Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC NỘI DUNG GIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về dạy học nội dung giáo dục địa phương Một triển vọng cho việc xây dựng năng lực cho các nhà hoạch định chính sách là tầm quan trọng của các giải pháp phù hợp và thẩm định và đánh giá chính sách kỹ lưỡng. Thường xuyên đánh giá và giám sát của một cải cách không được cung cấp thời gian và nguồn lực mà nó thực sự cần; chương trình mới được lên kế hoạch trước khi đánh giá hoàn tất (OECD, 2009).
Nâng cao năng lực nghiên cứu cho GV. Ví dụ ở Phần Lan, giáo viên chương trình giáo dục thúc đẩy các kỹ năng sư phạm mạnh mẽ và giảng dạy dựa trên nghiên cứu. Nguyễn Thị Liên (2017) với nghiên cứu “Giáo dục truyền thống lịch sử địa phương cho học sinh các trường THCS trên địa bàn huyện Yên Phong - tỉnh Bắc Ninh” đã xây dựng cơ sở lý luận về giáo dục truyền thống lịch sử địa phương cho học sinh ở trường THCS; thực trạng, BP giáo dục truyền thống lịch sử địa phương cho học sinh các trường THCS trên địa bàn huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh [24 ]. Tác giả Lâm Nguyễn Thu Hiền (2018) với nghiên cứu “Dạy học địa lí Địa phương theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh phổ thông các trường Dân tộc Nội trú tỉnh Thái Nguyên” [20].
Nguyễn Phương Liên, Lê Xuân Kim (2019), với bài viết “Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hoá trong dạy học môn địa lí cho học sinh trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên” đã đề xuất được các biện pháp tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hoá trong dạy học môn địa lí cho học sinh trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên, trong đó chú ý đến địa lý địa phương tỉnh Điện Biên [25]. DH định hướng PTNL HS là hướng nghiên cứu đã được các tác gải quan tâm như Nguyễn Công Khanh [22], Lương Việt Thái [30], Đỗ Ngọc Thống [28]. Các tác giả này cho rằng, chương trình DH định hướng NL là chương trình DH hướng đến mục tiêu PTNL HS. Quá trình GD không quy định những ND DH chi tiết 6 mà quy định những KQ đầu ra chính là chương trình DH định hướng PTNL, để DH định hướng PTNL cần đưa ra những hướng dẫn chung về ND, PP, tổ chức và đánh giá kết quả DH.
Nhấn mạnh NL vận dụng của HS; tạo điều kiện QL chất lượng theo KQ đầu ra đã quy định là ưu điểm của chương trình DH định hướng PTNL. Hồ Văn Thống, Nguyễn Văn Đệ với “Nghiên cứu xây dựng mô hình thực hiện nội dung giáo dục địa phương đáp ứng Chương trình Giáo dục phổ thông 2018” đăng trên tạp chí KHGD Việt Nam khẳng định “tiếp cận nghiên cứu để đề xuất định hướng xây dựng các mô hình triển khai nội dung giáo dục địa phương với mục tiêu, phương pháp, hình thức, quy trình thực hiện cụ thể nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới Chương trình Giáo dục phổ thông 2018” [27]. Các tác giả khác [10], [23], [21] lại tập trung nghiên cứu vấn đề tổ chức HĐDH định hướng PT NLHS. Theo các tác giả này, để tổ chức hiệu quả HĐDH định hướng PT NLHS cần chú ý đến việc sử dụng các PP và HT TCDH phát huy TTC của HS; để HS thực hành, vận dụng KT trong GQVĐ.
Ngoài ra, vấn đề đánh giá kết quả dạy học theo định hướng phát triển NLHS cũng được các tác giả Nguyễn Thanh Ngọc Bảo [13], Nguyễn Công Khanh [22] quan tâm nghiên cứu. Nghiên cứu về quản lý dạy học nội dung giáo dục địa phương Tác giả Nguyễn Văn Tiến (2018) với nghiên cứu “Quản lí dạy học nội dung giáo dục địa phương ở các trường THCS thị xã Chí Linh, tỉnh Hả Dương” đã khẳng định: Việc đưa nội dung kiến thức GDĐP vào giảng dạy nhằm giúp HS hiểu về địa phương và hiểu sâu hơn về kiến thức chung. Nội dung GDĐP góp phần thực hiện mục tiêu môn học, gắn lý luận với thực tiễn. Khi giảng dạy, ngoài việc liên hệ với thực tiễn hoạt động kinh tế - xã hội, văn hoá, lịch sử địa phương trong các bài dạy còn phải thực hiện nội dung GDĐP” [ 32 ].
Bùi Thị Ngọc Bách “Quản lý hoạt động giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương cho học sinh ở các trường trung học phổ thông thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh” đã khẳng định “Giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương là nội dung giáo dục nhằm đảm bảo chất lượng giáo dục toàn diện cho học sinh THPT nhằm góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc và của địa phương” [14 ]. 7 Trần Trung Dũng với vấn đề nghiên cứu: Quản lý HĐDH ở trường THPT theo định hướng phát triển NLHS, luận án tiến sĩ đã trình bày cách thức tổ chức, thực hiện, chỉ đạo QL với HĐ DH định hướng PTVL cho HS trường THPT [17]. Quản lý HĐD môn Tiếng Anh theo định hướng PTNL HS ở trường THPT huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình, luận văn thạc sĩ của Phạm Thị Hà Vân khẳng định NL HS phải được rèn luyện thông qua quá trình phối kết hợp tất cả các HĐ GD trong nhà trường. Đặc biệt chú ý đến các hình thức tổ chức linh hoạt, sáng tạo các HĐ DH theo định hướng PTNL HS.
Bùi Thanh Truyền, với bài viết “Chương trình Văn học địa phương với định hướng dạy học PTNL ở trường phổ thông sau năm 2015”, bài viết đề xuất xây dựng ND CT Văn học ĐP trường phổ thông theo định hướng PTNL HS [29]. Nguyễn Thị Kiều Anh, Hà Văn Quỳnh, Hồ Thị Hồng Vân, Bùi Thanh Thủy, Trần Thị Lan, Lê Trung Thành, với bài viết“Thực trạng triển khai tài liệu giáo dục địa phương lớp 6 năm học 2021 - 2022” đăng trên tạp chí KHGD Việt nam khẳng định “Nghiên cứu đã khảo sát 3453 cán bộ quản lí và giáo viên về thực trạng triển khai tài liệu giáo dục địa phương lớp 6 năm học 2021 - 2022 ở 9 tỉnh với nội dung: tập huấn sử dụng tài liệu, xây dựng kế hoạch giáo dục và triển khai tổ chức dạy học, hình thức và hiệu quả sử dụng tài liệu, phân công giáo viên dạy học nội dung giáo dục địa phương, các điều kiện đảm bảo để triển khai tài liệu, đánh giá học sinh trong dạy học nội dung giáo dục địa phương ở lớp 6. Kết quả khảo cho thấy, việc triển khai Tài liệu giáo dục địa phương ở lớp 6 năm học 2021 - 2022 tuy đã có những kết quả, thuận lợi ban đầu nhưng vẫn còn những khó khăn, bất cập trong quá trình thực hiện. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đã đưa ra một số giải pháp nhằm phát huy những kết quả đã đạt được, đồng thời khắc phục những hạn chế khó khăn.
Các địa phương cần triển khai một cách linh hoạt, đồng bộ các giải pháp để thực hiện tốt nội dung giáo dục địa phương ở những năm tiếp theo” [ 11]. Lương Thị Bích Ngà, Hồ Công Liêm với bài viết “Một số giải pháp nâng cao hiệu quả quản lí dạy học chương trình giáo dục địa phương trên đại bàn tỉnh Lạng Sơn” đăng trong Kỉ yếu Hội thảo Quốc tế “Giáo dục cho mọi người - proceedings of international conference education for all” [26] bài viết đề cập tới “những khái niệm 8 và vấn đề liên quan đến công tác quản lý giáo dục, chương trình giáo dục địa phương, quản lý hoạt động dạy học chương trình giáo dục địa phương tại các trường phổ thông trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn. Đồng thời, đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý dạy học chương trình giáo dục địa phương nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục trong giai đoạn hiện nay”. Nhìn chung các nghiên cứu trên đều đã đề cập ND về QL DH theo định hướng PTNL HS, và những nghiên cứu về giáo dục địa phương cũng đã bắt đầu được quan tâm nghiên cứu, tuy nhiên nội dung QLDH ND GDĐP theo hướng phát triển năng lực học sinh thì còn ít được các nhà QL quan tâm nghiên cứu, chính vì vậy nghiên cứu của chúng tôi góp phần lấp khoảng trống về lĩnh vực nghiên cứu này.
Các khái niệm cơ bản của đề tài 1. Năng lực; Tiếp cận năng lực Theo Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biện có giải thích “NL là khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một HĐ nào đó” [9; tr. Theo Phạm Minh Hạc, NL là “một tổ hợp phức tạp những thuộc tính tâm lý của mỗi người, phù hợp với những yêu cầu của một HĐ nhất định, đảm bảo cho HĐ đó diễn ra có kết quả” [18; tr. Theo Nguyễn Quang Uẩn, NL là “tổ hợp các thuộc tính độc đáo của cá nhân, phù hợp với những yêu cầu của một HĐ nhât định, đảm bảo cho HĐ đó có kết quả " [34; tr.
Theo Chương trình tổng thể GDPT 2018 xác định: “Năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí,. thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể” [3]. Qua các định nghĩa trên cho thấy: Khi nói đến năng lực là nói đến khả năng đạt được kết quả trong hoạt động nào đó. Muốn hoạt động đạt hiệu quả thì cá nhân thực hiện hoạt động ấy phải có những phẩm chất tâm lí nhất định phù hợp với yêu cầu của hoạt động đó.
Thực tế cho thấy những người phát triển tâm lí bình thường nào cũng có khả năng tiếp thu một số kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo tối thiểu. Song trong những điều 9 kiện như nhau thì những người khác nhau có thể tiếp thu những tri thức, kĩ năng, kĩ xảo đó với nhịp độ khác nhau. Đặc biệt với một số hoạt động đặc thù như hoạt động văn học, nghệ thuật, thể thao chỉ có một số người có năng lực nhất định mới có thể đạt kết quả. Do đó, khi xét bản chất của năng lực, trước hết cần chú ý: 1/Sự khác nhau giữa người này với người kia về hiệu quả hoạt động; 2/Năng lực tạo điều kiện cho việc tiếp thu những tri thức, kĩ năng, kĩ xảo dễ dàng chứ không phải bản thân tri thức, kĩ năng, kĩ xảo.