Chương 1: Khái quát chung về thực phẩm, hoạt động nhập khẩu thực phẩm và hoạt động quản lý nguồn thực phẩm nhập khẩu. Chương 2: Quy định của pháp luật về quản lý nguồn thực phẩm nhập khẩu. Chương 3: Thực trạng áp dụng pháp luật về quản lý nguồn thực phẩm nhập khẩu – kiến nghị và giải pháp. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ THỰC PHẨM, HOẠT ĐỘNG NHẬP KHẨU THỰC PHẨM VÀ HOẠT ĐỘNG QUẢN LÝ NGUỒN THỰC PHẨM NHẬP KHẨU 1.
Khái niệm thực phẩm và phân loại thực phẩm Trong những năm gần đây, nước ta dần chuyển sang nền kinh tế thị trường, đòi hỏi một lượng lớn nguyên vật liệu, sản phẩm dồi dào phục vụ cho nhu cầu sản xuất và những nhu cầu thiết yếu của con người, do đó, các loại sản phẩm sản xuất, chế biến trong nước ngày càng tăng, đặc biệt là sản phẩm đưa từ nước ngoài hoặc khu vực hải quan riêng vào Việt Nam ngày càng nhiều chủng loại. Vậy phải chăng tất cả những sản phẩm xuất hiện trên thị trường phục vụ nhu cầu của con người đều gọi là thực phẩm? Để biết rõ hơn về tầm quan trọng thì trước hết phải hiểu thực phẩm là gì? Theo tác giả, thực phẩm là một khái niệm đã tồn tại từ rất lâu và cũng có rất nhiều nhà khoa học, nhiều tổ chức quốc tế và nhiều văn bản pháp luật đưa ra những khái niệm khác nhau. Về cơ bản, thực phẩm là nguồn cung cấp dưỡng chất không thể thiếu trong cuộc sống của chúng ta; thực phẩm phong phú, đa dạng, có thể là thức ăn, nước uống; thậm chí còn bao hàm cả những dạng thuốc bổ sung chất cho cơ thể. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam năm 2005 thì: “Thực phẩm là những vật phẩm có tác dụng nuôi sống con người.
Thực phẩm qua quá trình dị hóa và đồng hóa cung cấp cho cơ thể lượng calo cần thiết để duy trì hoạt động sống”1. Còn theo từ điển Tiếng Việt năm 2006 thì: “Thực phẩm là một dạng thức ăn nói chung, có thể là thịt, cá, rau, trứng…ăn kèm với những thức ăn cơ bản là lương thực như gạo, mì…”2, đây được xem là một cách hiểu còn đơn giản, thuần túy, chưa mang tính chất cụ thể, còn khái quát, chưa rõ ràng cho lắm và chỉ liệt kê tới một số loại đơn thuần mà thôi. Định nghĩa theo cách hiểu thông thường về thực phẩm nêu lên: “Thực phẩm là loại sản phẩm dùng để ăn uống, có thể ở thể rắn, lỏng, nhằm mục đích dinh dưỡng, đảm bảo sự sống cho con người”3, hay “Thực phẩm là sản phẩm rắn hoặc lỏng dùng để ăn, uống với mục đích dinh dưỡng và (hoặc) thị hiếu ngoài những sản phẩm mang mục đích chữa bệnh”4. Như thế, khi nhìn vào định nghĩa này thật khó để hình dung ra được hết sự phong phú của các loại thực phẩm hiện đang tồn tại trên thị trường các nước nói chung, hơn nữa nếu chỉ dựa vào định nghĩa này mà thôi thì các loại thực phẩm hiện vừa nêu lên đều có mặt ở hầu hết các quốc gia, thực phẩm không chỉ bó hẹp trong phạm vi như vậy.
Ngoài ra, theo Ủy ban Tiêu chuẩn thực phẩm Quốc tế (Codex) thì “Thực phẩm là tất cả các chất đã hoặc chưa chế biến nhằm sử dụng cho con người bao gồm đồ ăn, uống, nhai, ngậm, hút và các chất được sử dụng để sản xuất, chế biến hoặc xử lý thực phẩm, nhưng 1 Hội đồng Quốc gia chỉ đạo biên soạn Từ điển Bách khoa (2005), Từ điển Bách Khoa Việt Nam, Nxb. Từ điển Bách khoa, Tập 4, tr. 2 Hoàng Phê - Chủ biên (2006), Từ điển Tiếng Việt, Nxb. 3 Phạm Xuân Vượng (2007), Giáo trình kiểm tra chất lượng thực phẩm, Nxb.
Hà Nội, tr. 4 Hà Duyên Tư (2006), Giáo trình quản lý chất lượng trong công nghiệp thực phẩm, Nxb. Khoa học kỹ thuật, tr. 8 không bao gồm mỹ phẩm và những chất chỉ được dùng như dược phẩm”5.
Theo tiêu chuẩn trên thì thực phẩm bao gồm cả lương thực, đồ uống, đồ ngậm, nhai (kẹo cao su), và đồ hút (thuốc lá). Trải qua nhiều giai đoạn phát triển của nền kinh tế, ý thức được vai trò của thực phẩm thì khái niệm về thực phẩm với tính chất pháp lý đã xuất hiện trong Pháp lệnh Vệ sinh an toàn thực phẩm năm 2003, tại văn bản này đề cập khái niệm thực phẩm như sau: “Thực phẩm là những sản phẩm mà con người ăn, uống ở dạng tươi, sống hoặc đã qua chế biến bảo quản”6. Định nghĩa này vẫn còn điểm hạn chế nhất định, đó là khi nhìn vào nhiều người sẽ có suy nghĩ là những gì con người có thể đưa vào trong cơ thể mình thì đều xem đó là thực phẩm, điều này áp dụng trên thực tế sẽ không phù hợp vì có nhiều nguồn dinh dưỡng và nhiều loại sản phẩm hàng hóa mà con người có thể sử dụng nhưng chưa hẳn đã là thực phẩm như định nghĩa nêu trên. LATTP năm 2010 ra đời là sự bù đắp cho những hạn chế của Pháp lệnh Vệ sinh an toàn thực phẩm năm 2003 và thể hiện được sự hoàn thiện hơn, phù hợp với điều kiện hiện tại khi đưa ra khái niệm:“Thực phẩm là sản phẩm mà con người ăn, uống ở dạng tươi, sống hoặc đã qua sơ chế, chế biến, bảo quản.
Thực phẩm không bao gồm mỹ phẩm, thuốc lá và các chất sử dụng như dược phẩm”7. Khác với khái niệm theo Ủy ban Tiêu chuẩn thực phẩm Quốc tế (Codex) thì pháp luật Việt Nam không thừa nhận thuốc lá là thực phẩm. Với những phân tích trên đây cho thấy một điều là thực phẩm không thể tách rời khỏi đời sống con người, hay nói cách khác con người được tiển triển mỗi ngày một phần phụ thuộc vào nguồn dinh dưỡng từ các loại thực phẩm, là yếu tố tạo nên một cuộc sống trong lành, giúp con người không ngừng phát triển thể lực và trí lực, giúp lấy lại những gì tiêu hao trong quá trình hoạt động. Chính vì thế, hiểu được khái niệm về thực phẩm là bước khởi đầu cần có để nắm bắt thông tin trước nhiều sự lựa chọn từ các loại sản phẩm đa dạng như hiện nay, đặc biệt hiểu rõ về nội dung pháp lý của thực phẩm.
Thực phẩm bao gồm các loại thực phẩm tươi sống, thực phẩm tăng cường, thực phẩm chức năng, thực phẩm biến đổi gen, thực phẩm đã qua chiếu xạ, thức ăn đường phố và thực phẩm bao gói sẵn, mỗi loại có đặc điểm, tính chất và công dụng khác nhau, cụ thể như sau: Thứ nhất, thực phẩm tươi sống là thực phẩm chưa qua chế biến bao gồm thịt, trứng, cá, thuỷ hải sản, rau, củ, quả tươi và các thực phẩm khác chưa qua chế biến8. Thực phẩm tươi sống là mặt hàng đòi hỏi yêu cầu về ATTP rất cao. Thứ hai, thực phẩm tăng cường vi chất dinh dưỡng là thực phẩm được bổ sung vitamin, chất khoáng, chất vi lượng nhằm phòng ngừa, khắc phục sự thiếu hụt các chất đó đối với sức khỏe cộng đồng hay nhóm đối tượng cụ thể trong cộng đồng9. Vi chất dinh dưỡng 5 Uỷ ban tiêu chuẩn thực phẩm Quốc tế (Codex), 346 tiêu chuẩn an toàn thực phẩm.
6 Khoản 1 Điều 3 Pháp lệnh Vệ sinh an toàn thực phẩm năm 2003. 7 Khoản 20 Điều 2 LATTP năm 2010. 8 Khoản 21 Điều 2 LATTP năm 2010. 9 Khoản 22 Điều 2 LATTP năm 2010.
9 được giải thích là các vitamin, chất khoáng hoặc chất vi lượng khác cần thiết cho sự tăng trưởng, phát triển và duy trì sự sống cho cơ thể con người10. Một số thực phẩm sau đây bắt buộc tăng cường vi chất dinh dưỡng theo quy định của pháp luật bao gồm muối dùng để ăn trực tiếp, dùng trong chế biến thực phẩm phải được tăng cường I-ốt; bột mỳ dùng trong chế biến thực phẩm phải được tăng cường sắt và kẽm; dầu thực vật có chứa một trong các thành phần dầu đậu nành, dầu cọ, dầu hạt cải và dầu lạc phải tăng cường vitamin A, trừ dầu thực vật dùng trong chế biến thực phẩm theo phương pháp công nghiệp11. Thứ ba, thực phẩm chức năng là thực phẩm dùng để hỗ trợ chức năng của cơ thể con người, tạo cho cơ thể tình trạng thoải mái, tăng sức đề kháng, giảm bớt nguy cơ mắc bệnh, bao gồm thực phẩm bổ sung, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, thực phẩm dinh dưỡng y học12. Thực phẩm chức năng là một trong những sản phẩm giúp nâng cao sức khỏe và đang ngày càng được nhiều người ưa chuộng sử dụng hơn.
Theo quy định của pháp luật, thực phẩm chức năng lại bao gồm thực phẩm bổ sung, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và thực phẩm dinh dưỡng y học, kể cả thực phẩm dùng cho chế độ ăn đặc biệt, cụ thể như sau: Thực phẩm bổ sung (Supplemented Food) là thực phẩm thông thường được bổ sung vi chất và các yếu tố có lợi cho sức khỏe như vitamin, khoáng chất, axit amin, axit béo, enzym, probiotic, prebiotic và chất có hoạt tính sinh học khác13. Thực phẩm bảo vệ sức khỏe (Health Supplement, Food Supplement, Dietary Supplement) là sản phẩm được chế biến dưới dạng viên nang, viên hoàn, viên nén, cao, cốm, bột, lỏng và các dạng chế biến khác có chứa một hoặc hỗn hợp của các chất sau đây: (i) Vitamin, khoáng chất, axit amin, axit béo, enzym, probiotic và chất có hoạt tính sinh học khác hoặc (ii) Hoạt chất sinh học có nguồn gốc tự nhiên từ động vật, chất khoáng và nguồn gốc thực vật ở các dạng như chiết xuất, phân lập, cô đặc và chuyển hóa14. Thực phẩm dinh dưỡng y học còn gọi là thực phẩm dinh dưỡng dùng cho mục đích y tế đặc biệt (Food for Special Medical Purposes, Medical Food) là loại thực phẩm có thể ăn bằng đường miệng hoặc bằng ống xông, được chỉ định để điều chỉnh chế độ ăn của người bệnh và chỉ được sử dụng dưới sự giám sát của nhân viên y tế15. Thực phẩm dùng cho chế độ ăn đặc biệt (Food for Special Dietary Uses) dùng cho người ăn kiêng, người già và các đối tượng đặc biệt khác theo quy định của Ủy ban tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế (CODEX) là những thực phẩm được chế biến hoặc được phối trộn theo công thức đặc biệt nhằm đáp ứng các yêu cầu về chế độ ăn đặc thù theo thể trạng hoặc theo tình trạng bệnh lý và các rối loạn cụ thể của người sử dụng.
Thành phần của thực phẩm 10 Khoản 1 Điều 3 Nghị định số 09/2016/NĐ-CP. 11 Khoản 1 Điều 6 Nghị định số 09/2016/NĐ-CP. 12 Khoản 23 Điều 2 LATTP năm 2010. 13 Khoản 1 Điều 2 Thông tư số 43/2014/TT-BYT.
14 Khoản 2 Điều 2 Thông tư số 43/2014/TT-BYT. 15 Khoản 3 Điều 2 Thông tư số 43/2014/TT-BYT. 10 dùng cho chế độ ăn đặc biệt phải khác biệt rõ rệt với thành phần của những thực phẩm thông thường cùng bản chất16.