Tổng quan nghiên cứu

Hoạt động dạy học thực hành đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao chất lượng đào tạo tại các trường đại học, đặc biệt là các cơ sở đào tạo chuyên ngành kỹ thuật và an ninh như Trường Đại học Phòng cháy chữa cháy, Bộ Công an. Với hơn 45 năm phát triển, trường đã đào tạo hàng nghìn cán bộ, chiến sĩ phục vụ công tác phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ trên toàn quốc. Năm học 2020-2021, tổng số học viên đào tạo tập trung tại trường là 2.142, cùng 915 học viên đào tạo liên kết, trong đó 2.929 học viên thuộc ngành Công an. Tuy nhiên, thực trạng quản lý hoạt động dạy học thực hành vẫn còn nhiều hạn chế, ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo và hiệu quả công tác phòng cháy chữa cháy trong thực tế.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm khảo sát, đánh giá thực trạng quản lý hoạt động dạy học thực hành tại Trường Đại học Phòng cháy chữa cháy, từ đó đề xuất các biện pháp quản lý phù hợp, nâng cao chất lượng đào tạo cán bộ, chiến sĩ ngành phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào quá trình đào tạo đại học chính quy từ năm 2015 đến nay, khảo sát đội ngũ cán bộ quản lý, giảng viên và học viên trong nhà trường.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đào tạo theo chủ trương của Đảng và Nhà nước, góp phần nâng cao năng lực thực hành nghề nghiệp, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội và thị trường lao động trong thời kỳ cách mạng công nghiệp 4.0 và hội nhập quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết quản lý giáo dục và mô hình hệ thống trong dạy học thực hành. Quản lý được hiểu là quá trình tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý nhằm đạt được mục tiêu đề ra. Hoạt động dạy học thực hành là sự kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn, giúp học viên hình thành kỹ năng, kỹ xảo nghề nghiệp thông qua các bài tập, tình huống mô phỏng sát thực tế.

Các khái niệm chính bao gồm:

  • Quản lý giáo dục: Tổ chức, điều khiển các hoạt động dạy học nhằm đạt mục tiêu giáo dục.
  • Dạy học thực hành: Hoạt động rèn luyện kỹ năng nghề nghiệp dưới sự hướng dẫn của giảng viên.
  • Mô hình hệ thống dạy học: Bao gồm các thành tố mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện, hoạt động dạy và học, kết quả học tập.
  • Phương pháp dạy học tích cực: Tăng cường sự chủ động, sáng tạo của người học trong quá trình học tập.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tổng hợp, kết hợp cả lý luận và thực tiễn:

  • Phương pháp nghiên cứu tài liệu, văn bản: Thu thập, phân tích các văn bản pháp luật, nghị quyết, tài liệu chuyên khảo liên quan đến quản lý giáo dục và dạy học thực hành.
  • Khảo sát bằng bảng hỏi: Thu thập ý kiến từ 80 cán bộ, giảng viên và 385 học viên về thực trạng quản lý và dạy học thực hành.
  • Phỏng vấn sâu và tọa đàm: Trao đổi trực tiếp với cán bộ quản lý, giảng viên để thu thập thông tin chi tiết.
  • Quan sát sư phạm: Theo dõi trực tiếp hoạt động dạy học thực hành tại trường.
  • Phân tích thống kê: Sử dụng phần mềm SPSS để xử lý số liệu khảo sát, đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy.
  • Khảo nghiệm biện pháp: Thử nghiệm các biện pháp quản lý đề xuất nhằm đánh giá tính cần thiết và khả thi.

Cỡ mẫu khảo sát gồm 465 người, được chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo đại diện cho các nhóm đối tượng trong nhà trường. Thời gian nghiên cứu tập trung từ năm 2015 đến nay.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Thực trạng thực hiện mục tiêu dạy học thực hành:

    • 58,5% cán bộ, giảng viên đánh giá học viên luyện tập thuần thục các kỹ năng nghiệp vụ cần thiết ở mức khá và tốt.
    • 61% học viên sử dụng thành thạo các trang thiết bị phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ.
    • Tuy nhiên, có 10,5% cán bộ, giảng viên và 13% học viên đánh giá việc xây dựng tác phong và ý thức kỷ luật còn ở mức yếu và trung bình.

  2. Thực trạng nội dung, chương trình dạy học thực hành:

    • 66,5% cán bộ, giảng viên và 57,5% học viên đánh giá việc thực hiện đúng nội dung, thời lượng và tiến độ chương trình ở mức khá và tốt.
    • 33,5% cán bộ, giảng viên và 6,5% học viên cho rằng nội dung chưa phù hợp với yêu cầu thực tế hoặc chưa được cập nhật kịp thời.

  3. Phương pháp dạy học thực hành:

    • Phương pháp trình bày trực quan và quan sát được sử dụng thường xuyên với tỷ lệ lần lượt 76,5% và 72,5%.
    • Phương pháp luyện tập chiếm 66,5% mức sử dụng thường xuyên.
    • Phương pháp thực hành sử dụng binh khí, phương tiện chỉ đạt 34,5% mức thường xuyên.
    • Phương pháp thí nghiệm, thực nghiệm ít được áp dụng (71% ít hoặc không sử dụng).

  4. Kiểm tra, đánh giá kết quả dạy học thực hành:

    • 72,5% cán bộ, giảng viên cho biết kiểm tra thi hết môn theo ngân hàng câu hỏi được sử dụng thường xuyên.
    • Kiểm tra thường xuyên trong quá trình học tập chiếm 42,5%.
    • Việc giảng viên tự quyết định phương pháp kiểm tra còn hạn chế, chỉ 36,5% thường xuyên áp dụng.

  5. Quản lý kế hoạch, chương trình và hoạt động dạy học thực hành:

    • 92% cán bộ, giảng viên nắm vững kế hoạch, chương trình đào tạo.
    • 89% đảm bảo thời gian thực hiện chương trình đào tạo đúng tiến độ.
    • Tuy nhiên, chỉ 55% cán bộ quản lý theo dõi việc thực hiện chương trình hàng tuần, hàng tháng hiệu quả.
    • Việc sử dụng các phương tiện hỗ trợ quản lý như sổ sách, lịch kiểm tra còn hạn chế (chỉ 50% sử dụng hiệu quả).

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy hoạt động dạy học thực hành tại Trường Đại học Phòng cháy chữa cháy đã đạt được những thành tựu nhất định, đặc biệt trong việc đảm bảo mục tiêu đào tạo và thực hiện chương trình đúng tiến độ. Tuy nhiên, vẫn tồn tại những hạn chế về đổi mới phương pháp dạy học, cập nhật nội dung giảng dạy và quản lý hoạt động dạy học thực hành chưa đồng bộ.

Nguyên nhân chủ yếu bao gồm: đội ngũ giảng viên còn thiếu kinh nghiệm sư phạm, chưa được bồi dưỡng thường xuyên về phương pháp giảng dạy hiện đại; cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ dạy học thực hành chưa đồng bộ và hiện đại; công tác quản lý kế hoạch, theo dõi thực hiện chương trình còn chưa chặt chẽ; và sự thiếu chủ động trong kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học viên.

So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, các trường đại học kỹ thuật và an ninh khác cũng gặp phải những khó khăn tương tự trong việc đổi mới phương pháp dạy học thực hành và nâng cao chất lượng đào tạo. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, sử dụng công nghệ hiện đại và tăng cường đào tạo, bồi dưỡng giảng viên được xem là xu hướng tất yếu để nâng cao hiệu quả dạy học thực hành.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ sử dụng các phương pháp dạy học, biểu đồ tròn về mức độ đánh giá thực trạng quản lý kế hoạch, chương trình, và bảng số liệu so sánh mức độ hài lòng của cán bộ, giảng viên và học viên về các nội dung quản lý.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng giảng viên về phương pháp dạy học thực hành hiện đại

    • Tổ chức các khóa tập huấn, hội thảo chuyên sâu về đổi mới phương pháp dạy học, kỹ năng sử dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy.
    • Thời gian: Triển khai hàng năm, ưu tiên trong 2 năm đầu.
    • Chủ thể thực hiện: Ban Giám hiệu phối hợp với các khoa và trung tâm đào tạo.

  2. Cải tiến, cập nhật nội dung chương trình và giáo án dạy học thực hành

    • Xây dựng quy trình rà soát, cập nhật chương trình, giáo án theo định kỳ 2 năm một lần, đảm bảo phù hợp với yêu cầu thực tế và tiến bộ khoa học kỹ thuật.
    • Chủ thể thực hiện: Các khoa chuyên môn phối hợp với phòng Quản lý đào tạo.

  3. Nâng cấp cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ dạy học thực hành

    • Đầu tư mua sắm, bảo trì các thiết bị hiện đại, mô phỏng thực tế, đảm bảo an toàn và hiệu quả sử dụng.
    • Thời gian: Lập kế hoạch đầu tư dài hạn 5 năm.
    • Chủ thể thực hiện: Ban Giám hiệu, phòng Hậu cần và các đơn vị liên quan.

  4. Tăng cường công tác quản lý kế hoạch, theo dõi và đánh giá hoạt động dạy học thực hành

    • Áp dụng hệ thống quản lý điện tử để theo dõi tiến độ, chất lượng giảng dạy và học tập.
    • Xây dựng quy chế dự giờ, kiểm tra, đánh giá giảng viên và học viên chặt chẽ, minh bạch.
    • Chủ thể thực hiện: Phòng Quản lý đào tạo, phòng Khảo thí và đảm bảo chất lượng đào tạo.

  5. Khuyến khích sự chủ động, sáng tạo của học viên trong học tập thực hành

    • Tổ chức các câu lạc bộ, hoạt động ngoại khóa liên quan đến chuyên ngành để tăng cường kỹ năng thực hành.
    • Chủ thể thực hiện: Các khoa, phòng Công tác học viên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Ban Giám hiệu và cán bộ quản lý các trường đại học chuyên ngành kỹ thuật và an ninh

    • Lợi ích: Áp dụng các biện pháp quản lý dạy học thực hành hiệu quả, nâng cao chất lượng đào tạo.
    • Use case: Xây dựng kế hoạch đào tạo, cải tiến chương trình và quản lý giảng viên.

  2. Giảng viên và cán bộ đào tạo tại các cơ sở giáo dục đại học

    • Lợi ích: Nâng cao nhận thức về phương pháp dạy học thực hành, cải tiến kỹ năng giảng dạy.
    • Use case: Soạn giáo án, đổi mới phương pháp giảng dạy, đánh giá kết quả học tập.

  3. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Quản lý giáo dục, Giáo dục kỹ thuật

    • Lợi ích: Tham khảo cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý dạy học thực hành trong môi trường đặc thù.
    • Use case: Phát triển đề tài nghiên cứu, luận văn thạc sĩ, tiến sĩ.

  4. Cơ quan quản lý giáo dục và đào tạo Bộ Công an, Bộ Giáo dục và Đào tạo

    • Lợi ích: Định hướng chính sách, xây dựng tiêu chuẩn, quy định về quản lý dạy học thực hành.
    • Use case: Xây dựng chiến lược phát triển giáo dục nghề nghiệp, nâng cao chất lượng đào tạo.

Câu hỏi thường gặp

  1. Quản lý hoạt động dạy học thực hành có vai trò như thế nào trong đào tạo đại học?
    Quản lý hoạt động dạy học thực hành giúp đảm bảo quá trình đào tạo diễn ra hiệu quả, đồng bộ giữa lý thuyết và thực tiễn, nâng cao kỹ năng nghề nghiệp cho học viên. Ví dụ, tại Trường Đại học Phòng cháy chữa cháy, quản lý tốt giúp học viên thành thạo kỹ năng sử dụng thiết bị chữa cháy.

  2. Những khó khăn chính trong quản lý dạy học thực hành hiện nay là gì?
    Khó khăn gồm thiếu đồng bộ trong quản lý kế hoạch, hạn chế về cơ sở vật chất, giảng viên chưa được bồi dưỡng đầy đủ về phương pháp giảng dạy hiện đại, và thiếu sự chủ động trong kiểm tra đánh giá. Điều này làm giảm hiệu quả đào tạo và sự hài lòng của học viên.

  3. Phương pháp dạy học thực hành nào được sử dụng phổ biến nhất?
    Phương pháp trình bày trực quan và quan sát được sử dụng phổ biến nhất với tỷ lệ trên 70%. Phương pháp luyện tập cũng được áp dụng rộng rãi nhằm giúp học viên thuần thục kỹ năng. Phương pháp thí nghiệm ít được sử dụng do đặc thù ngành học.

  4. Làm thế nào để nâng cao chất lượng dạy học thực hành?
    Cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng giảng viên, cập nhật nội dung chương trình, đầu tư cơ sở vật chất hiện đại, áp dụng công nghệ thông tin và xây dựng hệ thống quản lý chặt chẽ. Ví dụ, tổ chức các khóa tập huấn đổi mới phương pháp giảng dạy giúp giảng viên nâng cao năng lực.

  5. Ai là chủ thể quản lý trong hoạt động dạy học thực hành tại trường đại học?
    Chủ thể quản lý gồm Ban Giám hiệu, các phòng ban chức năng, cán bộ quản lý khoa, giảng viên và học viên. Mỗi nhóm có vai trò và nhiệm vụ riêng nhưng phối hợp chặt chẽ để đảm bảo hoạt động dạy học thực hành hiệu quả.

Kết luận

  • Luận văn đã làm rõ cơ sở lý luận và thực trạng quản lý hoạt động dạy học thực hành tại Trường Đại học Phòng cháy chữa cháy, Bộ Công an, phát hiện những tồn tại và nguyên nhân chủ yếu.
  • Kết quả khảo sát cho thấy phần lớn cán bộ, giảng viên và học viên đánh giá tích cực về mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học thực hành, nhưng vẫn còn hạn chế về đổi mới phương pháp và quản lý.
  • Đề xuất các biện pháp quản lý đồng bộ, bao gồm đào tạo bồi dưỡng giảng viên, cập nhật chương trình, nâng cấp cơ sở vật chất và tăng cường quản lý kế hoạch, kiểm tra đánh giá.
  • Nghiên cứu góp phần bổ sung lý luận quản lý giáo dục và thực tiễn quản lý dạy học thực hành trong các trường đại học chuyên ngành an ninh, kỹ thuật.
  • Khuyến nghị các bước tiếp theo là triển khai thử nghiệm các biện pháp đề xuất, đánh giá hiệu quả và mở rộng nghiên cứu sang các cơ sở đào tạo khác trong Bộ Công an.

Các nhà quản lý giáo dục, giảng viên và nhà nghiên cứu được khuyến khích áp dụng và phát triển các biện pháp quản lý dạy học thực hành nhằm nâng cao chất lượng đào tạo, đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực trong bối cảnh hội nhập và đổi mới giáo dục hiện nay.