CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN TIẾNG VIỆT CHO HỌC SINH DÂN TỘC THIỂU SỐ TẠI CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIAO TIẾP 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Các nghiên cứu về dạy học môn tiếng Việt theo định hướng phát triển năng lực Nghiên cứu về quản lý dạy học nói chung và quản lý dạy học môn Tiếng Việt nói riêng theo định hướng phát triển năng lực, nhận được sự quan tâm của Đảng, Nhà nước ta và nhiều nhà nghiên cứu: Thông tư 32/2018/TT - BGDĐT ban hành Chương trình giáo dục phổ thông xác định: “Chương trình giáo dục phổ thông được xây dựng trên cơ sở quan điểm của Đảng, Nhà nước về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo; kế thừa và phát triển những ưu điểm của các chương trình giáo dục phổ thông đã có của Việt Nam, đồng thời tiếp thu thành tựu nghiên cứu về khoa học giáo dục và kinh nghiệm xây dựng chương trình theo mô hình phát triển năng lực của những nền giáo dục tiên tiến trên thế giới; gắn với nhu cầu phát triển của đất nước, những tiến bộ của thời đại về khoa học - công nghệ và xã hội; phù hợp với đặc điểm con người, văn hoá Việt Nam, các giá trị truyền thống của dân tộc và những giá trị chung của nhân loại cũng như các sáng kiến và định hướng phát triển chung của UNESCO về giáo dục; tạo cơ hội bình đẳng về quyền được bảo vệ, chăm sóc, học tập và phát triển, quyền được lắng nghe, tôn trọng và được tham gia của học sinh; đặt nền tảng cho một xã hội nhân văn, phát triển bền vững và phồn vinh” [8]. Tác giả Đỗ Việt Hùng và các tác giả (2020), tài liệu viết về “Dạy - học Tiếng việt trong nhà trường theo hướng phát triển năng lực” (ĐH Sư phạm Hà Nội - 2020), tác giả tán đồng quan điểm xây dựng và phát triển chương trình giáo dục phổ thông theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực người học.
Tư tưởng cơ bản của quan điểm này là sự chuyển đổi căn bản từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực - nói một cách đơn giản, thì Giáo dục phải hướng tới việc Người học 6 làm được gì? mà không hướng tới mục tiêu Người học biết gì? Như vậy, năng lực tiếng Việt là năng lực sử dụng tiếng Việt hiệu quả trong giao tiếp ở mọi lĩnh vực của đời sống xã hội - giao tiếp gia đình, giao tiếp nhà trường, công sở… giao tiếp hành chính, khoa học, văn chương nghệ thuật… Hướng tới việc hình thành và phát triển năng lực cho học sinh không chỉ tạo ra được tính thực tiễn cao của việc dạy - học Tiếng Việt trong nhà trường mà chính là một “lối thoát” quan trọng, khắc phục tính “hàn lâm” của nội dung dạy học môn Tiếng Việt [23]. Tác giả Trần Thế Sơn (2017), trong bài viết “Bàn về dạy học môn Tiếng Việt ở tiểu học theo hướng tiếp cận năng lực”, tác giả nhận định Ngôn ngữ là công cụ của lời nói và tư duy. Dạy học tiếng Việt ở trường tiểu học trước hết là dạy cho học sinh có khả năng sử dụng công cụ ấy một cách hiệu quả nhất trong học tập và đời sống. Năng lực tiếng Việt được hiểu là năng lực tiếp nhận văn bản và năng lực sản sinh văn bản(bao gồm văn bản nói và văn bản viết).
Năng lực tiếp nhận văn bản bao gồm nghe - hiểu và đọc - hiểu. Tác giả đã trả lời câu hỏi: Dạy tiếng Việt theo hướng tiếp cận năng lực là dạy những gì? Phải dạy Tập đọc thế nào để phát triển được năng lực đọc hiểu cho học sinh [39]. Tác giả Phạm Bích Ngọc (2014), Quản lý hoạt động dạy học môn Tiếng Việt ở các trường Tiểu học quận Ngô Quyền, thành phố Hải Phòng đã tập trung nghiên cứu làm rõ một số khái niệm về quản lý hoạt động dạy học môn Tiếng Việt ở trường Tiểu học. Đồng thời từ lý luận và thực tiễn công tác quản lý hoạt động dạy học môn Tiếng Việt ở các trường Tiểu học quận Ngô Quyền, thành phố Hải Phòng, tác giả đã đề xuất các biện pháp quản lý hoạt động dạy học môn Tiếng Việt ở các trường Tiểu học quận Ngô Quyền, thành phố Hải Phòng.
Tuy nhiên, phạm vi nghiên cứu mới chỉ tập trung ở cơ sở giáo dục đơn lẻ [35]. Tác giả Hoàng Tuyết Minh (2017), Quản lý dạy học hướng phát triển năng lực giao tiếp ở trường tiểu học trên địa bàn quận Hà Đông, thành phố Hà Nội, Luận văn Thạc sỹ QLGD, trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2. Tác giả đã đưa ra cách tiếp cận mới so với các đề tài nghiên cứu trước đó, đã làm rõ cơ sở lý luận về tiếp cận theo hướng năng lực giao tiếp trong hoạt động giảng dạy môn Tiếng Việt, nghĩa là xác định rõ mục tiêu của QLGD. Đồng thời, tác giả đã mở rộng phạm vi nghiên cứu 7 đến các trường tiểu học trên địa bàn quận Hà Đông, thành phố Hà Nội.
Từ lý luận và thực tiễn đã đề xuất ra các giải pháp nâng cao chất lượng quản lý [31]. Tác giả Nguyễn Văn Tùng (2020), Quản lý hoạt động dạy học môn Tiếng Việt theo chương trình giáo dục phổ thông mới ở các trường tiểu học huyện Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh, Luận văn Thạc sỹ QLGD, trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên. Tác giả đã bám sát chương trình giáo dục của Bộ GD&ĐT, làm rõ những điểm mới trong quản lý hoạt động dạy học môn Tiếng Việt theo chương trình giáo dục phổ thông so với chương trình giáo dục trước đó; làm rõ những khó khăn, vướng mắc trong bước đầu triển khai thực hiện, từ đó đề xuất các giải pháp để nâng cao chất lượng quản lý hoạt động dạy môn Tiếng Việt theo chương trình giáo dục phổ thông mới ở bậc tiểu học tại các trường tiểu học huyện Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh [41]. Các đề tài nghiên cứu nêu trên có các cách tiếp cận khác nhau, phạm vi nghiên cứu khác nhau, tuy nhiên đều làm rõ được các vấn đề về lý luận và đánh giá khách quan thực trạng tại địa bàn nghiên cứu, đồng thời từ lý luận và thực tiễn đều đã đề ra các nhóm giải pháp để triển khai thực hiện; qua khảo sát đánh giá tính khả thi của các giải pháp đều cho thấy đạt hiệu quả khá và tốt.
Các nghiên cứu về quản lý dạy học môn tiếng Việt cho HS DTTS theo định hướng phát triển năng lực Giáo dục luôn là vấn đề hết sức quan trọng đối với mỗi quốc gia, dân tộc, vì nó là nền tảng tri thức; là cơ sở tạo ra những con người có tài năng, có trí tuệ, có nhân cách. Sự thịnh suy, thăng trầm của giáo dục có quan hệ trực tiếp và lâu dài với sự phát triển chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội. Sự lạc hậu và kém phát triển của một dân tộc, một quốc gia biểu hiện trước hết ở sự lạc hậu và kém phát triển của nền giáo dục. Đặc biệt là trong thời đại của khoa học, công nghệ hiện nay, khi mà hàm lượng chất xám chiếm tỷ lệ ngày càng cao trong các sản phẩm lao động, thì điều đó có nghĩa là dân tộc nào, quốc gia nào không coi trọng phát triển giáo dục, nâng cao dân trí, đào tạo nhân tài sẽ không có cơ hội, điều kiện để vươn lên và tụt hậu là điều không tránh khỏi.
Để phát triển kinh tế, xóa đói, giảm nghèo ở vùng đồng bào DTTS ở nước ta hiện nay đòi hỏi coi trọng phát triển giáo dục, nâng cao học vấn của đồng bào. Trình 8 độ học vấn thấp đã hạn chế việc tiếp thu các kiến thức khoa học hiện đại, giảm hiệu quả việc thực hiện các chương trình, dự án của Nhà nước, hạn chế việc thực hiện các chính sách của Đảng, Nhà nước và nghĩa vụ của đồng bào với đất nước, với quê hương, với sự phát triển chung của cả dân tộc. Quản lý dạy học cho HS DTTS được Đảng, Nhà nước và ngành giáo dục đặc biệt quan tâm, nhất là quản lý dạy học môn Tiếng Việt cho HS DTTS càng được chú trọng vì rào cản lớn nhất của HS DTTS hiện nay là Tiếng Việt. Trong những năm qua, một số nhà khoa học như Phạm Minh Hạc, Đặng Quốc Bảo, Trần Kiểm, Nguyễn Ngọc Quang, Hà Thế Ngữ, Nguyễn Văn Lê, Phạm Viết Vượng,.
đã đi sâu nghiên cứu về các vấn về lý luận QLGD và quản lý dạy học trong nhà trường, trong đó có trường có HS DTTS; cùng với đó, phải kể đến các tác giả: Lê Hữu Tỉnh, Lê Phương Nga, Đỗ Đình Hoan, Đỗ Xuân Thảo,. Ngoài những tài liệu dưới dạng sách kể trên, từ thực tiễn công tác, một số tác giả đã đi sâu nghiên cứu về dạy học môn Tiếng Việt cho HS DTTS, tiêu biểu như: Tác giả như Ma Vĩnh Tường (2014), Tổ chức dạy học Tiếng Việt lớp 1 cho HS DTTS vùng khó khăn của tỉnh Cao Bằng, Luận văn Thạc sỹ QLGD, trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên. Tác giả đã tập trung là rõ các vấn đề về dạy học môn Tiếng Việt và những khó khăn, thách thức trong dạy học môn Tiếng Việt lớp 1 cho trẻ em DTTS. Từ thực trạng và trên cơ sở nghiên cứu, tác giả đã đưa ra các nhóm giải pháp để khắc phục và nâng cao chất lượng dạy học môn Tiếng Việt lớp 1 cho HS DTTS vùng khó khăn của tỉnh Cao Bằng [42].
Tác giả Trần Thu Minh (2018), Quản lý dạy học môn tiếng Việt tại các trường tiểu học vùng DTTS huyện Bảo Yên, tỉnh lào Cai, Luận văn Thạc sỹ QLGD, trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên. Tác giả đã phân tích, làm rõ sự một số vấn đề về lý luận và đánh giá thực trạng hoạt động day học môn Tiếng Việt tại các trường tiểu học vùng DTTS, thực trạng ở huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai, làm rõ các khó khăn, vướng mắc, bất cập và đề ra 05 nhóm giải pháp để nâng cao chất lượng quản lý dạy học môn tiếng Việt tại các trường tiểu học vùng DTTS huyện Bảo Yên, tỉnh Lao Cai [32]. Tác giả Cư A Dình (2020), Quản lý hoạt động dạy học môn Tiếng Việt cho HS DTTS ở các trường tiểu học trên địa bàn huyện Đăk Glong, tỉnh Đắk Nông, 9 Luận văn Thạc sỹ QLGD, trường Đại học Sư phạm Tây Nguyên. Tác giả đã phản ánh, phân tích và đánh giá được thực trạng về quản lý hoạt động dạy học môn Tiếng Việt cho HS DTTS ở các trường tiểu học trên địa bàn huyện Đăk Glong, tỉnh Đắk Nông và đề xuất biện pháp quản lý hoạt động này trên địa bàn nghiên cứu [13].