiểu học”, Luận án TS của Vũ Thị Sơn, “Các BP tác động của cha mẹ đến việc học tập của học sinh lớp 5 ở thành phố Hồ Chí Minh”, Luận văn thạc sĩ của Võ Thị Bích Hạnh và “Nghiên cứu sự phối hợp giữa nhà trường và gia đình trong quản ý hoạt động học tập của học sinh ở các trường THPT tỉnh Bà Rịa Vũng Tàu”, Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Văn Trung.
Các công trình nghiên cứu đã khẳng định gia đình có tính quyết định trong việc giáo dục thế hệ trẻ và sự phối hợp giữa giáo dục nhà trường và giáo dục gia đình không thể thiếu trong quá trình giáo dục trẻ. Bởi lẽ gia đình có vị trí và vai trò hết sức to lớn trong việc hình thành và phát triển nhân cách của trẻ em. Giáo dục gia đình có tính xúc cảm hơn so với bất cứ môi trường giáo dục nào khác, vì nó dựa trên tình yêu thương của cha mẹ đối với con cái và tình cảm quyến luyến tin cậy của con cái đối với cha mẹ. Những nghiên cứu trên đã đưa ra các cơ sở lí luận cơ bản và bước đầu đề xuất các mô hình tổ chức thực hiện sự phối hợp các lực lượng giáo dục giữa nhà trường, gia đình và xã hội, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục học sinh, đặc biệt là học sinh THCS ở các trường phổ thông dân tộc bán trú.
Các tác giả đã dùng các khái niệm khác nhau: “thống nhất”, “hợp tác”, “kết hợp”, “liên kết”, các khái niệm về giáo dục (theo nghĩa rộng, theo nghĩa hẹp), mối tương quan giữa nhà trường với gia đình trong công tác giáo dục học sinh. Các tác giả đã chỉ ra những lý luận về tính cấp thiết phải kết hợp việc giáo dục của nhà trường với gia đình và của xã hội. Những nghiên cứu về quản lý hoạt động phối hợp giữa nhà trường với gia đình và xã hội Trong quá trình hình thành và phát triển, đất nước ta đã trải qua nhiều chế độ xã hội. Điểm khác biệt giữa chế độ xã hội này và chế độ xã hội khác chính 9 là hình thức quản lý.
Quản lý là hoạt động không thể thiếu trong hoạt động của Nhà nước và bất kỳ tổ chức, doanh nghiệp nào. Một hình thức quản lý mới tiên tiến hơn sẽ đem đến cho xã hội một diện mạo mới trên tất cả các mặt của đời sống. Và để tìm ra được những phương thức quản lý hiệu quả, con người cần phải có quá trình nghiên cứu về hoạt động quản lý để có thể kế thừa được những ưu điểm của phương thức quản lý cũ, và tìm ra được phương thức quản lý mới để đưa xã hội phát triển đạt những thành tựu cao hơn. Mác đã từng khẳng định: “Bất cứ lao động xã hội hay lao động chung nào mà tiến hành trên một quy mô khá lớn đều phải có sự chỉ đạo để điều hoà những hoạt động cá nhân.
Một nhạc sĩ độc tấu thì tự điều khiển lấy mình, nhưng một dàn nhạc thì phải có nhạc trưởng” [9, tr. Trong nền giáo dục xã hội chủ nghĩa của Liên Xô cũ, nhiều nhà giáo dục lỗi lạc như N.Makarenco (1888-1939) đặc biệt là nhà giáo dục viện sĩ hàn lâm V.Xukhomlinxki (1918 - 1970) đã nêu bật được ý nghĩa vô cùng quan trọng của sư phối hợp, hợp tác giữa gia đình và nhà trường và công tác quản lý của nhà trường trong sự phối hợp đó nhằm thực hiện mục đích thống nhất hợp tác giữa cha mẹ và thầy cô trong giáo dục học sinh. Ngoài ra còn tạo thêm động lực và niềm tin cho trẻ trong quá trình học tập và rèn luyện. Xukhomlinxki khẳng định nếu gia đình và nhà trường không có sự hợp tác để thống nhất mục đích, nội dung giáo dục sẽ dễ dàng dẫn đến tình trạng “Gia đình một đường, nhà trường một nẻo”.
Trong những năm gần đây, đã có một số tấc giả nghiên cứu về quản lý hoạt động phối hợp giữa nhà trường và gia đình trong các đề tài nghiên cứu của chuyên ngành Quản lý giáo dục như “Thực trạng quản lý việc phối hợp các lực lượng trong công tác giáo dục đạo đức cho học viên tại một số trung tâm giáo dục thường xuyên thành phố Hồ Chí Minh” của Phạm Minh Tuần, Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh, 2012. “Thực trạng quản lý sự phối hợp giữa nhà trường gia đình trong công tác giáo dục học sinh ở các trường THPT huyện Cần Đước, 10 tỉnh Long An” của Hồ Văn Thơm, Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh, 2009. “Biện pháp tăng cường quản lý hoạt động phối hợp giữa nhà trường với gia đình của hiệu trưởng các trường THPT huyện Lấp Vò, tỉnh Đồng Tháp” của Nguyễn Minh, Đại học Sư phạm Huế, 2007”. “Quản lý công tác phối hợp giữa nhà trường với cha mẹ học sinh ở các trường THCS vùng nông thôn thị xã Bà Rịa” của Dương Văn Thạnh, Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, 2007”.
Có thể nói “Các công trình trên đã nghiên cứu về những cơ sở lý luận cơ bản, đánh giá thực trạng hoạt động phối hợp giữa nhà trường và gia đình và đề xuất những BP để nâng cao hiệu quả hoạt động phối hợp giữa nhà trường và gia đình tại các địa bàn nghiên cứu, đồng thời cũng làm rõ hơn chức năng quản lý hoạt động phối hợp giữa nhà trường và gia đình trong quá trình giáo dục học sinh”. Tuy nhiên, vấn đề thực trạng quản lí hoạt động phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội trong công tác giáo dục học sinh THCS tại cá trường phổ thông dân tộc bán trú chưa được đề cập cụ thể; trong số những vấn đề của công tác quản lý trường học, công tác quản lý việc phối hợp giữa nhà trường với gia đình và xã hội trong giáo dục của hiệu trưởng các trường phổ thông dân tộc bán trú là một nhiệm vụ phức tạp, cần phải có những nghiên cứu chuyên sâu để tìm được ra những cách thức quản lý thật sự hiệu quả, đặc biệt là những trường phổ thông dân tộc bán trú ở một huyện vùng cao còn nhiều khó khăn như huyện Ba Chẽ. Một số khái niệm công cụ 1. Quản lý Theo từ điển Tiếng Việt: “Quản lý là trông coi, giữ gìn theo những yêu cầu nhất định.
Quản lý là tổ chức và điều khiển các hoạt động theo những yêu cầu nhất định” [31; tr 800].