CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN NGỮ VĂN THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGÔN NGỮ CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu về dạy học Các công trình nghiên cứu về dạy học đã được các nhà khoa học nghiên cứu từ rất sớm. Có thể thấy ngay từ cuối Thế kỷ XIX - XX, duới sự tác động, ảnh huởng của tiến bộ khoa học, kỹ thuật cũng như sự phát triển của các trào lưu dân chủ, sự nhận thức về hoạt động dạy học trong nhà trường có sự phát triển mới.
John Dewey - nhà giáo dục Mỹ, đã phê phán cách thức tổ chức hoạt động dạy học áp đạt, thiếu động lực phát triển các kỹ năng giao tiếp của học sinh. Ông viết: “đa số trường học vận dụng những phương pháp có khuynh hướng khuyến khích chủ nghĩa cá nhân, buộc tất cả học sinh trong lớp phải đồng loạt đọc cùng những cuốn sách như nhau và thuộc lòng những bài học giống hệt nhau; trong hoàn cảnh đó, trẻ sẽ mất dần những động lực giao tiếp, nguời thầy sẽ không thể tận dụng được những nhu cầu tự nhiên của đứa trẻ như cho, làm và phục vụ” [21].Dewey đã đề xuất thành lập nhà trường tích cực hướng vào nguời học, lấy quá trình học tập của nguời học làm trung tâm; thực chất nhằm khuyến khích tính học tập, tự chủ, tự chịu trách nhiệm của nguời học. Đây là tư tưởng cấp tiến, thể hiện rõ tính dân chủ, mang tính cách mạng trong giáo dục, hoạt động dạy học hướng vào người học; phát huy vai trò tích cực học tập giữa các cá nhân với cộng đồng khi thực hiện quá trình dạy lúc bấy giờ. Vào những năm 60 của Thế kỉ XX, nhiều công trình về mô hình tổ chức hoạt động dạy học và lý thuyết nền tảng của hoạt động dạy học được nghiên cứu sâu sắc và vận dụng, trong đó phải kể tới chiến lược tổ chức hoạt động dạy học của Karl Rogers, Kurt Lewin.
Karl Rogers, Kurt Lewin đã xây dựng lý thuyết 7 hoạt động dạy học hướng vào từng cá nhân. Nền tảng của lý thuyết này là cách thức dạy học phải liên kết các cá nhân, ở đó nguời học phụ thuộc lẫn nhau nhưng không đồng nhất với nhau. Những thay đổi về hành vi cá nhân biểu hiện sự thay đổi trong nhận thức, thái độ của người học hay nói cách khác là có sự tác động qua lại giữa người học với môi trường học tập. Ở Việt Nam, bàn về dạy học có nhiều nhà khoa học nghiên cứu theo các cách tiếp cận của đề tài, luận văn, luận án, giáo trình, bài báo trên tập chí khoa học, trong đó có thể kể đến các công trình của các tác giả, như: Tác giả Nguyễn Cảnh Toàn (chủ biên) (1998), cuốn sách “quá trình dạy - học” [57], tập trung luận bàn về hoạt động dạy học, đưa ra những trở lực cho việc học, kinh nghiệm khắc phục và phương châm đi đến thắng lợi của hoạt động dạy học.
Đồng thời, một số xu thế mới về phát triển việc học trong quan hệ biện chứng với hoạt động dạy cũng được tác giả đưa ra. Tác giả Trần Đình Tuấn (2005), với đề tài nghiên cứu về: “Nâng cao chất lượng, hiệu quả bài giảng các môn khoa học xã hội và nhân văn ở các trường đại học quân sự” [58]. Trong đề tài tác giả đã chỉ ra sự tác động kép của bài giảng các môn khoa học xã hội và nhân văn đối với học viên ở trường đại học quân sự. Tác giả khẳng định: thông qua phương pháp giảng của người dạy mà người học hình thành khả năng đọc lập, sáng tạo.
Chính người dạy đã định hướng, chỉ dẫn về cách học cho người học thông qua giờ lên lớp của mình. Đồng thời, tác giả khái quát những cách thức cụ thể của giảng viên trong quá trình giảng bài trên lớp để giúp học viên tích cực hóa hoạt động nhận thức, chủ động, sáng tạo. Tác giả Phan Văn Tỵ (2010), với luận án tiến sĩ về: “Vận dụng dạy học hợp tác trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở đại học quân sự” [59]. Qua nghiên cứu, tác giả khẳng định trong dạy học hợp tác, người học luôn được coi là chủ thể tích cực của quá trình dạy học, có vai trò tự tổ chức, tự chỉ đạo quá trình học tập của mình thông qua tương tác nhóm, thông qua hợp tác, chú trọng đến việc bồi dưỡng những kỹ năng tự học, tự nghiên cứu cho học viên.
8 Đồng thời, tác giả đã đề xuất những cách thức cụ thể để học viên hợp tác trong học tập thông qua bài giảng và xêmina. Như vậy, cùng với sách, đề tài khoa học, luận văn, luận án, các bài báo khoa học của các tác giả đã bàn đến những vấn đề cụ thể của dạy học như nội dung, phương pháp giảng dạy, những thuận lợi, khó khăn trong quá trình giảng dạy. Đây là những gợi mở quan trọng giúp tác giả luận văn có thể tiếp thu để nghiên cứu làm rõ những vấn đề trong dạy học môn Ngữ Văn ở các trường trung học cơ sở theo hướng phát triển năng lực nhận thức. Các công trình nghiên cứu về quản lý dạy học Bàn về vấn đề quản lýgiáo dục và đào tạo nói chung, quản lýgiảng dạy ở các cấp học, bậc học nói riêng là vấn đề được nhiều nhà khoa học đã và đang nghiên cứu, với những cách tiếp cận khác nhau.
Cụ thể như: Tác giả Dương Trần Bình (2016 ), với luận án tiến sĩ về: “Quản lýhoạt động dạy học ở trường tiểu học tại Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục”. Luận án đã làm rõ các vấn đề lý luận, khảo sát và phân tích thực trạng quản lýdạy học ở các trường tiểu học tại Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh đổi mới toàn diện và căn bản giáo dục. Trên cơ sở nghiên cứu lý luận, thực trạng, tác giả đề xuất 03 nhóm biện pháp quản lý hoạt động dạy học ở trường tiểu học tại Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, đó là: giải pháp chung về nâng cao nhận thức cho đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục các cấp và giáo viên về công tác quản lý hoạt động dạy học ở trường tiểu học tại Thành phố Hồ Chí Minh; nhóm biện pháp quản lýhoạt động dạy ở trường tiểu học và nhóm biện pháp quản lý hoạt động học ở trường tiểu học tại Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh đổi mới giáo dục toàn diện và căn bản. Tác giả Trần Trung Dũng (2016), với luận án tiến sĩ về “Quản lý hoạt động dạy học ở trường trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh”.
Luận án của tác giả đã phát triển và bổ sung cơ sở lý luận của vấn đề 9 quản lýhoạt động dạy học ở trường THPT theo định hướng phát triển năng lực học sinh như: xây dựng một hệ thống các khái niệm công cụ, đặc biệt là khái niệm quản lýhoạt động dạy học tại các trường THPT theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh; đồng thời chỉ rõ quản lý hoạt động dạy học ở trường THPT theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh, là cơ hội để nâng cao chất lượng dạy và học, đồng thời cũng là thách thức lớn đối với cán bộ quản lí, giáo viên trường THPT. Luận án đã khảo sát, phân tích thực trạng quản lýhoạt động dạy học ở trường THPT theo định hướng phát triển năng lực cho người học; chỉ rõ những điểm mạnh, những điểm yếu và nguyên nhân, từ đó đề xuất các giải pháp quản lýhoạt động dạy học ở trường THPT theo định hướng phát triển năng lực cho người học. Tác giả Viên Thị Dung (2012) trong luận văn thạc sĩ về “Biện pháp quản lý hoạt động dạy học của hiệu trưởng các trường tiểu học tại thành phố Thanh Hóa”, đã đi sâu nghiên cứu làm rõ nội dung về vai trò của hiệu trưởng nhà trường trong quản lýtrường học nói chung, quản lýhoạt động giảng dạy của giáo viên nói riêng. Sau khi nghiên cứu lý luận, đánh giá thực trạng, tác giả đã đề xuất 6 biện pháp quản lýhoạt động dạy học của hiệu trưởng của các trường tiểu học ở thành phố Thanh Hóa.
Cùng với các đề tài, luận án, luận văn thạc sĩ, còn nhiều bài báo khoa học viết về quản lý dạy học, như: Tác giả Đinh Quang Thanh Bình (2018), với bài báo “Thực trạng quản lý hoạt động dạy học của hiệu trưởng các trường trung học phổ thông huyện Nhà Bè, Thành phố Hồ Chí Minh”. Bài báo khẳng định chất lượng dạy học ở các trường THPT trên địa bàn huyện Nhà Bè, có những chuyển biến tích cực nhưng cũng còn nhiều hạn chế. Điều này đặt ra là cần tìm được các biện pháp quản lýdạy học để nâng cao chất lượng giáo dục của các nhà trường đáp ứng yêu cầu hiện nay về đổi mới giáo dục. Tuy nhiên, các biện pháp phải xuất phát từ thực tiễn giáo dục địa phương, do đó bài viết nêu lên thực trạng quản lýdạy học của hiệu trưởng các trường THPT huyện Nhà Bè – Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay.
10 Tác giả Huỳnh Mộng Tuyền - Nguyễn Thị Việt Thương (2019), với bài “Thực trạng và một số biện pháp quản lýhoạt động dạy học của tổ trưởng chuyên môn ở các trường trung học cơ sở quận Ninh Kiều, thành phố Cần Thơ”. Bài báo khẳng định: Để nâng cao chất lượng giáo dục, hoạt động dạy học giữ vai trò rất quan trọng. Bởi vì, thông qua dạy học, người học lĩnh hội hệ thống kiến thức khoa học cơ bản, hiện đại, hình thành năng lực, phẩm chất đáp ứng yêu cầu xã hội. Hoạt động dạy học có phát triển, đạt hiệu quả cao hay không phụ thuộc vào những biện pháp tác động của các chủ thể quản lý, đặc biệt là tổ trưởng chuyên môn.