CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG CẤP HỌC PHẬT HỌC 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Liên quan đến đổi mới phương pháp dạy học và quản lý đổi mới phương pháp dạy học đã được các nhà khoa học trên thế giới quan tâm nghiên cứu từ rất sớm. Tiêu biểu có các công trình sau: Jan Amos Komensky (1592 - 1670), nhà sư phạm, nhà lý luận giáo dục vĩ đại người Séc, trong cuốn sách “Phép dạy học vĩ đại” của đã bàn về việc trang bị lý luận có tác dụng bồi dưỡng PPDH.
Ông đã có những tư tưởng về nguyên tắc, phương pháp sư phạm mới của việc dạy học nhằm phát huy tính tích cực chủ động của học sinh, phản đối phương pháp giảng dạy kinh viện giáo điều. Ông khẳng định: “Tôi thường xuyên bồi dưỡng cho học sinh của tôi tinh thần độc lập trong quan sát, trong đàm thoại và trong việc ứng dụng vào thực tiễn”. Như vậy, theo Komensky, bồi dưỡng cho người học phương pháp quan sát, khả năng trình bày vấn đề và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn học tập. Nội dung cuốn sách “Giáo dục vì cuộc sống sáng tạo” của Tsunesaburo Makiguchi đã đề cập nhiều vấn đề về giáo dục, trong đó Ông khẳng định: “Mục đích của giáo dục là bao quát hơn của đời sống người được giáo dục”.
Ông đã khái quát bản chất quá trình học tập “ hướng dẫn quá trình học tập và đặt trách nhiệm học tập vào trong tay mỗi học sinh, là quá trình hướng dẫn học sinh tự học”. Ông đề cập đến nhiều cách thức học tập và luôn coi trọng tự học. Trong đó, ông đã mạnh dạn phê phán phương pháp dạy chỉ chuyển giao tri thức và phương pháp học rất thụ động ở nước Nhật. Ông đặt các câu hỏi: “Nhồi nhét tri thức hay tự tìm hiểu?”, “Các nhà giáo truyền thụ tri thức hay hướng dẫn quá trình học tập?” và trả lời: Nhiệm vụ trước hết của người giáo viên là “Hướng dẫn học tập”.
Như vậy, tư tưởng xuyên suốt và sâu sắc của tác phẩm này là tư tưởng về PPDH hiện đại, đã góp phần làm thay đổi tư duy sư phạm của các nhà giáo và hoạt động thực tiễn giáo dục. Vào năm 2000 ở Singapore đã triển khai mô hình “Nhà trường ưu việt” (School Excellence Model - SEM). Trong đó đặc biệt quan tâm đến yêu tố quy trình lấy học sinh làm trung tâm; phát triển đội ngũ giáo viên và CBQL tốt; về quản lý hoạt 8 động dạy học và kết quả của người học;. Nhờ sự tập trung vào các yếu tố cơ bản quản lý chặt chẽ hoạt động dạy học đã tạo nên những giá trị đặc trưng của một trường chất lượng cao.
Ở Malaysia, tập trung xây dựng“Nhà trường thông tuệ” (Smart School) với việc hướng hoạt động quản lý vào phát huy sức mạnh học tập “Power”. Quản lý hoạt động dạy học ở đây hướng trọng tâm vào việc giúp học sinh tự vạch ra kế hoạch học tập theo tư vấn của giáo viên; học sinh tự tổ chức thực hiện kế hoạch học tập của bản thân; tự đánh giá kết quả học tập của mình có sự giám sát của giáo viên. Các nhà nghiên cứu về QLGD Xô-Viết cho rằng kết quả toàn bộ hoạt động của nhà trường phụ thuộc rất nhiều vào biện pháp quản lý đúng đắn, hợp lý của người lãnh đạo nhà trường trong đó có vai trò trực tiếp của CBQL. Chức năng, nhiệm vụ quan trọng của CBQL là phải xây dựng, bồi dưỡng đội ngũ giáo viên phát huy được tính sáng tạo trong giảng dạy và tạo ra khả năng hoàn thiện tay nghề sư phạm của họ.
Trong công tác quản lý ở các trường học thì quản lý đổi mới PPDH là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của đổi mới giáo dục. Như vậy, những tư tưởng và công trình nghiên cứu về PPDH đã xuất hiện từ rất sớm. Hiện nay vấn đề này đã được nghiên cứu rộng rãi ở nhiều nước với đặc điểm và thành tựu giáo dục khác nhau. Những tư tưởng và công trình nghiên cứu về phương pháp dạy học của các tác giả nước ngoài được xem như là cơ sở lý luận hết sức quan trọng, cần phải được nghiên cứu, kế thừa và phát triển trong quá trình đổi mới GD&ĐT hiện nay.
Các nghiên cứu ở trong nước Trong những thập niên gần đây Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến đổi mới phương pháp dạy học và quản lý đổi mới phương pháp dạy học. Trong phạm vi công trình nghiên cứu này, tác giả khái quát một số nghiên cứu cơ có liên quan trực tiếp đến hoạt động đổi mới phương pháp dạy học và quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các cấp học, cụ thể: Cuốn sách “Giáo dục Việt Nam hướng tới tương lai - vấn đề và giải pháp” (2004) của các tác giả Đặng Quốc Bảo, Nguyễn Đắc Hưng cho rằng: “Đổi mới giáo dục đang diễn ra là nhằm vào khía cạnh này với việc “Tích hợp dọc - Tích hợp ngang” kiến thức, thực hiện “hoạt động trải nghiệm sáng tạo” cho thế hệ trẻ”. Cuốn sách “Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường” (2005) của tác giả Phan Trọng Ngọ. Trong công trình nghiên cứu của mình, tác giả đã tổng hợp nhiều kỹ thuật dạy học trong sử dụng các PPDH như: “Các phương pháp dùng lời (người học 9 phải học cách thuyết trình vấn đề được chuẩn bị), các kỹ thuật trao đổi, vấn đáp (người học phải trả lời các câu hỏi, chất vấn của giáo viên và học sinh trong lớp học); các kỹ thuật làm việc trực tiếp với đối tượng (tìm tòi, nghiên cứu tài liệu, ghi chép, thực hành, thực nghiệm,…); các kỹ thuật thảo luận (thảo luận trong nhóm, chuẩn bị bài thuyết trình, thảo luận trong hội trường).
Cuốn sách “Lý luận dạy học hiện đại” (2012) của tác giả Nguyễn Văn Cường - B. Meier đã nêu lên một số vấn đề về đổi mới PPDH ở các trường trung học phổ thông. Tác giả cho rằng: “Bản chất của việc đổi mới PPDH là tổ chức cho người học được học tập trong hoạt động, bằng hoạt động tự giác, tích cực sáng tạo, trong đó việc xây dựng phong cách học tập sáng tạo là cốt lỗi của đổi mới phương pháp giáo dục mới nói chung và đổi mới PPDH nói riêng. Đổi mới PPDH là cải tiến những hình thức, cách thức làm việc kém hiệu quả của giáo viên và học sinh, sử dụng những hình thức, cách thức hiệu quả hơn nhằm nâng cao chất lượng dạy học, phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo, phát triển năng lực của học sinh” Cuốn sách “Phương pháp dạy học truyền thống và đổi mới” (2013) của tác giả Thái Duy Tuyên [68] đã trình bày đặc điểm của thời đại; đặc điểm của dạy học trong xã hội hiện đại.
Tác giả chỉ rõ: “Cuộc cách mạng khoa học, công nghệ đang tiếp tục phát triển với những bước nhảy vọt trong thế kỷ XXI đưa thế giới từ nền văn minh công nghiệp sang nền văn minh thông tin, sản sinh ra một lượng kiến thức đồ sộ, cung cấp cho nhân loại một khối lượng khổng lồ của cải vật chất và tinh thần, làm thay đổi bộ mặt xã hội. Toàn cầu hóa, những đặc điểm của xã hội hiện đại, vấn đề con người trong xã hội hiện đại đang đặt ra cho giáo dục nhà trường với những thách thức không hề nhỏ”. Luận án tiến sĩ QLGD:“Những giải pháp tăng cường hiệu quả quản lý HĐDH của hiệu trưởng trường THPT” (2009) của tác giả Nguyễn Văn Châu [10], trong công trình nghiên cứu của mình tác giá đã chỉ ra tương đối toàn diện về quản lý HĐDH của hiệu trưởng ở các trường THPT. Theo tác giả khi nói đến hiệu quả giáo dục là phải nói đến hiệu quả HĐDH và phải nói tới hiệu quả quản lý HĐDH của hiệu trưởng, người thuyền trưởng tài năng đảm nhận trọng trách quản lý nhà trường, thực hiện các mục tiêu giáo dục.
Do đó, để tăng cường hiệu quả quản lý, hiệu trưởng cần thực hiện đồng bộ các giải pháp như: tăng cường hiệu lực của chế định GD&ĐT trong quản lý HĐDH; tạo động lực cho bộ máy tổ chức và nhân lực dạy học của nhà trường; huy động tối đa và sử dụng có hiệu quả nguồn tài lực và vật lực dạy học; nâng cao hệ thống thông tin và môi trường. Mặc dù còn một số hạn chế trong luận giải mối quan hệ giữa vai trò của hiệu 10 trưởng với quản lý nâng cao chất lượng, hiệu quả HĐDH, các biện pháp đưa ra chưa thực sự toàn diện và đồng bộ nhưng đề tài đã làm rõ được tính cấp thiết của nội dung nghiên cứu, làm cơ sở, tiền đề định hướng, thúc đẩy các nghiên cứu tiếp theo toàn diện và thiết thực hơn. Bài báo “Đổi mới đánh giá kết quả học tập môn Ngữ văn theo định hướng đánh giá năng lực” (2012) của tác giả Nguyễn Thị Hồng Vân cho rằng: “Đánh giá là một thành tố trong chươmg trình giáo dục. Hoạt động đánh giá có vai trò quan trọng trong việc kiểm chứng kết quả của mục tiêu, nội dung và PPDH, từ đó có tác động tích cực đến quá trình dạy học môn Ngữ văn.
Do vậy, việc xác định mục tiêu dạy học của môn học có liên quan chặt chẽ đến việc xác định mục tiêu và phương thức đánh giá”. Các công trình nghiên cứu trên đã chỉ rõ những vấn đề cơ bản về nội dung đổi mới phương pháp dạy học nói chung; trong đó, có những công trình đi sâu nghiên cứu đổi mới phương pháp dạy học gắn với phát huy tính tích cực học tập của người học; tiến hành, đánh giá thực trạng và đề xuất các biện pháp đổi mới phương pháp dạy học. Các khái niệm cơ bản 1. Đổi mới phương pháp dạy học - Dạy học Dạy học là hoạt động phổ biến của con người nên cho đến nay cách hiểu về dạy học tương đối thống nhất.
Theo từ điển Tiếng Việt thì dạy là “truyền đạt lại tri thức hoặc kỹ năng một cách có phương pháp” hay “làm cho biết điều phải trái, biết cách tu dưỡng và đối xử” còn học được định nghĩa là “thu nhận kiến thức, luyện tập kỹ năng do người khác truyền lại” hoặc “đọc đi đọc lại, nghiền ngầm cho nhớ” (Trung tâm Từ điển học, 2008, p. Như vậy, ta có thể khái quát dạy học là hoạt động truyền thụ và lĩnh hội tri thức và kỹ năng một cách có phương pháp giữa người dạy và người học.