CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Những công trình nghiên cứu quan điểm của V.Lênin về tập trung dân chủ và chế độ tập trung dân chủ 1. Những công trình nghiên cứu của các nhà khoa học nước ngoài Tác giả A.Xamôxuđốp (Liên Xô), Nguyên tắc tập trung dân chủ và sự thống nhất của Đảng mácxít lêninnít [86, tr. Theo tác giả, nguyên tắc tập trung dân chủ là điều kiện quan trọng để các đảng mácxít lêninnít thực hiện thắng lợi vai trò lãnh đạo của mình, là biện pháp củng cố sự thống nhất trong Đảng.
Nhấn mạnh tính đoàn kết, thống nhất trong tổ chức, tác giả dẫn câu nói của V.Lênin là phải “thống nhất trên thực tế khách quan”. Do vậy, đòi hỏi phải có một chính đảng thống nhất của giai cấp vô sản, chính đảng này hành động như một lực lượng đoàn kết có tổ chức. Việc củng cố sự thống nhất của Đảng là một quá trình được quy định bởi những nguyên tắc khách quan và được chỉ dẫn một cách có ý thức. Tác giả lên án mạnh mẽ những kẻ phê phán tính đúng đắn của nguyên tắc tập trung dân chủ, đồng thời đề xuất sự cần thiết phải áp dụng nguyên tắc này trên thực tế.
Dẫn quan điểm của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô tại Hội nghị lần thứ XXIV: “Kinh nghiệm xác nhận rằng sức mạnh, năng lực hành động của Đảng phụ thuộc nhiều vào chỗ nguyên tắc tập trung dân chủ được thực hiện triệt để và đúng đắn đến đâu”, tác giả khẳng định, thực hiện triệt để và đúng đắn nguyên tắc tập trung dân chủ (TTDC) là một điều kiện vô cùng quan trọng để đảm bảo sự thống nhất hoạt động của Đảng. Từ thực tiễn hoạt động của tổ chức đảng ở Xí nghiệp liên hợp cơ khí nặng E.Tenlơman ở Mácđêbuốc (Cộng hoà dân chủ Đức), G.Vintecphen - tác giả cuốn Chế độ tập trung dân chủ và các yêu cầu cao đối với đảng viên [86, tr.158]; với kinh nghiệm phong trào công nhân, tác giả đã khái quát, chế độ TTDC là nguyên tắc chỉ đạo trong việc xây dựng và trong hoạt động của đảng 6 mácxít lêninnít. Ông nhấn mạnh: “chúng tôi coi chế độ tập trung dân chủ là sự thống nhất không tách rời giữa tập trung và dân chủ và do đó, cố gắng vận dụng nó trong công tác hàng ngày”.Vintecphen đã coi chế độ tập trung dân chủ là hai mặt thống nhất, biện chứng của một nguyên tắc trong xây dựng Đảng, đó chính là nguyên tắc tập trung dân chủ trong Đảng. Với một cách tiếp cận khác, tác giả V.Cơrípsích (Liên Xô), trong tác phẩm “Những nhà sáng lập chủ nghĩa Mác - Lênin bàn về sự lãnh đạo tập thể của Đảng” [124, tr.7] cho rằng, mỗi cuộc đấu tranh có sự tham gia đông đảo của quần chúng cần đòi hỏi một mức cần thiết tối thiểu về tính tổ chức.
Để tập trung tất cả sức lực của những người tham gia đấu tranh thì phải xây dựng những nguyên tắc tổ chức nhất định và có một cơ quan lãnh đạo, tức là đảng chính trị, và nguyên tắc chỉ đạo hoạt động đó phải là nguyên tắc tập trung dân chủ. Tác giả lý giải, một cá nhân, dù có lỗi lạc chăng nữa, cũng không thể lãnh đạo được cuộc đấu tranh cách mạng, để thành công, chỉ có thể là một đảng tập trung và lãnh đạo theo nguyên tắc TTDC thì mới đạt được kết quả cao nhất. Tuy nhiên, để cho nguyên tắc xây dựng đảng phát huy tối đa trong thực tế thì phải gắn hoạt động của tổ chức đảng với phong trào quần chúng. Tác giả dẫn chứng, tại Hội nghị Tammécpho (1905), Ban Chấp hành Trung ương Bônsêvích Nga đã thông qua nghị quyết về cải tổ Đảng và nguyên tắc TTDC được phát triển hơn trong hội nghị.
Hội nghị đã đề nghị thực hiện ngay nguyên tắc này trong việc tổ chức bầu cử các uỷ ban địa phương. Tác giả khẳng định, chính V.Lênin đã đề ra 6 nguyên tắc cơ bản về xây dựng Đảng. Đó là: (1) Thiểu số phải phục tùng đa số, (2) Cơ quan cao nhất của Đảng phải là đại hội Đảng, (3) Những cuộc bầu cử cơ quan Trung ương của Đảng phải trực tiếp tiến hành trong đại hội, (6) Quyền của bất kỳ nhóm nào trong Đảng cũng phải được xác định rõ ràng trong Điều lệ Đảng. Tác giả cũng dành phần lớn trang viết đề cao nguyên tắc tập thể lãnh đạo các nhân phụ trách.
Trong Chương Nguyên tắc tập thể lãnh đạo của Đảng trong Đảng Cộng sản (b) Nga và phong trào Quốc tế cộng sản, tác giả 7 mô tả tính cách phục tùng tuyệt đối nguyên tắc tập thể lãnh đạo của V.Lênin qua nhận xét của Gh.Sisêrin2: “Đặc tính nổi bật nhất của V.Lênin trong công tác thực tiễn của Người là sự phục tùng có ý thức vào tập thể, ngay cả trong trường hợp, theo ý kiến của Người, tập thể phạm sai lầm” [124, tr. Đồng thời, cũng phê phán hết sức gay gắt thái độ không tôn trọng, thậm chí coi thường nguyên tắc tập trung dân chủ của các cá nhân lãnh đạo, cho dù họ đang giữ chức vụ cao nhất trong Đảng. Tác giả đã dẫn ra trường hợp của Gi.Xtalin3, người đã nhiều lần không chấp hành nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương và các nghị quyết đại hội Đảng đã được thông qua, nhất là trong những năm gần cuối đời. Lợi dụng sự tập trung trong tay nhiều quyền lực, Gi.Xtalin tự đặt mình lên trên Đảng, không đếm xỉa đến ý kiến của tập thể.
Sự phá hoại ấy biểu hiện ở chỗ, hơn 13 năm không triệu tập đại hội Đảng toàn quốc, ít họp hội nghị Ban Chấp hành, tự giải quyết những vấn đề quan trọng của đất nước. Tác giả cho rằng đó là sự vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc TTDC trong Đảng và làm suy yếu Đảng, sẽ dẫn đến hậu quả khôn lường. Ở đây, cũng cần nhắc đến Từ điển Petit Larousse đã định nghĩa “chế độ tập trung là chế độ kéo theo sự quy tụ mọi quyết định và hành động vào cơ quan đầu não của các đảng và các nghiệp đoàn” [125, tr. Từ đây, nhiều nhà nghiên cứu đã chứng minh chế độ tập trung là kết quả hoạt động tổ chức của mọi giai cấp xã hội.
Họ lý giải, dù là giai cấp phong kiến, giai cấp tư sản cho đến giai cấp công nhân khi trở thành giai cấp cầm quyền đều kiên quyết tập trung quyền lực. Vậy tập trung là nguyên tắc tổ chức của mọi giai cấp trong xã hội. Tập trung là nguyên tắc tổ chức của mọi chính đảng. Còn dân chủ mới là tính chất cần xây dựng, làm nền tảng cho nguyên tắc tập trung của các đảng cộng sản.
Tính chất có thể cho phép phát triển từ “thấp” đến “cao”, qua nhiều sắc thái, từ “nhạt” tới “đậm”. Còn nguyên tắc thì bất di bất dịch.Sisêrin: nhà hoạt động chính trị của Đảng và Nhà nước Liên Xô 3 Gi.Xtalin: nguyên Tổng bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô 8 Nói chung, các nhà khoa học ở các nước xã hội chủ nghĩa đều thống nhất rằng, nguyên tắc TTDC chủ do V.Lênin đề ra là nguyên tắc cơ bản của Đảng. Trong đó, tập trung và dân chủ là hai mặt thống nhất biện chứng, không thể tách rời. Nguyên tắc tập thể lãnh đạo cá nhân phụ trách là sự phản ánh một mặt khác của nguyên tắc TTDC, bổ sung cho nguyên tắc này và làm cho nguyên tắc xây dựng Đảng giàu sức sống.
Chế độ tập trung dân chủ hay nguyên tắc tập trung dân chủ có cùng cách hiểu: Đó là nguyên tắc tập trung dân chủ trong Đảng. Những công trình nghiên cứu của các nhà khoa học trong nước Trong nước có rất nhiều công trình nghiên cứu về TTDC và chế độ TTDC, nhiều nhất là các bài viết trong các tạp chí lý luận khoa học. Chúng tôi chọn lọc và giới thiệu một số tác phẩm phản ánh rõ nhất quan điểm của V.Lênin về chế độ tập trung dân chủ, được công bố trong những năm gần đây. Có thể tóm lược các quan điểm này qua một số nội dung sau: Thứ nhất, theo V.Lênin, Đảng phải có tổ chức và nhất thiết phải hoạt động theo chế độ tập trung dân chủ.
Tập trung sẽ làm cho Đảng có sức mạnh vô địch. Thể hiện tư tưởng này có Nguyễn Văn Huyên với công trình “Về các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Đảng Cộng sản Việt Nam” [36, tr.Lênin là người nhận thức sâu sắc tầm quan trọng đặc biệt của tổ chức. Người từng nói rằng: “Hãy cho tôi một tổ chức, tôi sẽ đảo lộn nước Nga lên!”. Nhưng tổ chức mà V.Lênin nêu ở đây là tổ chức có trật tự, kỷ cương và có nguyên tắc.Lênin kiên quyết phản đối tệ “tổ nhóm”, phản đối “phương thức thủ công nghiệp”, phân tán, tản mạn, vô tổ chức.
Cho nên, năm 1899, Người đã đề ra nhiệm vụ thành lập một đảng thống nhất - đảng phải được tổ chức và hoạt động theo chế độ tập trung và dân chủ. Trong tác phẩm “Làm gì?” và “Một bước tiến hai bước lùi”, V.Lênin lập luận và lý giải rõ ràng sức mạnh của chế độ tập trung và chế độ dân chủ. Người đặc biệt nhấn mạnh tầm quan trọng và ý nghĩa quyết định của chế độ tập trung trong 9 mọi hoạt động của Đảng; đồng thời chỉ rõ rằng, nếu không hoạt động theo nguyên tắc của chế độ tập trung thì chính đảng của giai cấp vô sản không thể trở thành một chính đảng chiến đấu, đảng đó cũng không thể lãnh đạo giai cấp vô sản hoàn thành sứ mệnh trọng đại là lật đổ chủ nghĩa tư bản, xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội. Theo Người, tập trung mà không có dân chủ thì đảng đó cũng chỉ là đảng của một nhóm người, thậm chí, của một người; họ dùng quyền hành có tổ chức, của tập thể như thể quyền hành của riêng mình, do đó sẽ thao túng tất cả nhằm đạt mục đích, mưu đồ cá nhân.
Thống nhất cao với lập luận trên, tác giả Nguyễn Bá Dương, với bài “Ý nghĩa thời sự của học thuyết Lênin về xây dựng Đảng cầm quyền” [9, tr.Lênin là người không chỉ bổ sung, phát triển sáng tạo những tư tưởng của C.Ăngghen về xây dựng chính đảng độc lập của giai cấp vô sản, mà còn nâng tầm cao những tư tưởng đó thành học thuyết khoa học, cách mạng về xây dựng đảng mácxít kiểu mới của giai cấp công nhân với tư cách đảng cầm quyền, lãnh đạo. Qua phân tích, tác giả đã chỉ ra ý nghĩa thời sự của học thuyết đối với cuộc vận động, xây dựng và chỉnh đốn Đảng ta hiện nay thành một đảng thật sự trong sạch, vững mạnh, một đảng vừa là “đạo đức”, vừa là “văn minh”.