Luận án Tiến sĩ về Phát triển Lý luận và Thực tiễn Nhà nước tại Việt Nam

Khám phá luận án tiến sĩ về kiến tạo phát triển lý luận và triển vọng thực tiễn tại Việt Nam, phân tích sâu sắc và ứng dụng thực tiễn.

• Tác giả: Mai Thị Hồng Liên
• Người hướng dẫn: Ngô Huy Đức
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính trị học
• Đề tài: Nhà Nước Kiến Tạo Phát Triển - Lý Luận Và Triển Vọng Thực Tiễn Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Những công trình nghiên cứu về nhà nước và vai trò của nhà nước trong sự phát triển
• 1.2. Những công trình nghiên cứu về mô hình nhà nước kiến tạo phát triển và vai trò của nó đối với sự phát triển
• 1.3. Đánh giá chung về các nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án và những vấn đề đặt ra cần được tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHÀ NƯỚC KIẾN TẠO PHÁT TRIỂN - LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN TRÊN THẾ GIỚI
• 2.1. Khái niệm "nhà nước kiến tạo phát triển": nguồn gốc, sự phát triển và các nội dung chính
• 2.2. Yêu cầu tổng quát và các điều kiện chủ yếu đối với nhà nước kiến tạo phát triển
• 2.3. Mô hình nhà nước kiến tạo phát triển từ góc nhìn thực tiễn
• 3. CHƯƠNG 3: XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC KIẾN TẠO PHÁT TRIỂN Ở VIỆT NAM - THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG NHẬN ĐỊNH BƯỚC ĐẦU
• 3.1. Vai trò của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
• 3.2. Nhà nước kiến tạo phát triển - qua nghiên cứu trường hợp ở thành phố Đà Nẵng
• 3.3. Những nhận định bước đầu về quá trình xây dựng nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: NHỮNG RÀO CẢN, NHỮNG RÀO CẢN VÀ TRIỂN VỌNG THỰC TIỄN CỦA NHÀ NƯỚC KIẾN TẠO PHÁT TRIỂN Ở VIỆT NAM
• 4.1. Những rào cản trong việc xây dựng nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam hiện nay
• 4.2. Một số vấn đề cần giải quyết góp phần xây dựng nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan lý luận về nhà nước kiến tạo phát triển

Khái niệm nhà nước kiến tạo phát triển đã trở thành một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu chính trị và kinh tế. Lý luận nhà nước này nhấn mạnh vai trò chủ động của nhà nước trong việc định hướng và thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội. Theo đó, nhà nước không chỉ đơn thuần là một cơ quan quản lý mà còn là một tác nhân tích cực trong việc tạo ra môi trường thuận lợi cho sự phát triển. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, một nhà nước có trách nhiệm cao với thể chế kinh tế - chính trị sẽ phát huy được mọi nguồn lực, tiềm năng để phát triển. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, khi mà phát triển kinh tế xã hội đang là ưu tiên hàng đầu. Những nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng, nhà nước cần phải có những chính sách cải cách hành chính và chính sách công phù hợp để tạo ra sự phát triển bền vững.

1.1. Khái niệm và nội dung chính của nhà nước kiến tạo phát triển

Khái niệm nhà nước kiến tạo phát triển được hiểu là một mô hình nhà nước chủ động trong việc thiết kế và thực hiện các chính sách phát triển. Mô hình này không chỉ tập trung vào việc khắc phục các thất bại của thị trường mà còn chủ động kiến tạo các điều kiện cần thiết cho sự phát triển. Theo đó, nhà nước cần phải có tầm nhìn chiến lược và khả năng điều phối các nguồn lực xã hội để đạt được mục tiêu phát triển. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, nhà nước cần phải có sự minh bạch trong quản lý nhà nước và công dân cần được tham gia vào quá trình ra quyết định. Điều này không chỉ giúp tăng cường tính minh bạch mà còn tạo ra sự đồng thuận trong xã hội, từ đó thúc đẩy sự phát triển bền vững.

II. Thực tiễn nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam

Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc xây dựng nhà nước kiến tạo phát triển. Chính phủ đã xác định rõ vai trò của mình trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế thông qua các chính sách cải cách hành chính và chính sách công. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Các rào cản trong việc thực hiện các chính sách này bao gồm sự thiếu minh bạch trong quản lý nhà nước, sự chậm trễ trong việc thực hiện các cải cách, và sự thiếu đồng bộ trong các chính sách. Đặc biệt, việc xây dựng một hệ thống chính trị hiệu quả và công bằng là rất cần thiết để đảm bảo rằng các chính sách phát triển được thực hiện một cách hiệu quả.

2.1. Vai trò của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, vai trò của nhà nước càng trở nên quan trọng hơn. Nhà nước không chỉ là người điều tiết mà còn là người kiến tạo các điều kiện cần thiết cho sự phát triển. Các chính sách phát triển kinh tế xã hội cần phải được thiết kế sao cho phù hợp với thực tiễn và nhu cầu của người dân. Điều này đòi hỏi nhà nước phải có sự lắng nghe và tiếp thu ý kiến từ cộng đồng, từ đó xây dựng các chính sách phù hợp và hiệu quả hơn. Sự tham gia của công dân trong quá trình ra quyết định cũng là một yếu tố quan trọng để đảm bảo tính hiệu quả của các chính sách phát triển.

III. Những thách thức trong việc xây dựng nhà nước kiến tạo phát triển

Mặc dù đã có những tiến bộ nhất định, việc xây dựng nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam vẫn gặp phải nhiều thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu đồng bộ trong các chính sách và quy định pháp luật. Điều này dẫn đến tình trạng khó khăn trong việc thực hiện các chính sách phát triển. Ngoài ra, sự thiếu minh bạch trong quản lý nhà nước cũng là một vấn đề cần được giải quyết. Để xây dựng một nhà nước kiến tạo phát triển hiệu quả, cần phải có những cải cách mạnh mẽ trong hệ thống chính trị và hành chính, từ đó tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển bền vững.

3.1. Rào cản trong việc thực hiện chính sách

Các rào cản trong việc thực hiện chính sách phát triển ở Việt Nam chủ yếu đến từ sự thiếu đồng bộ trong các quy định pháp luật và sự chậm trễ trong việc thực hiện các cải cách. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả của các chính sách mà còn làm giảm niềm tin của người dân vào nhà nước. Để khắc phục tình trạng này, cần phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước và sự tham gia của công dân trong quá trình ra quyết định. Sự minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý nhà nước cũng cần được tăng cường để đảm bảo rằng các chính sách phát triển được thực hiện một cách hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh chuyển dịch kinh tế toàn cầu từ cuối thế kỷ XX đến nay chứng kiến sự thoái trào của mô hình kinh tế kế hoạch hóa chỉ huy, sự khủng hoảng tài chính của mô hình nhà nước phúc lợi phương Tây, cùng sự trỗi dậy thần kỳ của các nền kinh tế Đông Á (Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore). Thực tiễn đó thúc đẩy khoa học chính trị và kinh tế học tái định hình câu hỏi cốt lõi: Nhà nước nên can thiệp như thế nào và ở mức độ nào để thúc đẩy phát triển bền vững? Luận án tiến sĩ chuyên ngành Chính trị học mang tên "Nhà nước kiến tạo phát triển - Lý luận và triển vọng thực tiễn ở Việt Nam" (Mã số: 62.01) do nghiên cứu sinh Mai Thị Hồng Liên thực hiện tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh dưới sự hướng dẫn của PGS.TS. Ngô Huy Đức và TS. Hồ Tấn Sáng đã tiên phong giải quyết khoảng trống học thuật này trong bối cảnh thể chế Việt Nam.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ việc phần lớn lý thuyết kinh điển về "Nhà nước kiến tạo phát triển" (Developmental State) được xây dựng trên bối cảnh chủ nghĩa tư bản Đông Á thế kỷ XX (Chalmers Johnson, 1982; Alice Amsden, 1989; Robert Wade, 1990) hoặc các chế độ độc đoán kỹ trị. Khi thuật ngữ "Chính phủ kiến tạo phát triển" được lãnh đạo Chính phủ Việt Nam chính thức đưa vào chương trình nghị sự từ nhiệm kỳ 2016-2021 với tuyên bố: "Chính phủ kiến tạo tức là chủ động thiết kế chính sách, pháp luật để đất nước phát triển" [79], nền khoa học chính trị trong nước vẫn thiếu vắng một khung lý thuyết hệ thống hóa điều kiện tiền đề, rào cản và cơ chế vận hành của mô hình này trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của một Đảng duy nhất cầm quyền.

Luận án xác lập 02 câu hỏi nghiên cứu trung tâm:

1. Bản chất, nguồn gốc lý luận, các thuộc tính cấu thành và điều kiện cần - đủ để vận hành thành công một nhà nước kiến tạo phát triển trên thế giới là gì?
2. Trong bối cảnh đổi mới, hội nhập quốc tế và cải cách thể chế hiện nay, Việt Nam có những tiền đề, thời cơ, rào cản thể chế nào và cần lộ trình thực thi ra sao để hiện thực hóa mô hình nhà nước kiến tạo phát triển?

Dựa trên khung lý thuyết Kinh tế Chính trị học Thể chế (Institutional Political Economy), công trình giải phóng tư duy khỏi sự phân cực nhị nguyên giữa "Nhà nước điều tiết can thiệp tối thiểu" (Regulatory State) của chủ nghĩa tân tự do và "Nhà nước chỉ huy toàn diện" (Command State) quan liêu bao cấp. Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu thể chế giai đoạn đổi mới, tập trung khảo sát sâu trường hợp thành phố Đà Nẵng giai đoạn 1997-2018 kết hợp đối chiếu các chỉ số quản trị công (PCI, PAPI, ICT Index) và bài học cải cách kinh tế quốc tế.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế ghi nhận ba dòng chảy lý thuyết chủ đạo về vai trò của nhà nước trong phát triển:

Dòng thứ nhất, Trường phái Tân tự do (Neo-liberalism) gắn với Đồng thuận Washington (Washington Consensus) và các nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới (World Bank, 1997) [46] ban đầu đề cao cơ chế "bàn tay vô hình", thị trường tự do và mô hình "nhà nước tối thiểu" (minimal state) chỉ đóng vai trò điều tiết bị động khi thị trường thất bại. Ngược lại, Ha-Joon Chang (2002, 2007) [108], [110] và Robert Rowthorn đã phản biện gay gắt quan điểm này, chứng minh bằng lịch sử kinh tế rằng mọi quốc gia tư bản phát triển đều từng áp dụng chính sách bảo hộ và can thiệp chủ động của nhà nước ở giai đoạn đầu công nghiệp hóa.

Dòng thứ hai, Lý thuyết Nhà nước kiến tạo phát triển cổ điển Đông Á khởi xướng bởi Chalmers Johnson (1982) qua công trình kinh điển MITI and the Japanese Miracle [97]. Johnson chứng minh vai trò dẫn dắt mang tính quyết định của Bộ Công nghiệp và Thương mại Quốc tế Nhật Bản (MITI) thông qua chính sách cơ cấu công nghiệp và hướng dẫn hành chính. Alice Amsden (1989) [93] tiếp tục phát triển luận điểm này qua nghiên cứu về quá trình "công nghiệp hóa muộn" tại Hàn Quốc, nơi chính phủ áp đặt các tiêu chuẩn thực thi nghiêm ngặt lên tập đoàn tư nhân. Robert Wade (1990) [122] đưa ra khái niệm "quản trị thị trường" (Governing the Market) tại Đài Loan, trong khi Meredith Woo-Cumings (1999) [99] và Ziya Onis (1991) [131] hệ thống hóa logic thể chế và mối liên kết công - tư.

Dòng thứ ba, Lý thuyết Thể chế kinh tế chính trị đương đại của Daron Acemoglu và James A. Robinson (2012) trong tác phẩm Why Nations Fail [13], phân định rõ giữa "thể chế kinh tế - chính trị dung hợp" (inclusive institutions) thúc đẩy đổi mới sáng tạo và "thể chế chiếm đoạt" (extractive institutions) tập trung quyền lực vào nhóm đặc quyền. Song song đó, Adrian Leftwich (2000), Peter Evans (1995) với khái niệm "tự chủ gắn kết" (embedded autonomy), Peter Meyns & Charity Musamba (2010) [121] khảo sát mô hình tại Botswana, và Andrzej Bolesta (2007) [94] phân tích Trung Quốc như một nhà nước kiến tạo phát triển chuyển đổi.

       [Học thuyết Tân tự do / Nhà nước điều tiết]
         (Thị trường tự do, Nhà nước can thiệp tối thiểu)
                               ▲
                               │
                       TRANH LUẬN HỌC THUẬT
                               │
                               ▼
     [Nhà nước kiến tạo cổ điển] ◄──► [Thể chế dung hợp & Dân chủ hóa]
       (Johnson, Amsden, Wade:         (Acemoglu & Robinson, David Held,
        Kỹ trị tập quyền, Đông Á)       Amartya Sen, Leftwich: Pháp quyền)
                               │
                               ▼
        ================================================
        ĐỊNH VỊ CỦA LUẬN ÁN (Mai Thị Hồng Liên, 2019):
        Khung phân tích "Nhà nước kiến tạo phát triển
        linh hoạt - dung hợp" trong nền KTTT định hướng
        XHCN tại Việt Nam (Nghiên cứu điển hình: Đà Nẵng)
        ================================================

Cuộc tranh luận học thuật nảy sinh xung quanh hai quan điểm đối lập: Một bên cho rằng mô hình nhà nước kiến tạo phát triển gắn liền với chế độ tập quyền, chuyên chế độc đoán và đã hoàn tất sứ mệnh lịch sử sau khủng hoảng tài chính châu Á 1997-1998; bên kia (Peter Evans, Linda Weiss) khẳng định nhà nước kiến tạo đang chuyển hóa thành dạng thức "linh hoạt" (flexible developmental state) và "nhà nước kiến tạo phát triển dân chủ" (democratic developmental state).

Luận án định vị nghiên cứu bằng cách bác bỏ sự áp đặt máy móc mô hình Đông Á độc đoán vào Việt Nam. Thay vào đó, tác giả liên kết lý thuyết của Johnson với lý thuyết thể chế dung hợp của Acemoglu & Robinson và quan điểm phát triển con người của Amartya Sen [1], từ đó giải quyết bài toán: Làm thế nào một nhà nước chuyển đổi định hướng XHCN có thể chủ động định hướng thị trường mà không rơi vào cái bẫy can thiệp mệnh lệnh quan liêu hay chủ nghĩa tư bản thân hữu.

So sánh quốc tế:

• So với trường hợp Botswana (Meyns & Musamba, 2010): Botswana thành công nhờ bộ máy quan liêu kỹ trị tinh gọn và cam kết dân chủ, trong khi Việt Nam sở hữu bộ máy hành chính quy mô lớn hơn nhưng đang trong quá trình chuyển đổi từ cơ chế xin - cho sang phục vụ.
• So với trường hợp Nhật Bản (Johnson, 1982): Nhật Bản dựa vào MITI điều phối vốn và công nghệ giữa các Zaibatsu/Keiretsu trong nền kinh tế tư bản, còn Việt Nam phải xử lý mối quan hệ phức tạp giữa khu vực kinh tế nhà nước (các tập đoàn tổng công ty nhà nước từng thất bại như Vinashin, Vinalines) với khu vực kinh tế tư nhân đang nổi lên.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại bước tiến lý luận quan trọng cho ngành Chính trị học Việt Nam qua việc xác lập 05 luận điểm cốt lõi cấu thành bản chất của Nhà nước kiến tạo phát triển:

1. Mở rộng lý thuyết Chalmers Johnson về can thiệp thị trường: Nhà nước kiến tạo phát triển không đứng ngoài thị trường và không làm thay thị trường, mà chủ động thiết kế chiến lược, hoàn thiện thể chế phù hợp với các nguyên tắc cạnh tranh khách quan nhằm khắc phục các khuyết tật thị trường và định hình lợi thế so sánh động.
2. Ý chí chính trị và tầm nhìn phát triển nhất quán: Năng lực chuyển hóa mục tiêu phát triển thành các chính sách ưu tiên đặc thù, duy trì sự ổn định chiến lược qua các chu kỳ chính trị.
3. Bộ máy hành chính kỹ trị tự chủ và chuyên nghiệp: Phát triển luận điểm "tự chủ gắn kết" (embedded autonomy) của Peter Evans - nền công vụ tuyển dụng theo chế độ trọng dụng nhân tài (meritocracy), có thẩm quyền thực chất, gắn kết hữu cơ với khu vực tư nhân nhưng hoàn toàn độc lập, không bị thao túng bởi các nhóm lợi ích hay chủ nghĩa thân hữu.
4. Quản trị xã hội công bằng và nâng cao năng lực thích ứng: Tích hợp quan điểm của David Held [14] về tự trị dân chủ và Amartya Sen [1] về quyền tự do, khẳng định sự can thiệp của nhà nước phải hướng tới phân phối công bằng lợi ích xã hội, an sinh và môi trường để duy trì tính chính đáng chính trị (political legitimacy).
5. Chuyển dịch hệ hình kinh tế chính trị: Luận án chứng minh rằng cơ sở phương pháp luận của nhà nước kiến tạo phát triển bắt buộc phải dựa trên Kinh tế Chính trị học Thể chế thay vì Kinh tế học Tân tự do.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng lý thuyết:

• Lý thuyết Nhà nước kiến tạo (Developmental State Theory) của Chalmers Johnson.
• Lý thuyết Thể chế Kinh tế - Chính trị Dung hợp (Inclusive Institutions) của Acemoglu & Robinson.
• Lý thuyết Quản trị công hiện đại và Trách nhiệm giải trình (Public Accountability).

       ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
       │   Ý CHÍ CHÍNH TRỊ & TẦM NHÌN PHÁT TRIỂN QUỐC GIA      │
       └──────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                  │
         ┌────────────────────────┴─────────────────────────┐
         ▼                                                  ▼
┌─────────────────────────────────┐       ┌──────────────────────────────────┐
│   BỘ MÁY KỸ TRỊ TỰ CHỦ          │       │  THỂ CHẾ KTTT DUNG HỢP           │
│   (Meritocracy, Tự chủ gắn kết, │◄─────►│  (Môi trường cạnh tranh bình đẳng,│
│   Phòng chống lợi ích nhóm)     │       │  Chính sách ưu tiên đặc thù)     │
└────────────────┬────────────────┘       └─────────────────┬────────────────┘
                 │                                          │
                 └────────────────────────┬─────────────────┘
                                          │
                                          ▼
       ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
       │   QUẢN TRỊ XÃ HỘI CÔNG BẰNG, PHỤC VỤ DÂN SINH &       │
       │   TRÁCH NHIỆM GIẢI TRÌNH (Accountability)              │
       └────────────────────────────────────────────────────────┘

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích này vận hành hiệu quả với điều kiện tiên quyết là quốc gia phải có cam kết cải cách thể chế thực chất, cơ chế kiểm soát quyền lực tư pháp - lập pháp độc lập ở mức độ cần thiết để ngăn chặn lạm quyền, và khu vực kinh tế tư nhân có động lực đầu tư sản xuất thực chất thay vì đầu cơ tìm kiếm đặc quyền (rent-seeking).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Cơ sở triết học & Lập trường nhận thức luận: Luận án kết hợp nhất quán giữa phép duy vật biện chứng, duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin và chủ nghĩa hiện thực thể chế (institutional realism). Cách tiếp cận liên ngành giữa Chính trị học, Xã hội học chính trị và Kinh tế chính trị học cho phép nhận diện hiện tượng quyền lực nhà nước trong mối quan hệ hữu cơ với vận động kinh tế.
• Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đa tầng (Multi-level Case Study Design): Kết hợp phân tích thể chế vĩ mô (chủ trương của Đảng, hệ thống pháp luật của Chính phủ) với phân tích trung mô/vi mô tại địa phương thông qua điển cứu thành phố Đà Nẵng (1997 - 2018).

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu trường hợp (Purposive Case Sampling): Thành phố Đà Nẵng được lựa chọn vì đây là địa phương trực thuộc Trung ương có tính tiên phong vượt trội trong việc chủ động kiến tạo môi trường kinh doanh, vận dụng sáng tạo chính sách đặc thù và xây dựng bộ máy hành chính phục vụ trong hơn hai thập kỷ đổi mới.
• Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu:
  1. Khảo cứu tài liệu thứ cấp: Văn kiện Đại hội Đảng, Nghị quyết Quốc hội, Nghị định Chính phủ, Báo cáo kinh tế - xã hội của UBND TP. Đà Nẵng (1997-2018).
  2. Dữ liệu định lượng quản trị: Chuỗi dữ liệu lịch sử Chỉ số Năng lực Cạnh tranh Cấp tỉnh (PCI), Chỉ số Hiệu quả Quản trị và Hành chính Công Cấp tỉnh (PAPI), Chỉ số Sẵn sàng Ứng dụng CNTT (ICT Index) giai đoạn 2006-2018.
• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa văn bản chính sách chính thức, số liệu thống kê kinh tế - xã hội thực tế và các báo cáo khảo sát độc lập từ VCCI, UNDP và World Bank nhằm đảm bảo tính khách quan tối đa.

       [Văn kiện & Chính sách Nhà nước]
                     ▲
                    ╱ ╲
                   ╱   ╲
                  ╱     ╲
                 ▼       ▼
[Chỉ số Thực nghiệm PCI/PAPI] ◄───► [Nghiên cứu trường hợp Đà Nẵng]

Data và phân tích

• Phân tích chỉ số thực nghiệm:
  • Khảo sát sự bứt phá của Đà Nẵng qua chuỗi xếp hạng PCI: Đà Nẵng liên tục giữ vị trí Quán quân PCI toàn quốc trong nhiều năm (2008-2010, 2013-2016), minh chứng cho tính ưu việt của mô hình chính quyền chủ động đồng hành, giảm thiểu chi phí không chính thức cho doanh nghiệp.
  • Phân tích chỉ số ICT Index: Đà Nẵng dẫn đầu cả nước liên tiếp 10 năm về ứng dụng công nghệ thông tin trong xây dựng chính quyền điện tử.
• Phương pháp so sánh thể chế: Đối chiếu mô hình quản trị Đà Nẵng với các tỉnh thành phố khác (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Bình Dương, Quảng Ninh) để rút ra các biến số tác động độc lập (năng lực lãnh đạo, tính tự chủ chính sách, cơ chế thu hút nhân tài).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Bản chất của Nhà nước kiến tạo là tính chủ động định hướng thể chế, không phải là can thiệp hành chính bao cấp: Nghiên cứu khẳng định sự can thiệp của nhà nước chỉ thành công khi tuân thủ quy luật thị trường. Luận án trích dẫn phân tích của Chalmers Johnson: "các nhà quan sát tin vào sự hợp lý của hệ thống kinh tế thị trường thường hiểu sai sự hợp lý của hệ thống kinh tế kế hoạch, bởi vì họ không thấy rằng hệ thống kinh tế kế hoạch có cơ sở chính trị chứ không phải là cơ sở kinh tế" [99, tr. 45].
2. Thực tiễn Đà Nẵng - Mô hình phôi thai của "Chính quyền địa phương kiến tạo": Giai đoạn 1997-2018, Đà Nẵng đã triển khai thành công 6 nội dung kiến tạo:
   • Xác lập tầm nhìn đô thị "thành phố đáng sống", hiện thực hóa qua các chương trình an sinh xã hội đột phá ("Thành phố 5 không", "3 có", "4 an").
   • Đột phá phát triển hạ tầng và tái thiết đô thị thông qua đổi đất lấy hạ tầng, huy động mạnh mẽ nguồn lực xã hội.
   • Tiên phong cải cách hành chính, công khai minh bạch quy hoạch, giải quyết thủ tục một cửa liên thông.
   • Xây dựng đội ngũ công chức chất lượng cao qua Đề án phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao (Đề án 922).
3. Phát hiện phản trực giác về giới hạn của quyền lực tập trung thiếu kiểm soát: Sự can thiệp quyết liệt, vượt rào thể chế của lãnh đạo địa phương dù mang lại hiệu quả tăng trưởng vượt bậc trong ngắn hạn nhưng tiềm ẩn rủi ro sai phạm nghiêm trọng về quản lý đất đai và đầu tư công nếu thiếu cơ chế kiểm soát quyền lực minh bạch. Luận án viện dẫn cảnh báo sâu sắc của Perry Anderson: "một nhà nước kiến tạo phát triển độc tài, chuyên chế sẽ không thể tồn tại bền vững, bởi vì nếu không có dân chủ thì nhà nước sẽ không thể tạo ra sự đồng thuận trong xã hội cũng như sự gắn kết trong nhà nước" [119, tr. 41].
4. Sự thất bại của tư duy "Quả đấm thép" trong doanh nghiệp nhà nước: Luận án chỉ rõ bài học đắt giá từ các tập đoàn nhà nước như Vinashin, Vinalines chứng minh rằng việc nhà nước ưu đãi dòng vốn tín dụng và tài nguyên cho các doanh nghiệp quốc doanh kém năng lực quản trị sẽ làm biến dạng thị trường, gây lãng phí nghiêm trọng nguồn lực quốc gia.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện lý luận về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam; chứng minh vai trò "kiến tạo" và "phục vụ" là hai mặt thống nhất biện chứng của một nền quản trị quốc gia hiện đại.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập khung tiêu chí đánh giá mức độ "kiến tạo" của bộ máy hành chính từ cấp Trung ương đến địa phương dựa trên các chỉ số năng lực cạnh tranh và sự hài lòng của người dân.
• Về mặt chính sách và thực tiễn:
  • Chuyển đổi phương thức quản lý: Xóa bỏ triệt để cơ chế "xin - cho", chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, phân định dứt khoát chức năng quản lý nhà nước về kinh tế với chức năng sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.
  • Cải cách chế độ công vụ: Thiết lập cơ quan tham mưu chiến lược độc lập (think-tank quốc gia tương tự mô hình MITI) quy tụ giới kỹ trị tinh hoa; thực hiện cơ chế tuyển dụng, trọng dụng nhân tài công khai, minh bạch.
  • Hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực: Tăng cường trách nhiệm giải trình (accountability), đảm bảo quyền giám sát tối cao của Quốc hội và sự tham gia phản biện xã hội của người dân nhằm ngăn chặn tình trạng "chủ nghĩa tư bản thân hữu" và sự lũng đoạn chính sách của các nhóm lợi ích.

       ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
       │   LỘ TRÌNH CHUYỂN ĐỔI THỂ CHẾ TẠI VIỆT NAM             │
       └──────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                  │
         ┌────────────────────────┴─────────────────────────┐
         ▼                                                  ▼
┌─────────────────────────────────┐       ┌──────────────────────────────────┐
│   GIAI ĐOẠN 1: CẢI CÁCH HÀNH CHÍNH │    │   GIAI ĐOẠN 2: THIẾT KẾ THỂ CHẾ   │
│   - Xóa bỏ cơ chế xin - cho     │──────►│   - Thành lập think-tank quốc gia│
│   - Số hóa dịch vụ công         │       │   - Đổi mới chính sách công nghiệp│
│   - Nâng cao chỉ số PCI/PAPI    │       │   - Tự do hóa cạnh tranh tư nhân  │
└─────────────────────────────────┘       └─────────────────┬────────────────┘
                                                            │
                                                            ▼
                                          ┌──────────────────────────────────┐
                                          │   GIAI ĐOẠN 3: NHÀ NƯỚC KIẾN TẠO  │
                                          │   DUNG HỢP & DÂN CHỦ PHÁP QUYỀN   │
                                          │   - Kiểm soát quyền lực hữu hiệu │
                                          │   - Phát triển bền vững, bao trùm │
                                          └──────────────────────────────────┘

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn về phạm vi khảo sát trường hợp: Việc nghiên cứu sâu điển cứu Đà Nẵng mang lại giá trị thực tiễn cao nhưng tính tổng quát hóa (generalizability) cho toàn bộ 63 tỉnh thành có sự chênh lệch lớn về trình độ phát triển kinh tế và hạ tầng còn cần thêm nghiên cứu kiểm chứng.
2. Giới hạn dữ liệu định lượng dài hạn: Do độ mở thông tin của một số cơ quan nhà nước, các số liệu vi mô về chi phí giao dịch phi chính thức và quá trình ra quyết định nội bộ của giới tinh hoa hoạch định chính sách chưa được lượng hóa đầy đủ qua mô hình kinh tế lượng (econometric modeling).

Chương trình nghiên cứu tương lai:

• Hướng nghiên cứu 1: Đánh giá tác động của Chuyển đổi số và Trí tuệ nhân tạo (AI) đến năng lực kiến tạo phát triển của Chính phủ điện tử/Chính phủ số.
• Hướng nghiên cứu 2: Nghiên cứu so sánh định lượng đa trường hợp (Cross-provincial Quantitative Study) giữa các cực tăng trưởng (Hà Nội, TP.HCM, Hải Phòng, Cần Thơ, Quảng Ninh) về hiệu quả thực thi chính sách kiến tạo.
• Hướng nghiên cứu 3: Xây dựng mô hình toán kinh tế đo lường ranh giới can thiệp tối ưu của Nhà nước trong các ngành công nghệ cao mũi nhọn (bán dẫn, năng lượng tái tạo).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là công trình nghiên cứu hệ thống đầu tiên tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh về đề tài Nhà nước kiến tạo phát triển, đặt nền móng lý luận chính quy cho các giáo trình chuyên ngành Chính trị học và Quản lý công.
• Tác động hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở lý luận trực tiếp cho các cơ quan trung ương trong việc cụ thể hóa Nghị quyết Đại hội XII, XIII của Đảng về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN và xây dựng Chính phủ liêm chính, kiến tạo, hành động.
• Tác động thực tiễn địa phương: Đóng góp khung giải pháp cải cách hành chính và chính sách thu hút nguồn nhân lực cho các chính quyền địa phương trên toàn quốc học tập kinh nghiệm phát triển từ Đà Nẵng.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận hệ thống tài liệu chuyên khảo quốc tế chuẩn mực, hệ khái niệm và khung phân tích thể chế liên ngành chính trị - kinh tế học.
• Các nhà hoạch định chính sách & Lãnh đạo cơ quan nhà nước: Có được cơ sở luận chứng thực nghiệm để thiết kế các chính sách công nghiệp, cơ chế thử nghiệm (sandbox) và hoàn thiện quy trình phân cấp, phân quyền.
• Cộng đồng doanh nghiệp & Nhà đầu tư: Thấu hiểu lộ trình chuyển đổi thể chế của Việt Nam, từ đó nâng cao niềm tin thị trường và chủ động tham gia đối thoại công - tư (PPP).

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã giải mã thành công tính tương thích thể chế giữa mô hình Nhà nước kiến tạo phát triển với thể chế chính trị một Đảng cầm quyền tại Việt Nam. Công trình đã mở rộng lý thuyết của Chalmers Johnson và Peter Evans, khẳng định mô hình kiến tạo hiện đại tại Việt Nam không thể rập khuôn mô hình kỹ trị độc đoán Đông Á thế kỷ XX, mà phải tích hợp chặt chẽ với nguyên tắc Nhà nước pháp quyền XHCN và quản trị xã hội công bằng của David Held và Amartya Sen.

2. Phương pháp nghiên cứu có điểm gì cải tiến so với các công trình đi trước? Khác với các nghiên cứu trước đây vốn chỉ dừng lại ở phân tích khái niệm định tính hoặc tổng thuật văn bản, luận án đã kết hợp phương pháp điển cứu chuyên sâu (Case Study Đà Nẵng 1997-2018) với phương pháp tam giác hóa dữ liệu thực nghiệm qua chuỗi chỉ số quản trị công PCI, PAPI và ICT Index, mang lại độ tin cậy khoa học vượt trội.

3. Phát hiện thực nghiệm gây bất ngờ nhất được chứng minh bằng dữ liệu là gì? Mô hình "đột phá vượt rào" tại địa phương nếu chỉ dựa vào ý chí chủ quan và quyền lực tập trung của cá nhân người đứng đầu mà thiếu vắng thể chế kiểm soát quyền lực độc lập và minh bạch sẽ tất yếu dẫn đến những sai phạm thể chế nghiêm trọng (đặc biệt trong quản lý đất đai và công sản), làm triệt tiêu thành quả phát triển dài hạn. Điều này được minh chứng bằng chính giai đoạn khủng hoảng thể chế của Đà Nẵng sau năm 2015.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) cho các địa phương khác không? Có. Luận án đã đúc kết khung 6 điều kiện thực thi cấp địa phương: (1) Xây dựng tầm nhìn chiến lược nhất quán; (2) Vận dụng sáng tạo cơ chế đặc thù; (3) Minh bạch hóa thủ tục hành chính phục vụ người dân; (4) Chuẩn hóa công tác cán bộ dựa trên thực tài; (5) Tập trung nguồn lực công cho hạ tầng then chốt; (6) Bảo đảm an sinh xã hội bao trùm.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao? Tập trung nghiên cứu quá trình chuyển đổi từ "Chính phủ kiến tạo truyền thống" sang "Chính phủ kiến tạo số" (Digital Developmental State), giải quyết thách thức quản trị các nền tảng kinh tế số, an ninh dữ liệu và phát triển công nghệ chiến lược trong kỷ nguyên Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư.

Kết luận

Luận án "Nhà nước kiến tạo phát triển - Lý luận và triển vọng thực tiễn ở Việt Nam" của tác giả Mai Thị Hồng Liên đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 05 đóng góp nền tảng:

1. Hệ thống hóa toàn diện nguồn gốc, bản chất và hệ tiêu chí của Nhà nước kiến tạo phát triển trong khoa học chính trị quốc tế.
2. Khẳng định tính tất yếu của việc chuyển dịch phương pháp luận từ Kinh tế học Tân tự do sang Kinh tế Chính trị học Thể chế trong quản trị phát triển quốc gia.
3. Giải mã thành công bài học thực tiễn 20 năm phát triển của thành phố Đà Nẵng (1997-2018), nhận diện chuẩn xác cả yếu tố thành công vượt bậc lẫn nguyên nhân của các giới hạn, rủi ro thể chế.
4. Xác lập hệ thống rào cản thể chế hiện hữu tại Việt Nam (thói quen mệnh lệnh quan liêu, cơ chế xin - cho, chủ nghĩa thân hữu, rủi ro thất bại của doanh nghiệp nhà nước).
5. Đề xuất lộ trình đột phá xây dựng Nhà nước kiến tạo phát triển tại Việt Nam: Tinh gọn bộ máy kỹ trị theo nguyên tắc thực tài, độc lập chính sách, tôn trọng quy luật thị trường, mở rộng dân chủ và tăng cường kiểm soát quyền lực nhà nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ NHÀ NƯỚC VÀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG SỰ PHÁT TRIỂN Có thể nói, có rất nhiều tác phẩm, nhiều công trình nghiên cứu khoa học liên quan đến các mô hình thể chế nhà nước cũng như vai trò của nhà nước đối với sự phát triển nói chung và đối với nền kinh tế thị trường (KTTT) nói riêng. Từ thực tiễn hoạt động của các thể chế nhà nước trên thế giới, đã nảy sinh rất nhiều vấn đề mà các học giả, các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm như mô hình nhà nước nào là tốt nhất, phù hợp nhất đối với các nước, nhất là các nước đang phát triển trong điều kiện hiện nay? Hay nhà nước nên làm gì và làm như thế nào để thúc đẩy sự phát triển? Trong mối quan hệ giữa nhà nước và thị trường, nhà nước nên chủ động can thiệp, tác động đến thị trường hay để thị trường tự điều tiết, tự vận động theo các quy luật khách quan của thị trường? Và nếu có can thiệp, thì cách thức và mức độ can thiệp của nhà nước đối với thị trường như thế nào để đạt hiệu quả cao hơn trong sự phát triển? Hoặc là nguyên nhân nào dẫn đến sự thành công cũng như sự thất bại của một số nhà nước trên thế giới? v. Để lý giải cho vấn đề này, các tác giả với các công trình khoa học, tuy có sự luận giải khác nhau, nhưng đều có một nhận định thống nhất là cần thiết phải có vai trò của nhân tố chính trị, mà trước hết và cơ bản nhất là vai trò của nhà nước trong sự phát triển của các quốc gia.

Sự thành công hay thất bại của một quốc gia, xét đến cùng, là do thể chế (cả về thể chế kinh tế và thể chế chính trị) của quốc gia đó. Một nhà nước có có trách nhiệm cao với thể chế kinh tế - chính trị hợp lý, khoa học, dân chủ sẽ phát huy được mọi nguồn lực, mọi tiềm năng để phát triển. Có thể kể đến một số tác phẩm sau đây: Báo cáo World Development Report, 1997: The State in a Changing World (Báo cáo về tình hình phát triển thế giới năm 1997: Nhà nước trong một thế giới đang chuyển đổi) của Ngân hàng Thế giới [46] là báo cáo về tình hình phát triển thế giới được xuất bản hàng năm, đã cung cấp cho người đọc một nguồn tư liệu có giá trị. Tập xuất bản này tập trung về nhà nước: nhà nước nên làm gì, nên làm như thế nào để có thể đạt được kết quả tốt hơn trong một thế giới đang thay đổi nhanh chóng.

Cuốn sách đề cập đến những diễn biến và chuyển đổi sâu sắc của thế giới đang đòi hỏi các nhà nước phải tư duy lại vai trò của mình, đưa ra các chủ trương và luan an 8 giải pháp đúng, hoạt động có hiệu quả, đảm bảo ổn định chính trị và phát triển kinh tế xã hội bền vững. Thông qua những phân tích và đánh giá một cách khoa học với các nguồn tư liệu phong phú, cuốn sách đã nêu những đặc điểm của tình hình thế giới, những hoạt động thực tiễn của các nhà nước trong một vài thập kỷ gần đây. Trong những năm qua, nhiều quốc gia rút ra bài học rằng, ở đại đa số các nước đang phát triển, các nền kinh tế chuyển đổi đã bắt đầu chuyển hướng theo nền kinh tế thị trường, các chiến lược phát triển do nhà nước đóng vai trò chủ đạo đều đã thất bại. Nhiều người cảm thấy rằng, kết quả lôgic cuối cùng của tất cả các cải cách đó là "nhà nước với vai trò tối thiểu", tức nhà nước sẽ dần mất đi vai trò của mình, khi mà khu vực tư nhân hoạt động tốt hơn chính phủ về mọi mặt.

Những người chủ trương nhà nước tối thiểu mong muốn sẽ tạo ra một xã hội mà ở đó quyền cưỡng chế của nhà nước không còn cần thiết nữa. Báo cáo này giải thích tại sao quan điểm cực đoan đó lại trái với những chứng cứ về sự thành công của các nền kinh tế công nghiệp trong thế kỷ XIX của hoặc các câu chuyện thần kỳ về tăng trưởng của các nước Đông Á trong thời kỳ sau chiến tranh thế giới lần thứ hai. Những quan điểm đó không những không hỗ trợ quan điểm về nhà nước tối thiểu mà còn chứng minh rằng, sự phát triển quốc gia, dân tộc luôn đòi hỏi một nhà nước hiệu quả, một nhà nước đóng vai trò chất xúc tác, khuyến khích và bổ khuyết những hoạt động của các xí nghiệp tư nhân và các cá nhân. Với những ví dụ điển hình về một số nhà nước hoạt động có hiệu quả cũng như một số nhà nước hoạt động kém hiệu quả, Báo cáo nhấn mạnh, những nhà nước có trách nhiệm cao thì thường đem lại những hiệu quả cao hơn và người dân sẽ được hưởng lợi từ những hoạt động của nhà nước đó.

Các tác giả cũng gợi ý những việc mà nhà nước phải làm và làm như thế nào trong tình hình thế giới đang có những chuyển đổi sâu sắc. Đặc biệt là, từ sự luận giải và phân tích thực tiễn hoạt động của các thể chế nhà nước, báo cáo này đã chỉ ra rằng, cho dù trong bối cảnh thực tiễn rất đa dạng và phong phú, nhưng các nhà nước hợp lý, hiệu quả đều có những đặc điểm chung. Một là, các chính phủ hiệu quả đã đặt ra các quy tắc cụ thể làm cơ sở, nền tảng cho hoạt động của khu vực tư nhân và rộng hơn là hoạt động của xã hội dân sự. Hai là, bản thân các chính phủ đó cũng tuân thủ các quy tắc và hành động một cách đáng tin cậy, bảo đảm quan hệ công - tư hòa hợp và có cơ chế kiểm soát được tham nhũng.

Tác phẩm The Role of the State in Economic Change (Vai trò của nhà nước đối với sự thay đổi kinh tế) của Ha-Joon Chang và Robert Rowthorn [110] đã luận luan an 9 giải rằng, vai trò của nhà nước chiếm vị trí trung tâm trong sự phát triển kinh tế và là một trong những vấn đề gây tranh cãi nhất của các nhà kinh tế hiện đại và kinh tế chính trị. Những năm sau chiến tranh ngay lập tức xuất hiện các lý thuyết kinh tế theo hướng sử dụng quyền lực của nhà nước vào việc kiểm soát các hoạt động kinh tế. Xu hướng này trở nên phổ biến bởi nhu cầu cấp thiết cho việc tái thiết đất nước và phát triển ở các nước tư bản phát triển cũng như các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu và châu Á. Trọng tâm của lý thuyết này nhằm đề cao tính hiệu quả của sự can thiệp nhà nước vào việc thúc đẩy sự thay đổi kinh tế.

Các tác giả giải thích sự vỡ mộng ngày càng tăng về chủ nghĩa Tự do mới. Tuy nhiên, cuối cùng họ nhận thấy rằng, không phải ở mọi nơi và mọi lúc, trên mọi lĩnh vực, sự can thiệp của nhà nước cũng đều mang lại hiệu quả. Và tương tự, thuyết thị trường tự do cũng vậy, cũng có những hạn chế nhất định. Do đó, việc tìm kiếm các giải pháp tối ưu nên tập trung vào sự kết hợp hợp lý của cả hai phương án trên và tùy thuộc vào từng điều kiện, bối cảnh cụ thể của thời đại cũng như của từng quốc gia, dân tộc.

Tiếp nối quan điểm này, Ha-Joon Chang, trong tác phẩm Globalization, Economic Development and the Role of the State (Toàn cầu hóa, phát triển kinh tế và vai trò của nhà nước) [108], đã đánh giá một cách xác đáng về vai trò của nhà nước đối với nền kinh tế thi trường và sự phát triển. Từ việc phân tích các lý thuyết và sự can thiệp thực tế của các nhà nước đối với sự phát triển trong hơn hai thế kỷ của chủ nghĩa tư bản hiện đại, ông đã phát triển một phương pháp tiếp cận thể chế về vai trò của nhà nước trong phát triển kinh tế thông qua việc phân tích các chiến lược, chính sách công nghiệp, chính sách thương mại, quyền sở hữu trí tuệ, v.v… Đặc biệt là, ông đã kết nối lý thuyết tiếp cận thể chế với các trường hợp lịch sử cụ thể như là những minh chứng cho sự cần thiết phải có vai trò của nhà nước trong phát triển kinh tế. Tác phẩm The Origins of Power, Prosperity, and Poverty - Why Nations fail (Nguồn gốc của quyền lực, thịnh vượng và nghèo đói - Tại sao các quốc gia thất bại) của Daron Acemoglu và James A. Robinson [13] bàn về vai trò của nhà nước đối với nền kinh tế.

Daron Acemoglu và James Robinson lập luận rằng: Sở dĩ có quốc gia thành công, ngày càng thịnh vượng và có quốc gia thất bại, không cải thiện được đáng kể tình trạng nghèo nàn, là do sự khác biệt chủ yếu về thể chế (cả thể chế kinh tế và thể chế chính trị). Các tác giả cho rằng, về cơ bản có thể chia thể chế kinh tế thành 2 loại khác biệt nhau: Một là, thể chế kinh tế có tính dung hợp (Inclusion economic institution): có đặc điểm là khuyến khích mọi thành phần trong xã hội luan an 10 tham gia vào các hoạt động kinh tế, cho họ cơ hội phát huy tài năng và cống hiến. Quyền lực được chia sẻ rộng rãi. Để làm được như vậy, xã hội cần phải đảm bảo quyền sở hữu, luật pháp không thiên vị và cung cấp các dịch vụ công cho mọi tầng lớp để đảm bảo sự công bằng trong quá trình trao đổi, giao dịch.

Ngoài ra, xã hội cũng cần khuyến khích sự phát triển của các doanh nghiệp mới và cho mọi người cơ hội lựa chọn ngành nghề của họ. Hai là, thể chế kinh tế có tính chiếm đoạt (Extractive economic institution): tập trung quyền lực vào một số ít người hoặc nhóm lợi ích. Các nhóm lợi ích này nắm phần lớn tài sản quốc gia và khai thác tài nguyên của đất nước. Các nhóm lợi ích trong môi trường thể chế này thường chống lại sự phát triển của các thể chế kinh tế có tính dung hợp vì thể chế đó đe dọa sự tồn tại và lợi ích của họ.

Đó cũng là lý do vì sao một khi kiểu thể chế kinh tế có tính chiếm đoạt đã hình thành thì rất khó để thay đổi, bởi lẽ ai cũng muốn bảo vệ lợi ích của mình, nhất là khi lợi ích đó rất lớn.