Tổng quan nghiên cứu

Hệ thống hạ tầng giao thông đường bộ đóng vai trò là mạch máu kết nối kinh tế và giữ vững an ninh quốc phòng tại các địa bàn miền núi. Tại huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình, quá trình chuyển đổi mô hình quản lý theo Nghị định số 59/2015/NĐ-CP đã thúc đẩy việc thành lập Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng huyện vào tháng 01 năm 2016, hoạt động theo cơ chế đơn vị sự nghiệp công lập tự chủ tài chính. Tuy nhiên, việc triển khai các công trình sử dụng 100% nguồn vốn ngân sách nhà nước trong giai đoạn 2016 - 2019 đối mặt với nhiều rào cản kỹ thuật do địa hình hiểm trở và năng lực điều hành thực tế.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự thiếu hụt quy trình kiểm soát chất lượng đồng bộ từ khâu lập chủ trương, khảo sát địa chất đến giám sát thi công tại hiện trường. Với quy mô nhân sự giới hạn chỉ 11 cán bộ viên chức chịu trách nhiệm quản lý toàn bộ các công trình nhóm B và nhóm C, nguy cơ phát sinh sai số kỹ thuật và chậm tiến độ luôn hiện hữu. Nghiên cứu tập trung vào mục tiêu hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng quản lý chất lượng công trình giao thông giai đoạn 2016 - 2019, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả đầu tư công giai đoạn 2020 - 2025.

Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể tại địa bàn huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình trong khung thời gian 4 năm thực hiện các dự án trọng điểm. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc tối ưu hóa tỷ lệ nghiệm thu đạt chuẩn 100% ngay từ giai đoạn chuyển bước, giảm thiểu tỷ lệ điều chỉnh thiết kế kỹ thuật xuống dưới 5% và bảo toàn hiệu quả sử dụng nguồn vốn ngân sách nhà nước cho địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết Quản lý chất lượng toàn diện và mô hình quản lý chu trình dự án đầu tư xây dựng theo quy định của Luật Xây dựng cùng Luật Đầu tư công. Bốn khái niệm trọng tâm được chuẩn hóa bao gồm: dự án đầu tư xây dựng, quản lý dự án đầu tư xây dựng, chất lượng công trình xây dựng và quản lý chất lượng công trình giao thông. Công trình giao thông mang 4 đặc thù cơ bản: tính hệ thống đồng bộ cao, tính định hướng chiến lược, tính đặc thù vùng miền địa phương và tính chất phục vụ cộng đồng sâu sắc.

Mô hình quản lý chất lượng được vận hành xuyên suốt qua 4 giai đoạn khép kín:

  1. Giai đoạn chuẩn bị đầu tư: Kiểm soát hồ sơ đề xuất chủ trương, khảo sát địa hình, thủy văn và lập dự toán không vượt tổng mức đầu tư phê duyệt.
  2. Giai đoạn thiết kế và lựa chọn nhà thầu: Thẩm định hồ sơ thiết kế bản vẽ thi công và xét thầu theo tiêu chuẩn doanh thu bình quân với hệ số k = 1,5.
  3. Giai đoạn thi công xây dựng: Kiểm soát 100% chất lượng vật liệu đầu vào, giám sát quy trình thi công, xử lý biên bản nghiệm thu trong thời hạn tối đa 24 giờ.
  4. Giai đoạn kết thúc đưa vào khai thác: Lưu trữ hồ sơ hoàn công, bàn giao kỹ thuật và thực hiện trích giữ 5% giá trị hợp đồng để bảo hành công trình tối thiểu 12 tháng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp và sơ cấp được thu thập toàn diện. Dữ liệu thứ cấp bao gồm toàn bộ hồ sơ kỹ thuật, báo cáo giám sát và số liệu tài chính của 100% dự án giao thông do Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng huyện Mai Châu triển khai trong giai đoạn 2016 - 2019.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp phỏng vấn chuyên gia với cỡ mẫu 15 cán bộ quản lý và chuyên viên kỹ thuật thuộc Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Giao thông vận tải, Sở Tài chính tỉnh Hòa Bình, Phòng Kinh tế và Hạ tầng huyện Mai Châu cùng các kỹ sư giám sát hiện trường. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được lựa chọn nhằm tiếp cận những cá nhân trực tiếp thẩm định, phê duyệt và giám sát các dự án giao thông đường bộ trên địa bàn.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả kết hợp tổng hợp so sánh đa chiều là nhằm lượng hóa các chỉ tiêu kỹ thuật, đánh giá sự tương thích giữa năng lực tổ chức bộ máy và chất lượng thực tế của các hạng mục công trình, đảm bảo tính khách quan và khoa học cho các kết luận nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thực trạng quản lý chất lượng công trình giao thông tại huyện Mai Châu giai đoạn 2016 - 2019 bộc lộ nhiều điểm nghẽn kỹ thuật và tổ chức:

  • Áp lực quá tải bộ máy chuyên môn: Ban Quản lý chỉ có 11 cán bộ viên chức nhưng chỉ có duy nhất 01 lãnh đạo quản lý trực tiếp điều hành mọi hoạt động, phụ trách đồng thời hàng chục gói thầu hạ tầng kỹ thuật và giao thông nông thôn trên địa bàn chia cắt.
  • Sai số kỹ thuật trong khảo sát và thiết kế: Nhiều đồ án khảo sát địa chất chưa bao quát hết tác động sạt lở mùa mưa lũ vùng cao. Điển hình tại dự án đường Cun Pheo - Hang Kia - Quốc lộ 6 giai đoạn 1, công tác khảo sát bước đầu phải điều chỉnh bổ sung nhiều hạng mục xử lý nền đất yếu và kè chống sạt lở.
  • Năng lực nhà thầu và hiệu quả đấu thầu: Tỷ lệ tiết kiệm qua đấu thầu các gói thầu xây lắp đạt mức trung bình từ 1,2% đến 3,5%. Tuy nhiên, việc áp dụng công thức tính năng lực tài chính doanh thu với hệ số k = 1,5 khiến nhiều nhà thầu địa phương gặp khó khăn, trong khi nhà thầu ngoại tỉnh đôi khi chưa huy động đủ 100% máy móc thiết bị chuyên dụng như cam kết trong hồ sơ dự thầu.
  • Công tác giám sát nghiệm thu hiện trường: Quy định nghiệm thu công việc xây dựng chuyển bước trong vòng 24 giờ gặp nhiều khó khăn về mặt địa lý khi công trình nằm sâu tại các bản vùng cao, đường sá đi lại cách trở vào mùa mưa bão.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ sự kết hợp giữa các yếu tố khách quan và chủ quan. Về khách quan, địa hình đồi núi dốc đứng, thời tiết sương mù và mưa lũ cục bộ tại Hòa Bình ảnh hưởng trực tiếp đến độ bền kết cấu áo đường bê tông xi măng. Nguồn vốn ngân sách nhà nước phân bổ theo phân kỳ hằng năm còn hạn chế, dẫn đến tình trạng thi công ngắt quãng.

Về chủ quan, mô hình phân công cán bộ kỹ thuật kiêm nhiệm nhiều đầu việc từ lập hồ sơ đến giám sát thực địa làm phân tán nguồn lực. So sánh với kinh nghiệm quản lý tại Ban Quản lý dự án huyện Tân Lạc thành lập theo Quyết định số 1405/QĐ-UBND và huyện Lương Sơn theo Quyết định số 3026/QĐ-UBND cho thấy: mô hình chia tách chuyên môn hóa theo từng Tổ, Phòng chức năng giúp kiểm soát hồ sơ chặt chẽ hơn nhưng dễ làm đứt gãy thông tin nếu thiếu sự kết nối xuyên suốt giữa bộ phận nội nghiệp và ngoại nghiệp.

Dữ liệu đánh giá chất lượng có thể được trực quan hóa thông qua Bảng tổng hợp các chỉ tiêu kiểm tra điều kiện khởi công và Biểu đồ cột so sánh tỷ lệ sai số thiết kế trước và sau thẩm tra. Đồng thời, một Biểu đồ đường thể hiện tương quan giữa tiến độ cấp vốn thực tế và tỷ lệ hao hụt vật tư sẽ làm nổi bật tính cấp thiết của việc kiểm soát nguồn lực thi công.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác quản lý chất lượng dự án giao thông đường bộ từ ngân sách nhà nước giai đoạn 2020 - 2025, bốn nhóm giải pháp cụ thể được kiến nghị:

  1. Tái cấu trúc cơ chế phân công nhiệm vụ: Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng huyện Mai Châu cần ban hành quy định phân công một kỹ sư chuyên trách theo dõi xuyên suốt từng công trình giao thông từ giai đoạn chuẩn bị chủ trương đầu tư trước ngày 31 tháng 10 năm trước kế hoạch đến khi kết thúc dự án. Mục tiêu đạt 100% dự án có cán bộ phụ trách nắm vững hồ sơ kỹ thuật, hoàn thành triển khai trong quý 1 năm 2021.
  2. Nâng cao chất lượng khảo sát và lập thiết kế dự toán: Bắt buộc đơn vị tư vấn khảo sát địa chất phải thực hiện quan trắc trượt sạt tại các cung đường đèo dốc hiểm trở; lập tối thiểu 2 phương án thiết kế tuyến để so sánh hiệu quả kinh tế - kỹ thuật. Cơ quan thẩm định phấn đấu giảm tỷ lệ sai số dự toán xuống dưới 3%, áp dụng ngay từ kỳ lập kế hoạch vốn đầu tư công năm 2021.
  3. Chuyên nghiệp hóa công tác lựa chọn nhà thầu và kiểm tra năng lực thi công: Triển khai 100% hình thức đấu thầu qua Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia đối với các gói thầu xây lắp trong hạn mức quy định. Tăng cường kiểm tra thực địa đột xuất đối với hệ thống máy móc, thiết bị thi công và nhân sự chủ chốt, loại bỏ hoàn toàn các nhà thầu chuyển nhượng thầu trái phép trước quý 3 năm 2021.
  4. Siết chặt quy trình kiểm định chất lượng và giải ngân bảo hành: Kiểm soát nghiêm ngặt 100% chứng chỉ xuất xưởng của xi măng, cốt thép, đá dăm trước khi đưa vào công trường; kiên quyết thực hiện thí nghiệm đối chứng chịu lực nền móng. Thực hiện khấu trừ đúng 5% giá trị hợp đồng để lưu giữ bảo hành công trình trong vòng 12 tháng, chỉ thanh quyết toán khi có xác nhận vận hành an toàn từ đơn vị thụ hưởng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho nhiều nhóm đối tượng:

  • Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng cấp huyện: Đặc biệt là các huyện miền núi, vùng sâu, vùng xa có điều kiện tự nhiên tương đồng, cung cấp cẩm nang quy trình quản lý chất lượng khép kín từ khâu chuẩn bị đầu tư đến nghiệm thu bàn giao.
  • Cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành: Cán bộ chuyên viên tại Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Giao thông vận tải, Sở Xây dựng và Phòng Tài chính - Kế hoạch cấp huyện sử dụng làm tài liệu tham khảo để hoàn thiện quy chế thẩm định báo cáo kinh tế - kỹ thuật và kiểm tra công tác nghiệm thu công trình.
  • Các doanh nghiệp tư vấn thiết kế và nhà thầu xây lắp: Nắm bắt các tiêu chí đánh giá hồ sơ dự thầu, yêu cầu quản lý chất lượng vật liệu đầu vào và quy chuẩn an toàn lao động, vệ sinh môi trường trên địa bàn tỉnh Hòa Bình.
  • Học viên, giảng viên và nhà nghiên cứu: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật giá trị cho các chuyên ngành Quản lý kinh tế, Quản lý xây dựng, phục vụ giảng dạy các học phần về Quản lý dự án đầu tư công và Quản lý chất lượng công trình hạ tầng.

Câu hỏi thường gặp

  1. Mục tiêu cốt lõi của công tác quản lý chất lượng dự án giao thông cấp huyện là gì? Mục tiêu cốt lõi là đảm bảo công trình hoàn thành đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn chịu lực, công năng sử dụng theo hồ sơ thiết kế được duyệt, đồng thời tối ưu hóa chi phí đầu tư trong hạn mức ngân sách và hoàn thành đúng tiến độ cam kết theo quy định pháp luật.

  2. Ban Quản lý dự án huyện Mai Châu có đặc thù tổ chức bộ máy như thế nào? Đơn vị là sự nghiệp công lập tự chủ tài chính được thành lập năm 2016, đại diện chủ đầu tư quản lý các dự án nhóm B và nhóm C. Trong giai đoạn nghiên cứu, đơn vị chỉ có 11 cán bộ viên chức với 01 lãnh đạo trực tiếp phụ trách toàn bộ các lĩnh vực xây dựng.

  3. Nguyên nhân nào khiến công tác khảo sát giao thông vùng núi thường gặp sai số? Do địa hình đồi núi dốc, cấu tạo địa chất phức tạp, thường xuyên xảy ra hiện tượng sạt trượt vào mùa mưa lũ. Nếu công tác khảo sát không thực hiện quan trắc địa chất mùa mưa và đo đạc thủy văn kỹ lưỡng, hồ sơ thiết kế sẽ phải điều chỉnh khối lượng lớn trong quá trình thi công.

  4. Quy định về nghiệm thu chuyển bước và bảo hành công trình giao thông như thế nào? Chủ đầu tư phải tổ chức kiểm tra, nghiệm thu công việc xây dựng chuyển bước trong thời hạn tối đa 24 giờ kể từ khi nhận được văn bản yêu cầu của nhà thầu. Khi hoàn thành công trình, chủ đầu tư trích giữ 5% giá trị hợp đồng trong 12 tháng để thực hiện nghĩa vụ bảo hành.

  5. Bài học kinh nghiệm lớn nhất rút ra từ huyện Tân Lạc và Lương Sơn là gì? Đó là sự cần thiết phải chuẩn hóa quy chế phân công nhiệm vụ rõ ràng, giao một cán bộ kỹ thuật bám sát dự án từ khâu chuẩn bị đầu tư đến khi kết thúc để tránh tình trạng đứt gãy thông tin và kiểm soát không chặt chẽ khối lượng thực tế ngoài hiện trường.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận toàn diện về quản lý chất lượng dự án công trình giao thông sử dụng vốn ngân sách nhà nước tại cấp huyện.
  • Đánh giá chân thực thực trạng quản lý giai đoạn 2016 - 2019 tại Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng huyện Mai Châu với quy mô 11 cán bộ và 100% dự án thuộc nhóm B, C.
  • Phân tích sâu sắc bài học kinh nghiệm từ các mô hình quản lý của huyện Tân Lạc và huyện Lương Sơn trên địa bàn tỉnh Hòa Bình.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá về cơ cấu tổ chức, khảo sát thiết kế, đấu thầu minh bạch và kiểm định chất lượng hiện trường cho giai đoạn 2020 - 2025.
  • Cung cấp mô hình tham khảo hữu ích cho các ban quản lý dự án vùng cao nhằm tối ưu hóa hiệu quả nguồn vốn đầu tư công và nâng cao chất lượng hạ tầng giao thông đường bộ.

Các nhà quản lý đô thị, kỹ sư công trình và học viên cao học quan tâm đến mô hình quản lý dự án hạ tầng cơ sở có thể khai thác các luận cứ khoa học từ công trình này để ứng dụng trực tiếp vào thực tiễn quản lý địa phương.