Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO HƯỚNG ĐẢM BẢO CHẤT LƯỢNG Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THUỘC XÃ ĐẶC BIỆT KHÓ KHĂN 1. Một vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề Hoạt động dạy học (HĐDH) xuất hiện trong lịch sử nhân loại từ rất sớm, cùng với sự xuất hiện của loài người. Trong quá trình hình thành và phát triển của xã hội, để tồn tại và phát triển, con người đã luôn luôn nhận thức thế giới xung quanh, học hỏi, tích luỹ kinh nghiệm sống, kinh nghiệm lao động và kinh nghiệm chinh phục thiên nhiên, đồng thời với nó là quá trình truyền đạt kinh nghiệm của lớp người đi trước cho các thế hệ sau. Quá trình dạy học hình thành từ đó, từ những hình thức đơn giản, sơ khai đến những phương thức dạy học hiện đại ngày nay.
Từ một hiện tượng tự phát diễn ra đơn giản theo lối quan sát - bắt chước, dần dần dạy học trở thành một hoạt động có ý thức. Con người đã biết xác định mục đích, hoàn thiện nội dung và tìm ra các phương pháp để tổ chức quá trình này một cách hiệu quả. Ngày nay, GD đang đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong chiến lược phát triển của mỗi quốc gia và toàn thế giới. Ở Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh (1890- 1969) bằng việc kế thừa những tinh hoa của các tư tưởng GD tiên tiến và việc vận dụng sáng tạo phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, Người đã để lại cho chúng ta nền tảng lý luận về: Vai trò của GD, định hướng phát triển GD, mục đích dạy học, các nguyên lý dạy học, các phương thức dạy học, vai trò của quản lý và cán bộ QLGD, phương pháp lãnh đạo và quản lý.
Hệ thống các tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về GD có giá trị cao trong quá trình phát triển lý luận dạy học, lý luận GD của nền GD cách mạng Việt Nam. Thời gian vừa qua, với mục đích đổi mới nền GD nhằm theo kịp với những phát triển của thời đại, các nhà khoa học GD, các nhà QLGD luôn quan tâm nghiên cứu tìm ra những biện pháp quản lý HĐDH khả thi và hiệu quả nhằm thực hiện thành công mục Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 7 http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiêu GD. Từ những năm 70 của thế kỷ trước, GS Hà Thế Ngữ, GS Nguyễn Ngọc Quang, nhà sư phạm Hà Sĩ Hồ,…đã tiên phong khai phá các công trình nghiên cứu có hệ thống về QLGD, quản lý trường học, quản lý HĐDH đặt trong hoàn cảnh thực tế Việt Nam, bước đầu đặt nền tảng xây dựng triết lý QLGD, xây dựng lý luận quản lý HĐDH trong thực tiễn Việt Nam. Từ thập kỷ 90 của thế kỷ XX đến nay đã có nhiều những công trình nghiên cứu các vấn đề về QLGD.
Trong phạm vi quản lý HĐDH, có thể kể đến các công trình nghiên cứu của các tác giả Phạm Minh Hạc, Nguyễn Minh Đạo, Nguyễn Văn Lê, Đặng Quốc Bảo, Trần Kiểm, Phạm Khắc Chương,… Ở các công trình này, các tác giả đã nêu lên những nguyên tắc chung của việc quản lý HĐDH, từ đó chỉ ra các biện pháp quản lý vận dụng trong QLGD, quản lý trường học. Các tác giả đã khẳng định việc quản lý HĐDH là nhiệm vụ trung tâm trong việc thực hiện mục tiêu đào tạo. Cùng với sự phát triển của Khoa học GD nói chung và Khoa học QLGD nói riêng, chuyên ngành QLGD được hình thành ở bậc đại học và sau đại học ở Việt Nam vào những năm cuối thế kỷ XX. Từ thời điểm ấy đến nay có khá nhiều các luận văn thạc sĩ nghiên cứu về đề tài quản lý HĐDH.
Có đề tài đã tập trung nghiên cứu thực trạng và đề xuất một số biện pháp quản lý hoạt động dạy học trường THCS ở địa phương, trong đó một số luận văn đã chú ý đến quá trình thay sách, đổi mới nội dung chương trình giáo dục phổ thông, đổi mới phương pháp dạy học. Song chưa có đề tài nghiên cứu đề ra các biện pháp quản lý hoạt động dạy học theo hướng đảm bảo chất lượng tại các trường THCS ở vùng kinh tế ĐBKK để từng bước nâng cao chất lượng giáo dục vùng khó. Đến nay trên địa bàn huyện Hoành Bồ, tỉnh Quảng Ninh chưa có công trình khoa học nào quy mô đi sâu nghiên cứu về các biện pháp quản lý HĐDH theo hướng đảm bảo chất lượng ở trường THCS thuộc xã ĐBKK. Tôi hy vọng rằng đề tài của mình sẽ đóng góp một phần tích cực cho công tác quản lý HĐDH để đảm bảo và từng bước nâng cao chất lượng ở các trường THCS thuộc xã ĐBKK, góp phần vào thực hiện thành công các mục tiêu GD trên địa bàn huyện Hoành Bồ.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 8 http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm quản lý Hiểu theo nghĩa rộng, quản lý là hoạt động có mục đích của con người. Về cơ bản, mọi người đều cho rằng: “Quản lý chính là các hoạt động do một hoặc nhiều người điều phối hành động của những người khác nhằm thu được kết quả mong muốn” .Từ điển Tiếng Việt 1992 (Hoàng Phê chủ biên) định nghĩa: quản lý: 1.
Trông coi và giữ gìn theo những yêu cầu nhất định. Tổ chức và điều khiển các hoạt động theo những yêu cầu nhất định [31, tr. Quản lý là một khái niệm rộng bao gồm nhiều lĩnh vực, vì vậy có nhiều định nghĩa khác nhau về khoa học quản lý, tùy thuộc theo quan điểm tiếp cận khác nhau mà các tác giả đưa ra các định nghĩa khác nhau. Theo điều khiển học: Quản lý là quá trình điều khiển của chủ thể quản lý đối với đối tượng quản lý để đạt được mục tiêu đã định.
Theo quan điểm của kinh tế học: Quản lý là sự tính toán, sử dụng hợp lý các nguồn lực nhằm đạt được mục tiêu đã đề ra. Thuật ngữ quản lý đã trở nên phổ biến nhưng chưa có một định nghĩa thống nhất. Các nhà khoa học đã đưa ra nhiều định nghĩa quản lý từ các góc độ khác nhau: Theo Đặng Quốc Bảo: “Quản lý là quá trình tác động của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý nhằm đạt mục tiêu chung”. 16] Như vậy quản lý là sự tác động của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý một cách có định hướng, có chủ định nhằm làm cho tổ chức vận hành, đạt mục tiêu mong muốn bằng kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo, kiểm tra.
Từ những cách tiếp cận về quản lý, chúng ta thấy khái niệm quản lý bao giờ cũng tồn tại với tư cách là một hệ thống bao gồm có hai yếu tố chủ thể quản lý và khách thể quản lý. Chủ thể quản lý là tác nhân tạo ra các hoạt động, còn khách thể quản lý là người chịu sự quản lý. Giữa chủ thể quản lý và khách thể quản lý phải có chung một mục tiêu và quy trình, dựa vào đó làm căn cứ để chủ thể tạo ra các tác động. Hai thành phần này có mối quan hệ, tác động qua lại tương hỗ lẫn nhau.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 9 http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tóm lại: Quản lý là sự tác động có tổ chức, có mục đích của chủ thể quản lý lên khách thể quản lý nhằm sử dụng có hiệu quả nhất các tiềm năng các cơ hội của hệ thống để đạt được mục tiêu định ra trong điều kiện biến động của môi trường. Công cụ Chủ thể Khách thể Mục quản lý quản lý tiêu Phương pháp Sơ đồ 1. Cấu trúc hệ thống quản lý Công tác quản lý là một trong năm tác nhân của sự phát triển kinh tế - xã hội: vốn, tài nguyên, nguồn lao động, khoa học kỹ thuật và quản lý. Trong đó quản lý có vai trò mang tính quyết định đến sự thành công hay thất bại.
Những người làm công tác quản lý phải là những người hội tụ đầy đủ kiến thức chuyên môn, phẩm chất và được trang bị kiến thức khoa học quản lý, xác lập được mục tiêu rõ ràng và có bản lĩnh, quyết tâm điều hành toàn bộ hệ thống tổ chức của mình đi tới đích bằng hệ thống các biện pháp quản lý. Quản lý giáo dục 1. Khái niệm * Khái niệm về giáo dục: Để tồn tại và phát triển, con người phải trải qua quá trình lao động, học tập, con người nhận thức thế giới xung quanh, dần dần tích lũy được kinh nghiệm, từ đó nảy sinh nhu cầu truyền đạt những hiểu biết ấy cho nhau qua nhiều thế hệ dần trở thành giá trị văn hóa. Đó chính là nguồn gốc phát sinh của hiện tượng GD.
GD lúc đầu xuất hiện như một hiện tượng tự phát, sau dần trở thành một hoạt động có ý thức. Ngày nay GD đã trở thành một hoạt động được tổ chức đặc biệt, đạt tới trình độ cao, có chương trình, kế hoạch, có nội dung, phương pháp hiện đại và trở thành động lực thúc đẩy sự phát triển nhanh chóng của xã hội loài người. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 10 http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, GD là một hiện tượng xã hội loài người, bản chất của nó là sự truyền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử - xã hội của các thế hệ loài người. Nhờ có GD mà các thế hệ nối tiếp nhau phát triển, tinh hoa văn hóa dân tộc, nhân loại được bảo tồn, kế thừa và bổ sung ngày càng hoàn thiện hơn và trên cơ sở đó, xã hội loài người không ngừng phát triển tiến lên.
* Khái niệm QLGD hiện nay có nhiều cách hiểu khác nhau: - Theo tác giả M. Kondacov cho rằng: “QLGD là tập hợp những biện pháp kế hoạch hóa, nhằm đảm bảo sự vận hành bình thường của cơ quan trong hệ thống GD để tiếp tục phát triển, mở rộng hệ thống cả về số lượng cũng như chất lượng”. 93] - Tác giả Đặng Quốc Bảo cho rằng “ QLGD theo nghĩa tổng quát là hoạt động điều hành phối hợp của các lực lượng xã hội nhằm thúc đẩy mạnh công tác đào tạo thế hệ trẻ theo yêu cầu xã hội”. 31] Khái quát lại, nội hàm của khái niệm QLGD chứa đựng những nhân tố đặc trưng bản chất sau; Phải có chủ thể QLGD.
Ở tầm vĩ mô là quản lý nhà nước mà cơ quan trực tiếp quản lý là Bộ GD&ĐT, Sở GD&ĐT, Phòng GD&ĐT; Ở tầm vi mô là quản lý của HT, Phó HT của các trường học.