Luận án quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh tiểu học khu vực Tây Nguyên

Luận án tiến sĩ phân tích quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh tiểu học tại khu vực Tây Nguyên, đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Huỳnh Trọng Cang
• Người hướng dẫn: PGS. TS Nguyễn Thành Vinh
• Trường học: Học Viện Quản Lý Giáo Dục
• Chuyên ngành: Quản Lý Giáo Dục
• Đề tài: Quản Lý Giáo Dục Kỹ Năng Sống Cho Học Sinh Tiểu Học Tại Tây Nguyên
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ
• Lý do chọn đề tài
• Mục đích nghiên cứu
• Khách thể và đối tượng nghiên cứu
• Giả thuyết khoa học
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• Các luận điểm bảo vệ
• Những điểm mới của luận án
• Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH TIỂU HỌC
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề
• 1.2. Nghiên cứu về kỹ năng sống và giáo dục kỹ năng sống
• 1.3. Nghiên cứu về quản lý giáo dục kỹ năng sống
• 1.4. Các khái niệm cơ bản
• 1.5. Quản lý giáo dục
• 1.6. Quản lý nhà trường
• 1.7. Kỹ năng sống
• 1.8. Giáo dục kỹ năng sống
• 1.9. Quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống
• 1.10. Giáo dục kỹ năng sống cho học sinh tiểu học
• 1.11. Đổi mới giáo dục và vấn đề giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở trường tiểu học
• 1.12. Đặc điểm học sinh tiểu học
• 1.13. Hệ thống kỹ năng sống của học sinh tiểu học
• 1.14. Thành tố cơ bản của hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở trường tiểu học
• 1.15. Quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh tiểu học
• 1.16. Một số cách tiếp cận trong xác định nội dung quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở trường tiểu học
• 1.17. Tiếp cận mục tiêu và tiếp cận kinh tế giáo dục vào việc xác định nội dung quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường tiểu học
• 1.18. Nội dung cơ bản của quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở trường tiểu học theo tiếp cận mục tiêu và tiếp cận kinh tế giáo dục
• 1.19. Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở trường tiểu học
• 1.20. Điều kiện tất yếu tạo nên các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường tiểu học giai đoạn hiện nay
• 1.21. Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống ở trường tiểu học
• 1.22. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH Ở CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC KHU VỰC TÂY NGUYÊN
• 2.1. Khái quát về đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội khu vực Tây Nguyên
• 2.2. Khái quát về tình hình giáo dục Tiểu học khu vực Tây Nguyên
• 2.3. Hệ thống trường, lớp; tỷ lệ huy động học sinh ra lớp
• 2.4. Về đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục, giáo viên, nhân viên
• 2.5. Cơ sở vật chất, trang thiết bị và các điều kiện dạy học
• 2.6. Việc thực hiện chương trình giáo dục
• 2.7. Về chất lượng giáo dục
• 2.8. Tổ chức khảo sát thực trạng
• 2.9. Mục đích khảo sát
• 2.10. Nội dung khảo sát
• 2.11. Phạm vi và đối tượng khảo sát
• 2.12. Phương pháp tổ chức và xử lý số liệu
• 2.13. Thực trạng quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở trường tiểu học khu vực Tây Nguyên
• 2.14. Thực trạng về giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên trên các thành tố cơ bản của đối tượng quản lý
• 2.15. Thực trạng về quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên trên chức năng của các chủ thể quản lý
• 2.16. Thực trạng về quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên trong môi trường giáo dục chân thực, bền vững; gắn kết nhu cầu trong đời sống kinh tế giáo dục
• 2.17. Thực trạng về quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên trong mục tiêu đa dạng hoá các nguồn cung ứng giáo dục
• 2.18. Thực trạng về sự ảnh hưởng của các yếu tố đến quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên
• 2.19. Đánh giá thực trạng quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên
• 2.20. Đánh giá chung về thực trạng quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên
• 2.21. Đánh giá nguyên nhân của những hạn chế, tồn tại trong thực trạng quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên
• 2.22. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: BIỆN PHÁP QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH Ở CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC KHU VỰC TÂY NGUYÊN
• 3.1. Các nguyên tắc đề xuất biện pháp
• 3.2. Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn
• 3.3. Nguyên tắc đảm bảo tính khả thi
• 3.4. Nguyên tắc đảm bảo tính đồng bộ
• 3.5. Nguyên tắc đảm bảo tính bền vững
• 3.6. Biện pháp quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên
• 3.7. Quản lý phát triển chương trình giáo dục kỹ năng sống phù hợp với điều kiện và đối tượng học sinh ở các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên
• 3.8. Quản lý lập kế hoạch hoạt động giáo dục kỹ năng sống trong tư duy kinh tế giáo dục, kết nối cung - cầu giáo dục
• 3.9. Đổi mới quản lý công tác truyền thông giáo dục kỹ năng sống phù hợp với nét đặc thù về văn hoá - xã hội khu vực Tây Nguyên
• 3.10. Quản lý khai thác và vận hành linh hoạt các nguồn cung giáo dục cho mục tiêu phát triển đội ngũ đáp ứng nhu cầu nâng cao kỹ năng nghề nghiệp của giáo viên về hoạt động giáo dục kỹ năng sống
• 3.11. Quản lý huy động và sử dụng hợp lý các nguồn cung từ các lực lượng giáo dục ngoài nhà trường trong mục tiêu phát triển kỹ năng sống cho học sinh ở các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên
• 3.12. Nâng cao chất lượng tổ chức hoạt động giáo dục kỹ năng sống bằng mô hình hoạt động trải nghiệm
• 3.13. Thiết lập cơ chế quản lý nhằm thúc đẩy hiệu quả hoạt động giáo dục kỹ năng sống trong các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên
• 3.14. Mối quan hệ giữa các biện pháp
• 3.15. Khảo nghiệm tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp
• 3.16. Mục đích khảo nghiệm
• 3.17. Đối tượng khảo nghiệm
• 3.18. Nội dung khảo nghiệm
• 3.19. Phương pháp khảo nghiệm
• 3.20. Thử nghiệm biện pháp quản lý giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên
• 3.21. Mục đích, nội dung, hình thức, giả thuyết thử nghiệm
• 3.22. Tiến trình thử nghiệm
• 3.23. Kết quả thử nghiệm
• 3.24. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về giáo dục kỹ năng sống

Giáo dục kỹ năng sống (GDKNS) cho học sinh tiểu học là một phần quan trọng trong quá trình hình thành nhân cách và phát triển toàn diện của trẻ. Trong bối cảnh hiện đại, việc trang bị cho học sinh những kỹ năng cần thiết để đối phó với thách thức trong cuộc sống là rất cần thiết. GDKNS không chỉ giúp học sinh phát triển khả năng tự lập mà còn nâng cao khả năng giao tiếp và tương tác xã hội. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, GDKNS được thực hiện thông qua nhiều môn học và hoạt động giáo dục khác nhau, nhằm tạo ra một môi trường học tập tích cực và hiệu quả. Việc quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả để đảm bảo rằng học sinh có thể tiếp cận và phát triển các kỹ năng này một cách tốt nhất.

1.1. Tầm quan trọng của GDKNS

GDKNS có vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách và phát triển toàn diện cho học sinh. Kỹ năng sống không chỉ giúp học sinh tự tin hơn trong giao tiếp mà còn giúp các em giải quyết vấn đề và thích nghi với môi trường sống. Việc giáo dục kỹ năng sống cần được thực hiện từ sớm, đặc biệt là ở cấp tiểu học, nơi mà trẻ em bắt đầu hình thành những thói quen và kỹ năng cơ bản. Theo nghiên cứu, những học sinh được giáo dục kỹ năng sống từ nhỏ có khả năng tự lập và thành công trong cuộc sống cao hơn. Điều này cho thấy rằng GDKNS không chỉ là một phần của chương trình học mà còn là một yếu tố quyết định đến sự phát triển bền vững của thế hệ trẻ.

II. Thực trạng GDKNS tại Tây Nguyên

Khu vực Tây Nguyên có những đặc điểm riêng biệt về văn hóa và xã hội, điều này ảnh hưởng đến việc thực hiện GDKNS cho học sinh tiểu học. Học sinh ở đây chủ yếu là người dân tộc thiểu số, thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận giáo dục và phát triển kỹ năng sống. Theo khảo sát, nhiều học sinh thiếu tự tin trong giao tiếp và khả năng thích nghi với môi trường xung quanh. Điều này đặt ra thách thức lớn cho các nhà quản lý giáo dục trong việc xây dựng chương trình GDKNS phù hợp với đặc điểm của học sinh. Việc tổ chức các hoạt động giáo dục kỹ năng sống cần được chú trọng hơn, nhằm tạo ra cơ hội cho học sinh trải nghiệm và phát triển kỹ năng trong thực tế.

2.1. Đặc điểm học sinh tiểu học Tây Nguyên

Học sinh tiểu học tại Tây Nguyên thường đến từ các gia đình có hoàn cảnh khó khăn, điều này ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận giáo dục và phát triển kỹ năng sống. Nhiều em thiếu tự tin và gặp khó khăn trong việc giao tiếp, điều này làm giảm khả năng tham gia vào các hoạt động xã hội. Hệ thống giáo dục tại đây cũng chưa đáp ứng được nhu cầu phát triển kỹ năng sống cho học sinh. Việc lồng ghép GDKNS vào chương trình học cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả hơn, nhằm giúp học sinh có cơ hội phát triển toàn diện.

III. Giải pháp quản lý GDKNS cho học sinh tiểu học

Để nâng cao hiệu quả GDKNS cho học sinh tiểu học tại Tây Nguyên, cần có những giải pháp quản lý đồng bộ và hiệu quả. Các nhà quản lý giáo dục cần xây dựng chương trình GDKNS phù hợp với đặc điểm của học sinh, đồng thời tổ chức các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp để tạo cơ hội cho học sinh trải nghiệm thực tế. Việc huy động sự tham gia của cộng đồng và các tổ chức xã hội cũng rất quan trọng trong việc hỗ trợ giáo dục kỹ năng sống cho học sinh. Ngoài ra, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường để đảm bảo rằng học sinh được tiếp cận với các nguồn lực giáo dục phong phú.

3.1. Xây dựng chương trình GDKNS phù hợp

Chương trình GDKNS cần được thiết kế phù hợp với đặc điểm và nhu cầu của học sinh tiểu học tại Tây Nguyên. Các hoạt động giáo dục nên được lồng ghép vào các môn học và tổ chức các hoạt động trải nghiệm thực tế. Việc này không chỉ giúp học sinh phát triển kỹ năng mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực. Các nhà quản lý giáo dục cần thường xuyên đánh giá và điều chỉnh chương trình để đảm bảo tính hiệu quả và phù hợp với thực tiễn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục (mã số: 9 14 01 14) của tác giả Huỳnh Trọng Cang với đề tài "Quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên", được thực hiện tại Học viện Quản lý Giáo dục dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS Nguyễn Thành Vinh và TS. Trương Thị Thúy Hằng (Hà Nội, 2020).

+-----------------------------------------------------------------------------------------+
| THÔNG TIN CHUNG VỀ LUẬN ÁN                                                              |
| Tác giả: Huỳnh Trọng Cang                                                               |
| Cơ sở đào tạo: Học viện Quản lý Giáo dục                                               |
| Chuyên ngành: Quản lý giáo dục | Mã số: 9 14 01 14                                      |
| Người hướng dẫn: PGS. TS Nguyễn Thành Vinh, TS. Trương Thị Thúy Hằng                   |
| Địa bàn nghiên cứu: 20 trường tiểu học công lập tại 5 tỉnh khu vực Tây Nguyên          |
+-----------------------------------------------------------------------------------------+

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội, hội nhập quốc tế và sự biến đổi nhanh chóng của đời sống hiện đại đang đặt thế hệ trẻ trước nhiều thách thức, nguy cơ đe dọa đến sức khỏe, nhân cách và cơ hội học tập. Giáo dục kỹ năng sống (GDKNS) vì vậy trở thành thành phần cốt lõi trong mục tiêu hình thành nhân cách toàn diện của học sinh phổ thông, đặc biệt là cấp tiểu học — giai đoạn đặt nền móng ban đầu theo quy định của Luật Giáo dục năm 2019.

Tại Việt Nam, từ năm 2001, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã triển khai GDKNS thông qua tích hợp vào các môn học như Tự nhiên - Xã hội, Đạo đức, Mỹ thuật, Thể dục và các hoạt động ngoài giờ lên lớp. Tuy nhiên, công tác quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống (HĐGDKNS) tại các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên còn bộc lộ nhiều bất cập:

• Hoạt động GDKNS còn nặng về lý thuyết, chủ yếu lồng ghép giáo điều, thiếu tính thực hành và trải nghiệm vật chất trong đời sống thực của học sinh.
• Nhận thức của cán bộ quản lý (CBQL), giáo viên (GV) và các lực lượng xã hội còn chịu ảnh hưởng bởi tư duy giáo dục truyền thống, chậm đổi mới theo tiếp cận quản lý kinh tế giáo dục và chưa kết nối được quan hệ cung - cầu giáo dục.
• Học sinh tiểu học khu vực Tây Nguyên chủ yếu là học sinh dân tộc thiểu số (HSDTTS), sinh sống tại địa bàn khó khăn, còn rụt rè, thiếu tự tin trong giao tiếp, khả năng tự hòa nhập và tự bảo vệ trước hiểm họa còn hạn chế; cùng với đó là thực trạng suy giảm tỷ lệ học sinh học tiếp lên các bậc học cao hơn, dẫn đến lực lượng lao động trẻ tuổi tại địa phương có trình độ học vấn thấp và thiếu hụt kỹ năng.
• Nguồn vốn xã hội và nguồn lực dành cho GDKNS tại khu vực Tây Nguyên còn khan hiếm; việc quản lý chưa huy động và vận hành hiệu quả các nguồn cung giáo dục từ các lực lượng trong và ngoài nhà trường.

Mục tiêu nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn quản lý HĐGDKNS cho học sinh tiểu học ở các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên, luận án đề xuất hệ thống biện pháp quản lý thích ứng với đặc thù kinh tế, văn hóa, giáo dục của khu vực; hướng đến mục tiêu khai thác các nguồn vốn xã hội, gia tăng nguồn cung giáo dục, đáp ứng nhu cầu GDKNS của người học và xã hội trong bối cảnh đổi mới giáo dục tiểu học.

Giả thuyết khoa học

Tây Nguyên là vùng kinh tế - xã hội khó khăn, nguồn vốn xã hội chưa đáp ứng đủ nhu cầu quản lý HĐGDKNS cho học sinh tiểu học. Việc quản lý cần được thực hiện đồng bộ bởi các chủ thể quản lý thông qua cách thức linh hoạt, khai thác hiệu quả các nguồn lực thực tế, giải quyết tốt quan hệ cung - cầu giáo dục. Do đó, nếu đề xuất và thực hiện đồng bộ các biện pháp dựa trên mục tiêu quản lý và giải pháp kinh tế giáo dục trong quản lý HĐGDKNS thì hoạt động GDKNS cho học sinh tại các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên sẽ đạt chất lượng và hiệu quả cao hơn.

Nhiệm vụ nghiên cứu

1. Hệ thống hóa một số vấn đề lý luận về quản lý HĐGDKNS cho học sinh tiểu học.
2. Khảo sát, đánh giá thực trạng về quản lý HĐGDKNS tại các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên.
3. Đề xuất các biện pháp quản lý HĐGDKNS cho học sinh ở các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên.
4. Thử nghiệm 2 trong số các biện pháp được đề xuất để kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả.

Khách thể và đối tượng nghiên cứu

• Khách thể nghiên cứu: Hoạt động giáo dục kỹ năng sống ở trường tiểu học.
• Đối tượng nghiên cứu: Quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên.

Phạm vi nghiên cứu

• Nội dung: Tập trung vào thực trạng và biện pháp quản lý HĐGDKNS cho đối tượng HSDTTS tại các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên.
• Không gian: 20 trường tiểu học công lập thuộc 10 đơn vị hành chính vùng đồng bào dân tộc thiểu số, có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn tại 5 tỉnh Tây Nguyên: Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng.
• Đối tượng khảo sát: Cán bộ quản lý (Ban giám hiệu: Hiệu trưởng, Phó hiệu trưởng), Tổ trưởng chuyên môn, cán bộ Đoàn - Đội, giáo viên, nhân viên, học sinh; Ban đại diện cha mẹ học sinh (CMHS); chính quyền địa phương, các ban ngành đoàn thể và chức sắc cộng đồng.
• Thời gian: Khảo sát và nghiên cứu thực tiễn từ tháng 9/2017 đến tháng 8/2018.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan toàn diện các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo các nhóm hướng nghiên cứu chính:

+-----------------------------------------------------------------------------------------+
| HỆ THỐNG CÁC CÔNG TRÌNH TỔNG QUAN TRONG LUẬN ÁN                                         |
| 1. Lý luận và thực tiễn KNS, GDKNS quốc tế: UNESCO, UNICEF, WHO, Pat Broadhead (2004),  |
|    Graccious Thomas (2006), Nic Compton (2009), Ester A. Leutenberg & John J. Liptak   |
|    (2008), Jane Tuttle et al. (2002), Muge Yukay Yuksel (2013), Marios Goudas &         |
|    Georgios Giannoudis (2007), Shauna Kingsnorth et al. (2007), Bita Rahmati (2010)... |
| 2. Quản lý GDKNS quốc tế: Đồng nhất quản lý KNS với đào tạo nhân lực (Mỹ 1989, Úc,     |
|    Canada, Anh, Singapore); Mô hình trường học gắn với KNS (Brendtro et al. 1990,      |
|    Lickona 1988, Comer 1988, Chengung & Lee 2009, Miller et al. 2005).                 |
| 3. Nghiên cứu KNS và GDKNS tại Việt Nam: Nguyễn Thanh Bình, Huỳnh Văn Sơn,             |
|    Phạm Văn Nhân, Trần Thời, Phan Thanh Vân, Ngô Giang Nam, Nguyễn Thị Thu Hằng (2010),|
|    Nguyễn Thị Oanh, Nguyễn Kỳ Anh, Nguyễn Thị Mỹ Lộc - Đinh Thị Kim Thoa - Bùi Thị      |
|    Thúy Hằng (2010).                                                                    |
| 4. Quản lý GDKNS tại Việt Nam: Huỳnh Lâm Anh Chương, Phạm Thị Nga (2016),              |
|    Hoàng Thúy Nga (2016).                                                               |
+-----------------------------------------------------------------------------------------+

Các hướng nghiên cứu trước đây

• Nghiên cứu về KNS và GDKNS trên thế giới: Các tổ chức quốc tế như UNESCO (xác lập KNS gắn với 4 trụ cột giáo dục: Học để biết, Học để làm, Học để cùng chung sống, Học để khẳng định mình/làm người), UNICEF (hệ thống 3 nhóm KNS: sống với chính mình, sống với người khác, ra quyết định và làm việc hiệu quả), WHO (định nghĩa KNS là năng lực tâm lý xã hội gồm 10 kỹ năng cốt lõi). Nhiều tác giả nghiên cứu thực nghiệm trên học sinh: Pat Broadhead (2004) về phát triển kỹ năng xã hội qua vui chơi; Graccious Thomas (2006); Nic Compton (2009); Ester A. Leutenberg & John J. Liptak (2008); Jane Tuttle et al. (2002); Muge Yukay Yuksel (2013) nghiên cứu mối quan hệ giữa giới tính, trí tuệ và kỹ năng xã hội tại Thổ Nhĩ Kỳ; Marios Goudas & Georgios Giannoudis (2007) về GDKNS qua thể thao tại Canada; Bita Rahmati et al. (2010) dùng thang đo Mattston; Akbar Mohammadi (2011); Emel Arslan et al. (2009); Mansoureh Moghtadaie (2012).
• Nghiên cứu về quản lý GDKNS trên thế giới: Tiếp cận đồng nhất quản lý GDKNS với huấn luyện kỹ năng lao động tại Mỹ (1989), Úc, Canada, Anh, Singapore; và tiếp cận quản lý nhà trường gắn với mục tiêu GDKNS của Brendtro, Brokenleg, Van Bockern (1990), Lickona (1988), Comer (1988), Chengung & Lee (2009), Miller, Kraus & Vietkamp (2005).
• Nghiên cứu về KNS và GDKNS tại Việt Nam: Từ các văn bản pháp lý ban đầu (Thông tư 1363/TTg năm 1990, Chỉ thị 10/CT-GD&ĐT năm 1995, Chỉ thị 24/CT-GD&ĐT năm 1996, Chương trình UNICEF 1996), các nghiên cứu của Phạm Văn Nhân, Trần Thời; các công trình chuyên sâu của Nguyễn Thanh Bình; Huỳnh Văn Sơn (2009); Phan Thanh Vân (GDKNS qua hoạt động ngoài giờ lên lớp); Ngô Giang Nam (kỹ năng giao tiếp cho học sinh tiểu học miền núi phía Bắc); Nguyễn Thị Thu Hằng (GDKNS cho HSDTTS qua môn Tự nhiên - Xã hội và Khoa học); bộ tài liệu GDKNS tích hợp 21 kỹ năng của Bộ Giáo dục và Đào tạo (2010); tài liệu của Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Đinh Thị Kim Thoa, Bùi Thị Thúy Hằng (2010).
• Nghiên cứu về quản lý GDKNS tại Việt Nam: Nghiên cứu của Huỳnh Lâm Anh Chương về vai trò chủ động của nhà trường trong phối hợp với CMHS và cộng đồng; Phạm Thị Nga (2016) tiếp cận chức năng quản lý ở cấp THCS; Hoàng Thúy Nga (2016) tiếp cận mục tiêu và mô hình CIPO trong quản lý GDKNS cho học sinh tiểu học Hà Nội.

Khoảng trống nghiên cứu được lựa chọn giải quyết

Tổng quan cho thấy các nghiên cứu về quản lý HĐGDKNS ở cấp tiểu học còn hạn chế về số lượng và phạm vi nghiên cứu chủ yếu ở quy mô quận, huyện hoặc đô thị lớn. Chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên biệt và có hệ thống về quản lý HĐGDKNS cho học sinh tiểu học khu vực Tây Nguyên gắn với đặc thù văn hóa - xã hội vùng dân tộc thiểu số. Đồng thời, các nghiên cứu trước đây chưa vận dụng tiếp cận kinh tế giáo dục (giải quyết quan hệ cung - cầu giáo dục, huy động nguồn vốn xã hội) kết hợp với mô hình hoạt động trải nghiệm trong công tác quản lý HĐGDKNS.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và các khái niệm cơ bản

• Quản lý: Tác giả kế thừa các quan điểm của Harold Koontz, Mary Parker Follet, Stoner (1995), Kônđacôp, Trần Khánh Đức, Vũ Ngọc Hải, khẳng định bản chất của quản lý là sự tác động có tổ chức, có định hướng của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý nhằm đạt mục tiêu đề ra thông qua 4 chức năng cốt lõi: Lập kế hoạch, Tổ chức, Chỉ đạo và Kiểm tra.
• Quản lý giáo dục và Quản lý nhà trường: Luận án tiếp thu luận điểm của Đặng Quốc Bảo, Khuđôminxki, Phạm Minh Hạc, Nguyễn Ngọc Quang, Trần Thị Tuyết Oanh, Trần Ngọc Giao, Phạm Khắc Chương; xác định quản lý nhà trường là sự tác động có chủ đích của chủ thể quản lý (Hiệu trưởng) đến tập thể giáo viên, nhân viên, học sinh và các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường.
• Kỹ năng sống: Được nhìn nhận là năng lực tâm lý xã hội (theo định nghĩa của WHO, UNICEF, UNESCO), là khả năng làm chủ bản thân, ứng phó tích cực với các thách thức trong đời sống và tương tác hiệu quả với xã hội. Luận án phân biệt rõ KNS với kỹ năng sinh tồn, kỹ năng mềm, giá trị sống và trí thông minh.

Các tiếp cận nghiên cứu chủ đạo

Luận án vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng cùng hai tiếp cận chủ đạo và năm tiếp cận bổ trợ:

1. Tiếp cận mục tiêu: Sử dụng mục tiêu quản lý và mục tiêu GDKNS làm căn cứ định hình nội dung, phương pháp, cách thức tổ chức và đánh giá kết quả quản lý.
2. Tiếp cận kinh tế giáo dục: Vận dụng quy luật cung - cầu, cơ chế hợp tác và bài toán khai thác nguồn vốn xã hội để giải quyết tình trạng thiếu hụt nguồn lực cho GDKNS tại Tây Nguyên.
3. Các tiếp cận phối hợp: Tiếp cận cấu trúc đối tượng, tiếp cận chức năng, tiếp cận hệ thống, tiếp cận lịch sử - logic và tiếp cận thực tiễn.

Phương pháp nghiên cứu

Nhóm phương pháp	Phương pháp cụ thể	Mục đích và công cụ thực hiện
Nghiên cứu lý luận	Phân tích, tổng hợp tư liệu	Nghiên cứu chỉ thị, nghị quyết, công trình lý luận để xây dựng khung khái niệm và khung lý thuyết.
Nghiên cứu thực tiễn	Điều tra bằng phiếu hỏi	Thu thập dữ liệu thực trạng từ CBQL, GV, NV, HS, CMHS, chính quyền và các lực lượng xã hội.
	Phỏng vấn sâu	Tìm hiểu nguyên nhân sâu xa của thực trạng với BGH, tổ trưởng chuyên môn, già làng, chức sắc cộng đồng.
	Phương pháp chuyên gia	Xin ý kiến đánh giá từ các nhà khoa học, nhà quản lý về tính cần thiết và khả thi của biện pháp.
	Tổng kết kinh nghiệm	Đúc kết kinh nghiệm qua hội nghị, hội thảo quản lý giáo dục tại địa phương.
	Phương pháp thực nghiệm/thử nghiệm	Tổ chức thử nghiệm 2 biện pháp quản lý tại các trường tiểu học được lựa chọn để kiểm chứng hiệu quả.
Phương pháp bổ trợ	Quan sát sư phạm	Sử dụng phiếu quan sát tại 10 trường tiểu học để thu thập minh chứng thực tế.
	Thống kê toán học	Sử dụng các phần mềm toán học chuyên dụng xử lý số liệu định lượng, tính toán các tham số thống kê.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh tiểu học

Chương 1 thiết lập nền tảng lý luận toàn diện cho đề tài:

• Hệ thống hóa các khái niệm công cụ: Quản lý, Quản lý giáo dục, Quản lý nhà trường, Kỹ năng sống, Giáo dục kỹ năng sống, Quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống.
• Xác định mục tiêu, đặc điểm tâm sinh lý học sinh tiểu học và hệ thống kỹ năng sống cần hình thành ở lứa tuổi tiểu học theo các văn bản chỉ đạo của ngành.
• Phân tích các thành tố cơ bản của HĐGDKNS ở trường tiểu học: Mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức, lực lượng tham gia và điều kiện cơ sở vật chất.
• Xây dựng nội dung quản lý HĐGDKNS theo tiếp cận mục tiêu và tiếp cận kinh tế giáo dục: Quản lý việc xác định mục tiêu; quản lý nội dung chương trình; quản lý phương pháp và hình thức tổ chức; quản lý phát triển đội ngũ giáo viên; quản lý khai thác, điều phối nguồn cung giáo dục và huy động các nguồn lực xã hội hóa; quản lý kiểm tra, đánh giá kết quả.
• Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý HĐGDKNS bao gồm các yếu tố môi trường bên ngoài (kinh tế, văn hóa - xã hội địa phương, cơ chế chính sách) và yếu tố bên trong nhà trường (năng lực đội ngũ CBQL và GV, cơ sở vật chất, nhận thức của học sinh và phụ huynh).

Chương 2: Thực trạng quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên

Chương 2 phản ánh bức tranh thực tiễn thông qua khảo sát tại 20 trường tiểu học công lập thuộc 5 tỉnh Tây Nguyên trong năm học 2017 - 2018:

+-----------------------------------------------------------------------------------------+
| DANH MỤC CÁC CHỈ BÁO KHẢO SÁT THỰC TRẠNG TRONG CHƯƠNG 2                                  |
| - Mức độ KNS của HSDTTS: Nhóm kỹ năng nhận thức, kỹ năng xã hội, kỹ năng tự phục vụ.   |
| - Mức độ thực hiện nội dung, phương pháp, hình thức GDKNS (lồng ghép, trải nghiệm).     |
| - Thực trạng công tác phối hợp giữa nhà trường, gia đình và lực lượng xã hội.            |
| - Mức độ thực hiện 4 chức năng quản lý: Lập kế hoạch, Tổ chức, Chỉ đạo, Kiểm tra.       |
| - Đánh giá mức độ ảnh hưởng của 5 nhóm yếu tố tác động đến quản lý HĐGDKNS.             |
+-----------------------------------------------------------------------------------------+

• Thực trạng KNS của học sinh dân tộc thiểu số: Biểu hiện KNS của HSDTTS ở các mối quan hệ cơ bản còn hạn chế; mức độ tự tin, khả năng giao tiếp tiếng Việt và kỹ năng tự vệ cá nhân còn thấp so với yêu cầu lứa tuổi.
• Thực trạng thực hiện nội dung, phương pháp và hình thức GDKNS: Nội dung giáo dục chủ yếu thực hiện qua lồng ghép bài học văn hóa và sinh hoạt dưới cờ; việc tổ chức các hoạt động mang tính trải nghiệm, tương tác cao còn rất ít do thiếu kinh phí, thiếu kỹ năng tổ chức và ngại rủi ro an toàn.
• Thực trạng thực hiện các chức năng quản lý:
  • Lập kế hoạch: Kế hoạch GDKNS phần lớn mang tính sao chép định hướng cấp trên, chưa căn cứ sát vào đặc thù văn hóa HSDTTS và quan hệ cung - cầu thực tế.
  • Tổ chức thực hiện: Phân công nhiệm vụ chưa rõ ràng, chưa phát huy tính chủ động của giáo viên chủ nhiệm và Tổng phụ trách Đội; cơ chế phối hợp liên ngành còn lỏng lẻo.
  • Chỉ đạo thực hiện: Chưa tạo được động lực cho giáo viên đổi mới phương pháp; việc bồi dưỡng nâng cao năng lực nghề nghiệp về GDKNS cho đội ngũ chưa thường xuyên.
  • Kiểm tra, đánh giá: Tiêu chí kiểm tra, đánh giá kết quả GDKNS còn chung chung, mang tính định tính, chưa có công cụ đo lường mức độ chuyển biến hành vi thực tế của học sinh.
• Nguyên nhân của thực trạng: Luận án chỉ rõ nguyên nhân từ nhận thức của CBQL còn thụ động, rào cản ngôn ngữ và kinh tế của đồng bào DTTS, nguồn vốn xã hội huy động cho giáo dục còn thấp và cơ chế phối hợp giữa nhà trường với cộng đồng chưa được thể chế hóa.

Chương 3: Biện pháp quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường tiểu học khu vực Tây Nguyên

Trên cơ sở lý luận và thực trạng, luận án xác lập 4 nguyên tắc đề xuất biện pháp (Đảm bảo tính thực tiễn, tính khả thi, tính đồng bộ, tính bền vững) và đề xuất hệ thống 7 biện pháp quản lý:

STT	Tên biện pháp quản lý	Nội dung trọng tâm của biện pháp
01	Quản lý phát triển chương trình GDKNS	Xây dựng khung chương trình GDKNS linh hoạt, điều chỉnh nội dung tích hợp và hoạt động giáo dục phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý, văn hóa của HSDTTS Tây Nguyên.
02	Quản lý lập kế hoạch theo tư duy kinh tế giáo dục	Kết nối quan hệ cung - cầu giáo dục; xác định chính xác nhu cầu rèn luyện KNS của học sinh để lập kế hoạch phân bổ nguồn lực phù hợp.
03	Đổi mới quản lý công tác truyền thông GDKNS	Đa dạng hóa hình thức truyền thông về vai trò của KNS phù hợp với phong tục, tập quán và ngôn ngữ của đồng bào DTTS tại địa phương.
04	Quản lý khai thác, vận hành nguồn cung phát triển đội ngũ	Tổ chức tập huấn, bồi dưỡng kỹ năng nghề nghiệp và phương pháp tổ chức GDKNS cho đội ngũ giáo viên từ các nguồn cung ứng chuyên môn trong và ngoài ngành.
05	Quản lý huy động nguồn cung từ lực lượng ngoài nhà trường	Thiết lập cơ chế liên kết với già làng, trưởng bản, nghệ nhân dân gian, cơ sở sản xuất và các tổ chức xã hội để tạo nguồn lực hỗ trợ GDKNS.
06	Nâng cao chất lượng tổ chức GDKNS bằng mô hình trải nghiệm	Chuyển đổi phương thức giáo dục từ thuyết giảng sang hoạt động trải nghiệm thực tế, kết nối kỹ năng với thao tác vật chất và đời sống hàng ngày của học sinh.
07	Thiết lập cơ chế quản lý thúc đẩy hiệu quả GDKNS	Hoàn thiện quy chế phối hợp, phân cấp trách nhiệm rõ ràng giữa BGH, tổ chuyên môn, đoàn thể và xây dựng tiêu chí thi đua, đánh giá minh bạch.

• Khảo nghiệm tính cần thiết và khả thi: Kết quả lấy ý kiến khảo sát CBQL và GV tại địa bàn cho thấy cả 7 biện pháp đều nhận được đánh giá ở mức độ cần thiết và khả thi cao.
• Thử nghiệm biện pháp: Tác giả tiến hành thử nghiệm 2 biện pháp (tập trung vào quản lý phát triển chương trình/hoạt động trải nghiệm và bồi dưỡng đội ngũ) trên nhóm đối tượng khảo nghiệm; kết quả đo lường ghi nhận sự chuyển biến tích cực rõ rệt về nhận thức, thái độ, năng lực tổ chức của giáo viên cũng như kỹ năng làm việc nhóm và mức độ tham gia của học sinh.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

1. Vận dụng cách tiếp cận kinh tế giáo dục (quy luật cung - cầu giáo dục, huy động nguồn vốn xã hội, hợp tác công - tư) vào lý luận quản lý HĐGDKNS ở bậc tiểu học vùng khó khăn, làm phong phú thêm lý luận chuyên ngành Quản lý giáo dục.
2. Xây dựng và luận giải mô hình khung chương trình GDKNS tích hợp với mô hình hoạt động trải nghiệm, gắn kết nội dung giáo dục với thao tác vật chất và thực tiễn đời sống của học sinh dân tộc thiểu số.
3. Làm rõ vai trò đồng chủ thể của các lực lượng giáo dục ngoài nhà trường (gia đình, già làng, trưởng bản, tổ chức xã hội) trong quy trình quản lý HĐGDKNS.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Cung cấp bộ dữ liệu thực trạng toàn diện, có giá trị khoa học về thực trạng KNS của HSDTTS và thực trạng quản lý HĐGDKNS tại 20 trường tiểu học thuộc 5 tỉnh Tây Nguyên (Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng).
2. Đề xuất hệ thống 7 biện pháp quản lý đồng bộ, có tính thích ứng cao với điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù của vùng đồng bào DTTS Tây Nguyên.
3. Đã thử nghiệm thực tế 2 biện pháp và chứng minh tính khả thi, hiệu quả trong việc nâng cao năng lực tổ chức của giáo viên và kỹ năng thực hành của học sinh.

Khuyến nghị và giải pháp đề xuất

• Đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo: Ban hành khung chuẩn kỹ năng sống linh hoạt cho học sinh tiểu học vùng DTTS; hỗ trợ kinh phí và tài liệu hướng dẫn tổ chức hoạt động trải nghiệm.
• Đối với Sở/Phòng Giáo dục và Đào tạo 5 tỉnh Tây Nguyên: Chỉ đạo phân cấp quản lý mạnh mẽ, tổ chức bồi dưỡng định kỳ kỹ năng tổ chức GDKNS cho CBQL và GV; đưa tiêu chí GDKNS vào đánh giá thi đua nhà trường.
• Đối với Ban giám hiệu các trường tiểu học: Chủ động chuyển đổi tư duy quản lý theo hướng kết nối cung - cầu giáo dục; chủ động liên kết với chính quyền, già làng, trưởng thôn và các nguồn lực xã hội để tổ chức môi trường giáo dục trải nghiệm.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung khảo sát trên phạm vi 20 trường tiểu học công lập thuộc 10 đơn vị hành chính khó khăn tại 5 tỉnh Tây Nguyên với đối tượng chủ yếu là HSDTTS; dữ liệu phản ánh giai đoạn 2017 - 2018; trong 7 biện pháp đề xuất mới chỉ tổ chức thử nghiệm được 2 biện pháp do điều kiện thời gian và nguồn lực nghiên cứu có hạn.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu quản lý HĐGDKNS ở các trường ngoài công lập, trường bán trú hoặc mở rộng phạm vi theo dõi dọc để đánh giá sự phát triển kỹ năng sống của học sinh khi chuyển cấp từ tiểu học lên trung học cơ sở tại khu vực miền núi.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cán bộ quản lý giáo dục (Sở, Phòng, Ban giám hiệu): Là tài liệu tham khảo trong việc lập kế hoạch, đổi mới phương thức chỉ đạo và thiết lập cơ chế phối hợp liên lực lượng nhằm nâng cao hiệu quả GDKNS ở địa bàn có đông đồng bào dân tộc thiểu số.
• Đối với giáo viên tiểu học: Cung cấp định hướng về phương pháp thiết kế hoạt động trải nghiệm, cách thức khai thác văn hóa bản địa để lồng ghép rèn luyện kỹ năng cho học sinh.
• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học: Là tài liệu chuyên khảo tham khảo về phương pháp luận kết hợp tiếp cận mục tiêu và tiếp cận kinh tế giáo dục trong nghiên cứu quản lý nhà trường.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng hai cách tiếp cận chủ đạo nào để nghiên cứu quản lý HĐGDKNS?

Luận án sử dụng hai cách tiếp cận chủ đạo là Tiếp cận mục tiêu (lấy mục tiêu quản lý và mục tiêu GDKNS làm tiêu chí lựa chọn nội dung, phương pháp và đánh giá) và Tiếp cận kinh tế giáo dục (vận dụng quy luật cung - cầu, hợp tác kinh tế và khai thác nguồn vốn xã hội để giải quyết khó khăn về nguồn lực tại Tây Nguyên).

2. Địa bàn và đối tượng khảo sát thực trạng của đề tài được triển khai ở đâu?

Đề tài khảo sát tại 20 trường tiểu học công lập thuộc 10 đơn vị hành chính vùng đồng bào dân tộc thiểu số có điều kiện đặc biệt khó khăn tại 5 tỉnh khu vực Tây Nguyên: Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng, trong thời gian từ tháng 9/2017 đến tháng 8/2018.

3. Tác giả đề xuất bao nhiêu biện pháp quản lý và những biện pháp nào được đưa vào thử nghiệm?

Tác giả đề xuất hệ thống gồm 7 biện pháp quản lý đồng bộ (về chương trình, kế hoạch theo tư duy kinh tế giáo dục, truyền thông, phát triển đội ngũ, huy động nguồn lực ngoài nhà trường, mô hình hoạt động trải nghiệm và cơ chế quản lý). Trong đó, 2 biện pháp đã được tổ chức thử nghiệm thực tế tại các trường tiểu học địa bàn nghiên cứu.

4. Luận án phân biệt kỹ năng sống với các khái niệm nào?

Luận án phân tích và phân biệt rõ kỹ năng sống với kỹ năng sinh tồn (survival skills - kỹ năng để sống còn cơ bản như đọc, viết, tính toán), kỹ năng mềm (kỹ năng trí tuệ cảm xúc, giao tiếp phi chuyên môn), giá trị sống (nền tảng định hướng cho kỹ năng sống) và trí thông minh.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Huỳnh Trọng Cang là công trình nghiên cứu hệ thống về quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh tiểu học tại khu vực Tây Nguyên. Bằng việc kết hợp tiếp cận mục tiêu và tiếp cận kinh tế giáo dục, công trình đã làm sáng tỏ cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng tại 20 trường tiểu học trên địa bàn 5 tỉnh Tây Nguyên và đề xuất hệ thống 7 biện pháp quản lý gắn với mô hình hoạt động trải nghiệm và huy động nguồn vốn xã hội. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và giải pháp thực tiễn góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho học sinh dân tộc thiểu số tại khu vực Tây Nguyên trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH TIỂU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về kỹ năng sống và giáo dục kỹ năng sống Trên thế giới, từ lâu, đã có nhiều nghiên cứu lý luận về KNS và GDKNS, GDKNS với nội dung cơ bản là đào tạo kỹ năng nghề nghiệp cho nguồn nhân lực là mối quan tâm hàng đầu của các ông chủ cùng các chuyên gia cộng sự thuộc quyền và con người, phát triển năng lực con người là những vấn đề trọng yếu trong các nghiên cứu trên toàn cầu, đặc biệt nổi bật có GDKNS và KNS. Kỹ năng sống là năng lực cá nhân, là điều kiện để con người thực thi đảm bảo các chức năng và sống đời sống hàng ngày.

Những năm 1960, các khía cạnh: khái niệm, nội dung và hình thức GDKNS đã được quan tâm tìm hiểu và nghiên cứu bởi các nhà khoa học trên thế giới, từ đây khái niệm KNS và GDKNS từng bước được hình thành và phát triển đầy đủ và rõ nét. Kiến thức-Kỹ năng-Thái độ là các thành tố hợp thành học vấn của một trong người mà trong nghiên cứu của Tổ chức Giáo dục, khoa học và văn hoá Liên hợp quốc (UNESCO) đã chỉ ra đã mang đến hơi hướng mới cho giáo dục toàn cầu, trong đó khẳng định kỹ năng và thái độ là hai thành tố đóng vai trò then chốt [8]. Thuật ngữ “Kỹ năng sống” đã có mặt trong nhiều chương trình giáo dục và chương trình hành động của các tổ chức lớn ở nhiều nước trên thế giới từ những năm 1990, khái niệm chung về KNS, GDKNS, mục tiêu - nội dung GDKNS là các vấn đề được tập trung hướng đến trong tất cả các nghiên cứu và ra đời trong sự thống nhất nghiên cứu về mục tiêu GDKNS là nâng cao tiềm năng của con người, để con người có được những hành động nhằm thích ứng, làm chủ cuộc sống và nâng cao chất lượng cuộc sống. Đặc biệt, các tổ chức lớn trên thế giới khuyến khích, cổ vũ việc các quốc gia đưa GDKNS vào trong chương trình giáo dục của mình.

Theo tổ chức UNESCO, hệ thống KNS gồm 2 nhóm: Nhóm những KNS khái quát, cơ bản gồm: kỹ năng nhận thức, kỹ năng đương đầu với cảm xúc, kỹ năng xã hội (kỹ năng tương tác) và nhóm những kỹ năng cụ thể: phòng chống bạo lực, bảo vệ thiên nhiên và môi trường, gia đình và cộng đồng và các vấn đề về giới [136]. Theo Tổ chức UNICEF (Quỹ Nhi đồng Liên hiệp quốc) thì GDKNS tạo ra sự thay đổi hành vi, sự chuyển đổi kiến thức và thái độ thành hành động. Theo Tổ chức luan an 12 này, các kỹ năng đọc, viết, tính toán là những trở ngại lớn nhất và nhiều nhất mà trẻ em và các thanh niên phải đối mặt. UNICEF đã đề xuất một hệ thống KNS gồm 3 nhóm kỹ năng phản ánh toàn bộ quá trình tồn tại và phát triển của mỗi cá nhân như sau: Nhóm kỹ năng tự nhận thức và sống với chính mình (kỹ năng tự nhận thức và đánh giá bản thân, kỹ năng xây dựng mục tiêu cuộc sống, kỹ năng bảo vệ bản thân,…); Nhóm kỹ năng tự nhận thức và sống với người khác (kỹ năng thiết lập quan hệ., kỹ năng hợp tác, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng làm việc nhóm,…); Nhóm kỹ năng ra quyết định và làm việc hiệu quả (kỹ năng phân tích vấn đề, kỹ năng nhận thức thực tế, kỹ năng ra quyết định, kỹ năng ứng xử, kỹ năng giải quyết vấn đề,…) [14].

Theo Tổ chức WHO (Tổ chức Y tế thế giới) hệ thống KNS cần đạt được ở người học gồm các nhóm kỹ năng sống sau: Nhóm kỹ năng nhận thức (kỹ năng tự nhận thức bản thân, kỹ năng nhận thức hậu quả, kỹ năng tư duy phê phán, kỹ năng xác định mục tiêu, kỹ năng xác định giá trị, kỹ năng ra quyết định, kỹ năng giải quyết vấn đề, kỹ năng tư duy sáng tạo,…); Nhóm kỹ năng xã hội hay kỹ năng tương tác (kỹ năng giao tiếp, kỹ năng thương lượng, kỹ năng từ chối, kỹ năng hợp tác, kỹ năng quyết đoán, kỹ năng cảm nhận ý chí của người khác, kỹ năng hợp tác, kỹ năng đồng cảm và chia sẻ,…), Nhóm kỹ năng đương đầu với cảm xúc (kỹ năng kiềm chế căng thẳng, kỹ năng kiểm soát cảm xúc, kỹ năng tự quản lý, kỹ năng tự giám sát, kỹ năng tự điều chỉnh, kỹ năng ý thức trách nhiệm, kỹ năng cam kết,…). Trên cơ sở hệ thống các nhóm KNS nêu trên, WHO cho rằng: Kỹ năng sống là năng lực tâm lý xã hội để đáp ứng và đối phó với những yêu cầu và thách thức của cuộc sống hàng ngày, cụ thể năng lực tâm lý xã hội của mỗi con người phát huy được tiềm năng tốt về mặt thể chất, tinh thần và mặt xã hội của cá nhân đó, có nghĩa rằng KNS là năng lực tâm lý giúp cá nhân ứng phó hiệu quả và có được trạng thái ổn định trước những yêu cầu, thách thức của cuộc sống, duy trì được sự khoẻ mạnh về tinh thần cùng các hành vi tích cực và phù hợp khi tương tác với con người, nền văn hoá và môi trường sống [88]. Khái quát chung, 10 KNS cơ bản, cần thiết hướng tới phát triển năng lực con người: kỹ năng ứng phó với căng thẳng, kỹ năng ứng phó với cảm xúc, kỹ năng thấu cảm, kỹ năng tự nhận thức bản thân, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng truyền thông có hiệu quả, kỹ năng tư duy sáng tạo, kỹ năng tư duy phê phán, kỹ năng giải quyết vấn đề, kỹ năng ra quyết định là quan điểm thống nhất từ các Tổ chức UNESCO, UNICEF và WHO [72]. luan an 13 Từ những năm 2000, mục tiêu GDKNS và hình thành thái độ được quan tâm và nhấn mạnh trong chương trình giáo dục ở tất cả các lứa tuổi của các quốc gia trên thế giới.

Đặc biệt, GDKNS cho HS trong nhà trường đã được thực hiện rộng khắp trên toàn cầu. Theo tài liệu của UNICEF, đã có hơn 155 quốc gia đưa GDKNS vào trường học thông qua nhiều con đường khác nhau và Kế hoạch hành động DaKar năm 2000 về giáo dục cho mọi người có nội dung yêu cầu mỗi quốc gia cần thiết phải đảm bảo cho người học được tiếp cận với GDKNS phù hợp với điều kiện của quốc gia mình [123]. Trong những năm gần đây, vấn đề lý luận và thực tiễn về GDKNS dành cho hầu hết các lực lượng giáo dục liên quan được rất nhiều nghiên cứu tổng kết và giới thiệu: Early Years Play and Learning: Developing social skills and cooperation (Phát triển kỹ năng xã hội và hợp tác thông qua học tập và vui chơi trong những năm đầu đời) của Pat Broadhead (2004) hướng dẫn giáo viên dạy trẻ các kỹ năng liên quan đến ngôn ngữ, trí tuệ và cảm xúc và hướng dẫn học sinh tham gia, đánh giá khi chơi các trò chơi KNS; Life Skill Education and Curriculum (Chương trình và Giáo dục Kỹ năng sống) của Graccious Thomas (2006) nhấn mạnh vai trò của giáo viên và huấn luyện viên trong việc tổ chức học sinh tiếp cận KNS; The Indispensable-Book of Practical Life Skills (Sách về những kỹ năng thực hành thiết yếu) của Nic Compton (2009) đề xuất các phương thức giải quyết các tình huống cuộc sống trong trạng thái lo lắng, hoang mang ở trẻ; The Practical Life Skills Workbook (Sách hướng dấn thực hành kỹ năng sống) của Ester A. Leutenberg và John J.

Bên cạnh các nghiên cứu lý luận hình thành nên một luận điểm khoa học mới về KNS và GDKNS là các nghiên cứu ứng dụng trong thực tiễn về GDKNS cho HS tiểu học của nhiều nhà khoa học trên thế giới cung cấp cho nền khoa học giáo dục nhiều nguồn thông tin có giá trị. Tại Mỹ, Jane Tuttle, Nancy Campbell-Heider, Tamala M. Tại Thổ Nhĩ Kỳ, nghiên cứu về GDKNS cho HS tiểu học về phát triển kỹ năng suy luận cho HS tiểu học thông qua các chương trình giáo dục kỹ năng xã hội của Muge Yukay Yuksel (2013) đã chỉ ra rằng hành vi xã hội ở trường của trẻ không đồng nhất với khả năng học tập, tuy nhiên sự thông minh của trẻ có tác động tích cực đến năng lực hiểu biết xã hội, năng lực học thuật và hành vi chống đối xã hội; ngoài ra nghiên cứu cũng cho thấy sự khác biệt về KNS của trẻ ở trường tiểu học phụ thuộc vào giới tính, cụ thể: năng lực xã hội của trẻ em nữ cao hơn trẻ em nam, trong khi đó hành vi xã hội không tích cực ở trẻ em nam cao hơn ở trẻ em nữ [128]. Tại Canada, với chương trình GDKNS thông qua hoạt động thể thao đồng đội, nhà nghiên cứu Marios Goudas, Georgios Giannoudis (2007) đã đánh giá trên 165 học sinh độ tuổi 11 - 13 tuổi về thành tích thể thao, kỹ năng xây dựng mục tiêu và giải quyết vấn đề, kết quả nhóm trẻ thực nghiệm này có năng lực cao hơn nhóm trẻ đối chứng [124] và đồng thời từ năm 1985 đến 2006 là nghiên cứu của nhóm các nhà khoa học Shauna Kingsnorth, Helen Healy, Colin Macarthur (2007) đã đi đến xây dựng chương trình GDKNS giúp hình thành và phát triển kỹ năng tự lập cho thanh thiếu niên thiểu năng [134].

Bên cạnh đó, năm 2011 kết quả nghiên cứu việc huấn luyện KNS làm gia tăng kỹ năng tôn trọng, kỷ luật học đường và nhân cách của sinh viên thành phố Karaj, Iran thông qua phương pháp thang đo của Cooper Smith về lòng tự trọng cũng được khẳng định bởi nhóm các nhà khoa luan an 15 học Esmaeilinasab Maryam, Malek Mohamadi Davuod, Ghiasvand Zahra, Bahrami Somayeh [115]. Ở một số nước khác, các nghiên cứu về hiệu quả của GDKNS cho HS cũng phát triển mạnh: Nghiên cứu rất thành công về kỹ năng thích ứng xã hội của học sinh lớp 4 dựa trên thang đo kỹ năng xã hội Mattston của nhóm các nhà khoa học Bita Rahmati, Nastaran Adibrad, Karineh Tahmasian, Bahram Saleh Sedghpour (2010), trong nghiên cứu này các nhà khoa học xem GDKNS là một tiếp cận có tác dụng làm thay đổi hành vi với sự phát triển các kỹ năng cần thiết cho cuộc sống của người học như tự nhận thức, giao tiếp, ra quyết định, quản lý cảm xúc, quyết đoán, xây dựng mối quan hệ [110]. Một nghiên cứu khác đã chứng minh rằng chương trình huấn luyện GDKNS đã làm gia tăng sự hài lòng của nữ sinh, nghiên cứu được Akbar Mohammadi (2011) thực hiện trên một chương trình GDKNS bởi công cụ đánh giá đối chứng trước và sau khi thực hiện chương trình thông qua một bảng hỏi về sự hài lòng đối với cuộc sống của nữ sinh trường trung học Tabriz, Iran [108].