Tổng quan nghiên cứu

Giáo dục mầm non là bậc học nền tảng định hình sự phát triển toàn diện về thể chất, tâm lý và nhân cách của trẻ em. Tại huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, với diện tích tự nhiên 139,77 km2 và quy mô dân số đạt 71.848 người, công tác giáo dục luôn được xác định là trọng tâm trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội địa phương, nơi có tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân đạt 13,38%/năm. Nhằm hiện thực hóa Quyết định số 239/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ 5 tuổi và Quyết định số 60/2011/QĐ-TTg, toàn bộ 11 trường mầm non công lập trên địa bàn huyện đã nỗ lực huy động gần 100% trẻ trong độ tuổi 5-6 tuổi đến trường học 2 buổi/ngày.

Tuy nhiên, công tác quản lý hoạt động chăm sóc, giáo dục trẻ 5-6 tuổi tại địa phương vẫn đối diện với nhiều rào cản lớn: tình trạng sĩ số học sinh vượt định mức quy định từ 10% đến 15% tại một số trường trung tâm, cơ sở vật chất chưa đồng bộ, cùng sự thiếu hụt nhân viên y tế học đường chuyên trách. Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự phối hợp giữa ba lực lượng giáo dục chủ chốt gồm nhà trường, gia đình và các tổ chức xã hội vẫn còn mang tính hình thức, thiếu cơ chế quản lý liên thông và quy chuẩn đánh giá chặt chẽ.

Nghiên cứu được triển khai nhằm phân tích thực trạng quản lý giáo dục trong giai đoạn 2019-2022, từ đó thiết lập hệ thống biện pháp quản lý khoa học, nâng cao năng lực điều hành của Hiệu trưởng, thúc đẩy tỷ lệ phối hợp hiệu quả giữa các bên liên quan đạt trên 85%, tạo tiền đề tâm sinh lý vững chắc cho trẻ chuẩn bị bước vào lớp Một.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết phát triển tâm lý học hoạt động của các nhà khoa học giáo dục kinh điển, nhấn mạnh rằng sự hình thành nhân cách của trẻ 5-6 tuổi chịu sự chi phối quyết định bởi mối quan hệ tương tác giữa môi trường gia đình và nhà trường. Ở giai đoạn này, não bộ trẻ đạt trọng lượng khoảng 1300g, tương đương với phần lớn cấu trúc não người trưởng thành, chiều cao trung bình đạt từ 105cm đến 115cm và cân nặng từ 18kg đến 20kg. Hoạt động chủ đạo của trẻ bắt đầu chuyển giao từ chơi đóng vai sang nảy sinh các yếu tố của hoạt động học tập có chủ đích.

Bên cạnh đó, đề tài tích hợp khung lý thuyết chức năng quản lý giáo dục hiện đại gồm 4 mắt xích liên hoàn: Lập kế hoạch, Tổ chức thực hiện, Chỉ đạo và Kiểm tra - đánh giá. Các văn bản quy phạm pháp luật nền tảng được sử dụng làm căn cứ pháp lý gồm: Thông tư số 52/2020/TT-BGDĐT ban hành Điều lệ trường mầm non, Thông tư số 26/2018/TT-BGDĐT quy định Chuẩn nghề nghiệp giáo viên mầm non với 5 tiêu chuẩn và 15 tiêu chí, cùng Chỉ thị số 71/2008/CT-BGD&ĐT về việc tăng cường phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra thực tiễn kết hợp phân tích thống kê toán học. Cỡ mẫu khảo sát được lựa chọn đồng bộ gồm 185 đối tượng, trong đó có 33 cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng), 110 giáo viên mầm non dạy lớp 5-6 tuổi, và 42 đại diện Ban đại diện cha mẹ học sinh cùng đoàn thể địa phương tại 11 trường mầm non công lập huyện Hoa Lư. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để đảm bảo tính đại diện cho cả vùng đồng bằng lẫn vùng núi đá bán sơn địa của huyện.

Dữ liệu khảo sát thu thập qua phiếu hỏi sử dụng thang đo Likert 5 mức độ, kết hợp phương pháp phỏng vấn sâu 15 chuyên gia quản lý giáo dục và dự giờ quan sát 22 hoạt động chăm sóc, giáo dục. Công cụ Microsoft Excel và phần mềm thống kê chuyên dụng được ứng dụng để tính toán điểm trung bình, độ lệch chuẩn và tỷ lệ phần trăm. Việc lựa chọn phương pháp phân tích định lượng kết hợp định tính giúp lượng hóa chính xác mức độ tương thích giữa nhận thức và hành vi thực thi của các lực lượng giáo dục. Toàn bộ tiến trình khảo cứu dữ liệu thực địa được tiến hành tập trung trong chu kỳ nghiên cứu từ tháng 9 năm 2019 đến tháng 3 năm 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại 11 trường mầm non huyện Hoa Lư làm nổi bật 4 phát hiện căn bản:

Thứ nhất, mức độ nhận thức của cán bộ quản lý và giáo viên về tầm quan trọng của việc phối hợp các lực lượng giáo dục đạt điểm trung bình khá cao là 4,22/5,0 điểm (tương đương 84,4% đánh giá ở mức rất tốt và tốt). Tuy nhiên, mức độ nhận thức của cha mẹ học sinh và các tổ chức đoàn thể xã hội tại địa phương chỉ đạt mức trung bình với điểm số 3,28/5,0 điểm.

Thứ hai, việc xây dựng kế hoạch phối hợp giữa nhà trường và gia đình đạt tỷ lệ 78,5%, nhưng khâu tổ chức thực hiện các hoạt động trải nghiệm thực tế ngoài không gian lớp học chỉ đạt 52,3%. Khoảng 47,7% các hoạt động phối hợp mới chỉ dừng lại ở các buổi họp phụ huynh định kỳ đầu năm và cuối năm học.

Thứ ba, cơ sở vật chất phục vụ hoạt động phối hợp chăm sóc bán trú và thể chất có sự chênh lệch rõ rệt; 100% các trường đã đạt chuẩn phổ cập, nhưng có đến 36,4% số điểm trường còn thiếu sân chơi vận động chuyên biệt và đồ dùng trực quan rèn luyện kỹ năng tiền đọc viết cho trẻ 5-6 tuổi.

Thứ tư, công tác kiểm tra, đánh giá kết quả phối hợp liên lực lượng là mắt xích yếu nhất trong chu trình quản lý, chỉ đạt điểm trung bình 3,12/5,0 điểm, với hơn 60% trường chưa xây dựng được bộ tiêu chí định lượng đo lường sự gắn kết của phụ huynh.

Thảo luận kết quả

Khi biểu diễn các dữ liệu khảo sát trên biểu đồ cột chồng và bảng ma trận tương quan, có thể thấy rõ độ lệch pha đáng kể giữa nhận thức lý thuyết và năng lực triển khai thực tế của đội ngũ quản lý. Điểm trung bình ở khâu "Lập kế hoạch" đạt mức cao 4,05/5,0 nhưng khâu "Kiểm tra, đánh giá" lại tụt xuống mức 3,12/5,0, phản ánh lỗ hổng trong việc duy trì chu trình quản lý khép kín.

Nguyên nhân chính xuất phát từ việc người đứng đầu cơ sở giáo dục chưa thiết lập được quy chế phối hợp cụ thể, dẫn đến tình trạng khoán trắng hoạt động chăm sóc sức khỏe cho nhân viên y tế và giáo viên chủ nhiệm. So sánh với các nghiên cứu tương tự tại các tỉnh vùng Đồng bằng sông Hồng, tỷ lệ phụ huynh tham gia các hoạt động giáo dục dinh dưỡng tại Hoa Lư thấp hơn khoảng 8,5% do đặc thù địa phương phát triển dịch vụ du lịch, khiến thời gian phụ huynh dành cho việc tương tác sư phạm bị thu hẹp. Kết quả này chứng minh rằng nếu chỉ tập trung quản trị nội bộ nhà trường mà không mở rộng cơ chế liên kết ba bên thì mục tiêu chuẩn bị tâm thế sẵn sàng cho trẻ 6 tuổi vào lớp Một khó có thể đạt được hiệu quả bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên cơ sở lý luận và thực trạng nghiên cứu, 4 nhóm biện pháp quản lý khả thi được đề xuất nhằm nâng cao chất lượng giáo dục trẻ 5-6 tuổi:

Thứ nhất, tổ chức bồi dưỡng nâng cao nhận thức và kỹ năng phối hợp sư phạm cho 100% cán bộ quản lý, giáo viên và đại diện phụ huynh học sinh. Mục tiêu cụ thể là nâng tỷ lệ hiểu biết chuẩn xác về tâm sinh lý trẻ 6 tuổi từ mức 65,6% hiện tại lên trên 90%. Thời gian triển khai định kỳ vào tháng 8 hàng năm, do Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Hoa Lư phối hợp cùng các trường mầm non thực hiện.

Thứ hai, chuẩn hóa quy chế phối hợp liên ngành giữa nhà trường, Trạm y tế xã, Đoàn thanh niên và Hội phụ nữ địa phương. Thiết lập hợp đồng trách nhiệm rõ ràng trong việc khám sức khỏe định kỳ 2 lần/năm học cho trẻ và tổ chức các chuyên đề rèn luyện kỹ năng sống, đảm bảo 100% trẻ em có hoàn cảnh khó khăn được hỗ trợ hòa nhập. Tiến độ hoàn thiện quy chế trong vòng 6 tháng đầu năm học.

Thứ ba, tăng cường huy động các nguồn lực xã hội hóa để nâng cấp cơ sở vật chất, bổ sung trang thiết bị kỹ thuật số và thiết bị dạy học ngoài trời. Phấn đấu 100% nhóm lớp 5-6 tuổi có đủ thiết bị trình chiếu thông minh và đồ chơi phát triển tư duy logic trước năm học 2023-2024, do Hiệu trưởng chủ trì vận động theo đúng Thông tư quy định.

Thứ tư, đổi mới toàn diện công tác kiểm tra, đánh giá hiệu quả phối hợp thông qua việc ứng dụng bảng kiểm tiêu chí định lượng và khảo sát độ hài lòng trực tuyến của phụ huynh theo định kỳ từng học kỳ. Chỉ số mục tiêu cần đạt là 95% phụ huynh đánh giá tích cực về sự chuyển biến hành vi và tâm thế vào lớp Một của trẻ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo chuyên môn và khoa học giá trị đối với 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Nhóm thứ nhất là Cán bộ quản lý các trường mầm non (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng). Đề tài cung cấp khung quy trình 4 bước về quản trị phối hợp đa lực lượng, giúp thiết lập kế hoạch năm học khoa học và xử lý hiệu quả tình trạng quá tải lớp học.

Nhóm thứ hai là Giáo viên mầm non trực tiếp phụ trách các nhóm lớp 5-6 tuổi. Giáo viên có thể khai thác hệ thống phương pháp tương tác với cha mẹ trẻ, kỹ thuật xây dựng góc truyền thông gia đình và cách thiết kế tiết học trải nghiệm liên môn.

Nhóm thứ ba là Ban đại diện cha mẹ học sinh và cán bộ phụ trách công tác văn hóa - xã hội tại các xã, thị trấn. Tài liệu cung cấp cơ sở nhận thức và trách nhiệm pháp lý để phối hợp giám sát an toàn vệ sinh thực phẩm, chăm sóc y tế và hỗ trợ nguồn lực cho trường học.

Nhóm thứ tư là Các nhà nghiên cứu giáo dục, học viên cao học chuyên ngành Quản lý Giáo dục và sinh viên Sư phạm Mầm non. Công trình là nguồn dữ liệu thực chứng tin cậy về mô hình quản lý giáo dục mầm non tại địa bàn bán sơn địa đang chuyển dịch cơ cấu kinh tế.

Câu hỏi thường gặp

Hoạt động phối hợp các lực lượng giáo dục ở lứa tuổi 5-6 tuổi có điểm gì khác biệt so với các độ tuổi nhỏ hơn? Trẻ 5-6 tuổi chuẩn bị bước qua bước ngoặt 6 tuổi để vào trường tiểu học. Việc phối hợp giai đoạn này không chỉ dừng ở chăm sóc dinh dưỡng mà tập trung vào rèn luyện tính tự lập, ngôn ngữ mạch lạc và tư duy trực quan sơ đồ, đòi hỏi gia đình và nhà trường phải thống nhất phương pháp chuẩn bị tâm thế học tập cho trẻ.

Tại sao công tác kiểm tra, đánh giá sự phối hợp trong trường mầm non thường đạt kết quả thấp? Do phần lớn các trường chưa ban hành bộ công cụ đánh giá định lượng mà chủ yếu dựa trên báo cáo cảm tính. Thực tế khảo sát cho thấy hơn 60% trường thiếu tiêu chí cụ thể để đo lường mức độ tham gia thực chất của các đoàn thể địa phương.

Giải pháp nào giúp giải quyết tình trạng phụ huynh phó mặc việc giáo dục cho nhà trường? Nhà trường cần đa dạng hóa hình thức truyền thông sư phạm qua các ứng dụng số, xây dựng các diễn đàn trao đổi kinh nghiệm nuôi dạy con và mời phụ huynh trực tiếp tham gia trải nghiệm các tiết học dự án cùng con tại lớp ít nhất 1 lần mỗi học kỳ.

Việc ứng dụng công nghệ thông tin có vai trò như thế nào trong quản lý hoạt động phối hợp? Công nghệ thông tin giúp rút ngắn khoảng cách tương tác giữa nhà trường và cộng đồng. Việc sử dụng sổ liên lạc điện tử và nhóm trao đổi chuyên đề giúp tăng tần suất phản hồi thông tin sức khỏe của trẻ hàng ngày đạt trên 95% độ chính xác.

Nguồn lực tài chính cho các hoạt động phối hợp liên lực lượng được huy động từ đâu? Kinh phí được cân đối từ ngân sách nhà nước cấp chi thường xuyên, kết hợp nguồn vận động tài trợ hợp pháp từ các tổ chức xã hội, doanh nghiệp địa phương và sự đóng góp tự nguyện của phụ huynh theo đúng Thông tư số 16/2018/TT-BGDĐT.

Kết luận

Luận văn đã tổng kết và giải quyết thấu đáo các vấn đề cốt lõi về lý luận và thực tiễn quản lý giáo dục mầm non tại địa bàn huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình:

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý hoạt động chăm sóc, giáo dục trẻ 5-6 tuổi theo định hướng phối hợp liên lực lượng nhà trường, gia đình và xã hội.
  • Phản ánh chân thực bức tranh thực trạng tại 11 trường mầm non công lập với các dữ liệu định lượng cụ thể về điểm mạnh nhận thức và điểm nghẽn trong khâu tổ chức thực hiện.
  • Đề xuất 4 nhóm biện pháp quản lý mang tính đột phá, bảo đảm tính mục tiêu, tính hệ thống, tính kế thừa, tính thực tiễn và tính khả thi cao.
  • Khảo nghiệm thành công mức độ cần thiết và tính khả thi của các giải pháp với sự đồng thuận trên 90% từ đội ngũ chuyên gia và cán bộ quản lý thực tế.
  • Định hình lộ trình 3 giai đoạn triển khai ứng dụng các biện pháp trong chu kỳ 18 tháng tiếp theo tại các cơ sở giáo dục mầm non trên toàn tỉnh.

Các cơ sở giáo dục mầm non và cán bộ quản lý cần nhanh chóng tiếp cận, chuyển hóa hệ thống giải pháp của luận văn vào thực tiễn chỉ đạo năm học, góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc, giáo dục thế hệ mầm non và thực hiện thắng lợi công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục nước nhà.