Luận văn: PPP trong xử lý chất thải rắn tại Nhật Bản - Bài học cho Việt Nam

Luận văn phân tích mô hình PPP trong quản lý chất thải rắn tại Nhật Bản, từ đó đề xuất các bài học và giải pháp thực tiễn cho Việt Nam.

• Tác giả: Nguyen Thi Hong Ly
• Người hướng dẫn: Dr. Vu Van Ngoc
• Trường học: Foreign Trade University
• Chuyên ngành: International Trade Policy And Law
• Đề tài: Public – Private Partnership (PPP) In Solid Waste Management In Japan, Lessons For Vietnam
• Loại tài liệu: Dissertation
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Ha Noi

Tóm tắt

I. Khái niệm và Đặc điểm của Mô hình PPP trong Quản lý Rác thải

Mô hình Đối tác Công - Tư (PPP) là một hình thức hợp tác giữa khu vực công và khu vực tư nhân trong việc cung cấp các dịch vụ công cộng. Trong lĩnh vực quản lý rác thải, PPP đóng vai trò quan trọng giúp giảm chi phí hoạt động, tăng hiệu quả thu gom và xử lý chất thải. Mô hình này kết hợp ưu điểm của cả hai bên: khu vực công cấp vốn và định hướng chính sách, còn khu vực tư nhân đưa vào công nghệ tiên tiến và quản lý chuyên nghiệp. Những đặc điểm chính của PPP quản lý rác thải bao gồm sự chia sẻ rủi ro, cam kết dài hạn, và tính minh bạch trong quản lý. Việc áp dụng PPP không chỉ giúp giải quyết khủng hoảng rác thải mà còn nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường.

1.1. Định nghĩa và Phân loại Mô hình PPP

PPP quản lý rác thải được định nghĩa là hợp đồng dài hạn giữa nhà nước và các doanh nghiệp tư nhân nhằm xây dựng, vận hành và quản lý các cơ sở xử lý chất thải. Phân loại chính bao gồm: (1) BTO (Build-Transfer-Operate) - xây dựng rồi bàn giao, (2) BOT (Build-Operate-Transfer) - xây dựng, vận hành rồi bàn giao, (3) BOOT (Build-Own-Operate-Transfer) - doanh nghiệp sở hữu và vận hành. Mỗi hình thức có ưu nhược điểm khác nhau tùy theo tình hình kinh tế, pháp lý và khả năng tài chính của mỗi quốc gia.

1.2. Lợi ích và Thách thức của Mô hình PPP

Lợi ích chính của PPP trong quản lý rác thải là giảm gánh nặng tài chính cho ngân sách nhà nước, cải thiện chất lượng dịch vụ, và áp dụng công nghệ hiện đại. Tuy nhiên, thách thức đặt ra bao gồm: khó khăn trong lựa chọn đối tác tư nhân đáng tin cậy, rủi ro về tính khả thi tài chính, và cần có khung pháp lý hoàn thiện. Thành công của mô hình phụ thuộc vào sự phối hợp chặt chẽ và minh bạch giữa các bên liên quan.

II. Kinh nghiệm PPP Quản lý Rác thải từ Nhật Bản

Nhật Bản là một trong những quốc gia tiên phong trong ứng dụng mô hình PPP cho quản lý rác thải bền vững. Hệ thống pháp lý của Nhật Bản về xử lý chất thải rất hoàn thiện, với Luật Quản lý Rác thải (Waste Management Law) được ban hành từ năm 1970 và liên tục được cải tiến. Nhật Bản áp dụng thành công các hình thức như BOT và BTO trong xây dựng nhà máy đốt rác và các cơ sở xử lý rác thải. Đặc biệt, quản lý rác thải tại Nhật không chỉ tập trung vào xử lý cuối cùng mà còn nhấn mạnh việc giảm ở nguồn (reduce), tái sử dụng (reuse), và tái chế (recycle) - nguyên tắc 3R. Sự tham gia của khu vực tư nhân giúp Nhật Bản đạt tỷ lệ tái chế lên tới 50% và giảm được lượng rác thải đi bãi chứa. Kinh nghiệm của Nhật Bản cho thấy rằng PPP quản lý rác thải cần được hỗ trợ bởi các chính sách hỗ trợ, khung pháp lý rõ ràng và sự giáo dục cộng đồng mạnh mẽ.

2.1. Khung Pháp lý và Thể chế Nhật Bản

Nhật Bản có hệ thống pháp lý về quản lý rác thải rất chi tiết với Luật PFI (Private Finance Initiative) hỗ trợ các dự án PPP. Luật này được ban hành năm 1999 nhằm khuyến khích sự tham gia của khu vực tư nhân. Các quy định pháp lý rõ ràng về trách nhiệm chia sẻ, thời hạn hợp đồng, và cơ chế giám sát. Cơ quan quản lý độc lập đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong lựa chọn đối tác tư nhân, ngăn chặn tham nhũng và lạm dụng.

2.2. Thực tiễn Áp dụng PPP tại Nhật Bản

Nhật Bản đã triển khai hàng chục dự án PPP quản lý rác thải thành công, bao gồm xây dựng nhà máy đốt rác, trung tâm tái chế, và cơ sở xử lý chất thải nguy hại. Các dự án này được quản lý bằng hệ thống PFI với sự giám sát chặt chẽ từ nhà nước. Thành công của Nhật Bản nằm ở việc kết hợp công nghệ hiện đại, đào tạo nhân lực, và sự tham gia tích cực của cộng đồng trong việc tách loại rác từ nguồn.

III. Tình hình PPP Quản lý Rác thải tại Việt Nam

Việt Nam hiện đang gánh chịu áp lực lớn từ vấn đề quản lý rác thải, với lượng rác thải hàng ngày tăng nhanh do quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế. Quản lý rác thải tại Việt Nam chủ yếu dựa vào cơ sở hạ tầng công lập, với ngân sách nhà nước bị căng thẳng. Mô hình PPP trong quản lý rác thải ở Việt Nam vẫn còn ở giai đoạn đầu, mặc dù đã có một số dự án PPP được triển khai ở các thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM. Các dự án này chủ yếu tập trung vào xây dựng nhà máy đốt rác (WTE - Waste-to-Energy) và cơ sở chôn lấp. Tuy nhiên, tiến độ thực hiện còn chậm do các rào cản về pháp lý, tài chính, và khó khăn trong lựa chọn đối tác đáng tin cậy. Việt Nam cần học hỏi kinh nghiệm từ Nhật Bản để hoàn thiện khung pháp lý PPP và nâng cao nhận thức cộng đồng.

3.1. Môi trường Pháp lý và Kinh tế Hiện tại

Pháp lý về PPP tại Việt Nam vẫn còn hạn chế, mặc dù Luật Đầu tư công - tư (PPP) được ban hành năm 2020. Các quy định chưa đủ chi tiết, và cơ chế giám sát vẫn yếu. Môi trường kinh tế của Việt Nam khó khăn với lãi suất cao, khó tiếp cận vốn vay, và thiếu các quỹ đầu tư dài hạn. Năng lực tài chính của nhà nước bị giới hạn, làm cho việc áp dụng PPP trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.

3.2. Các Dự án PPP Quản lý Rác thải tại Việt Nam

Các dự án PPP quản lý rác thải tại Việt Nam bao gồm: Nhà máy Xử lý rác Sóc Sơn (Hà Nội), Nhà máy WTE Nam Từ Liêm (Hà Nội), và các dự án tương tự tại TP.HCM. Tuy nhiên, nhiều dự án gặp khó khăn trong triển khai, thậm chí bị tạm dừng do mâu thuẫn lợi ích và quản lý yếu kém. Kết quả cho thấy nhu cầu cấp bách về cải tiến khung pháp lý và nâng cao chất lượng quản lý.

IV. Bài học và Khuyến nghị cho Việt Nam

Dựa trên kinh nghiệm của Nhật Bản, Việt Nam cần thực hiện một số biện pháp cấp bách để nâng cao hiệu quả của mô hình PPP trong quản lý rác thải. Thứ nhất, hoàn thiện khung pháp lý bằng cách ban hành các nghị định chi tiết, quy chuẩn kỹ thuật, và cơ chế giám sát rõ ràng. Thứ hai, cải thiện điều kiện đầu tư bằng cách tăng tính minh bạch, bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư, và thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh. Thứ ba, xây dựng cơ quan quản lý độc lập chuyên trách có năng lực cao để giám sát và hỗ trợ các dự án PPP. Thứ tư, tăng cường sự phối hợp giữa các bộ ngành và chính quyền địa phương. Cuối cùng, nâng cao nhận thức cộng đồng thông qua giáo dục môi trường và truyền thông công cộng về tái chế và giảm rác thải. Những bài học này sẽ giúp Việt Nam xây dựng hệ thống quản lý rác thải bền vững và hiệu quả hơn.

4.1. Hoàn thiện Khung Pháp lý và Thể chế

Việt Nam cần rút ngắn thời gian xây dựng quy chuẩn kỹ thuật cho các nhà máy xử lý rác, rõ ràng hóa quyền và trách nhiệm của các bên trong hợp đồng PPP. Cần thành lập Cơ quan Quản lý PPP Độc lập có thẩm quyền, tài chính và nhân lực để giám sát toàn bộ quy trình từ chuẩn bị, đấu thầu đến vận hành. Pháp lý phải bảo vệ cả lợi ích công cộng và lợi ích của nhà đầu tư tư nhân.

4.2. Nâng cao Nhận thức và Tham gia Cộng đồng

Giáo dục môi trường cần được đưa vào chương trình học tập từ cấp tiểu học. Chiến dịch truyền thông công cộng về nguyên tắc 3R (reduce, reuse, recycle) sẽ giúp giảm lượng rác thải từ nguồn. Sự tham gia của cộng đồng trong việc tách loại rác sẽ làm tăng hiệu quả tái chế và giảm chi phí xử lý, tương tự như mô hình thành công tại Nhật Bản.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MINISTRY OF EDUCATION AND TRAINING FOREIGN TRADE UNIVERSITY DISSERTATION PUBLIC – PRIVATE PARTNERSHIP (PPP) IN SOLID WASTE MANAGEMENT IN JAPAN, LESSONS FOR VIETNAM Major: International Trade Policy and Law Full name: Nguyen Thi Hong Ly Ha Noi - 2017 MINISTRY OF EDUCATION AND TRAINING FOREIGN TRADE UNIVERSITY DISSERTATION PUBLIC – PRIVATE PARTNERSHIP (PPP) IN SOLID WASTE MANAGEMENT IN JAPAN, LESSONS FOR VIETNAM Major: International Trade Policy and Law Full Name: Nguyen Thi Hong Ly SUPERVISOR: Dr. Vu Van Ngoc Ha Noi - 2017 DECLARATION I hereby declare that the dissertation entitled “Public – Private Partnership (PPP) in solid waste management in Japan, lessons for Vietnam” was written by myself and all information in this thesis has been studied and presented in accordance with academic rules and ethical conduct that I have fully cited and referenced in appropriate manner. I further declare that the dissertation has not been submitted, in whole or in part, in any previous documents for a degree. Student: Nguyen Thi Hong Ly i ACKNOWLEDGEMENT First of all, I would like to express my indebtedness to my Professor, Dr.

Vu Van Ngoc for his kind direction and proper guidance. Without his supervision and instruction in every step, my dissertation could not be completed positively. This is also a good chance to convey my sincere gratitude and especial thanks to all Professors and Lectures participating in the Master course of International Trade Policy and Law for their valuable lessons and useful knowledge that helped me a lot in practical works and life. It is also my great pleasure to thank Faculty of Graduate Studies, Foreign Trade University for providing me such an opportunity to complete this Master course and for their continuous support in all my time taking part in the course.

Finally, my strong appreciation and attitude granted for my family, my colleagues, my bosses and friends for all of their enthusiastic support, encouragement and assistance during the period of this thesis’s preparation. ii TABLE OF CONTENTS INTRODUCTION. 1 OVERVIEW OF PPP IN SOLID WASTE MANAGEMENT. Definition, characteristics and types of PPP.

Definition of PPP. Main characteristics of PPP. General characteristics of PPP. Advantages and Challenges of PPP.

Types of PPP. Solid waste and role of solid waste management in the socio-economic development. Definition and overview of solid waste management. Overview of solid waste management.

Role of solid waste management in the socio-economic development. Environmental protection aspects. Challenges of solid waste management in developing countries and in Vietnam. Necessity of PPP application in solid waste management.

Reduction in management cost. More waste collection & treatment. Awareness raising and better public participation in environmental protection activities. Factors influencing the success of a PPP project.

Socio-economic environment. Market demand assessment. Quality of investors. Management, supervision and support of investors by the public sector.

31 PPP IN SOLID WASTE MANAGEMENT IN JAPAN AND IN VIETNAM31 2. PPP in solid waste management in Japan. Overview of PPP in Japan. History of PPP.

Differences between PPP projects and conventional projects. Classification of PPP. Project scheme of PPP. Legal and institutional framework of PPP in Japan.

Outline of PPP Law. Implementation progress of PPP projects in Japan. Overview of solid waste management in Japan. Legal system of waste management in Japan.

Municipal Solid Waste Management in Japan. PPP in solid waste management in Japan. Types of PPP applicable in solid waste management. Procedures of PPP in solid waste management in Japan.

PPP in solid waste management in Vietnam. General socio-economic and legal background of Vietnam in application of PPP in solid waste management. Socio-economic environment.2 Legal and institutional environment. Overview of PPP application in Vietnam.

Current status of PPP in solid waste management in Vietnam. Necessity for PPP application in solid waste management in Vietnam .2 Status of PPP implementation in solid waste management in Vietnam .3 Existing solid waste management related PPP Projects. 93 LESSONS LEARNT FROM JAPAN AND RECOMMENDATION FOR VIETNAM. Lessons learnt from Japan.

Enhance and complete the legal framework for PPP application in solid waste management. Improve investment conditions with better transparency. Develop and strengthen the capacity of independent management authorities especially in solid waste management. Goodwill cooperation between public and private sectors.

Recommendations for Vietnam. 107 v LIST OF FIGURES Figure 1: Process of operating and managing solid waste .14 Figure 2: Differences between PFI and PPP .33 Figure 3: Comparison of Public Works under Conventional Delivery Method and PFI .34 Figure 4: Three types of PPP Project in Japan .36 Figure 5: General Project Scheme of PPP .37 Figure 6: Organization of PFI governmental authorities .42 Figure 7: Implementation progress of PFI projects in Japan (as of 09/2013) .43 Figure 8: Concept of sound material-cycle society of Japan .44 Figure 9: Legal system for Establishing a "Sound Material-Cycle Society" .45 Figure 10: Outline of Waste Management and Public Cleansing Law .46 Figure 11 Municipal Waste Treatment Methods in Japan .49 Figure 12: Procedures for contractor selection .55 Figure 13: Organizational arrangement Ohdate BOO incineration .59 Figure 14: Organizational arrangement Narumi BTO incineration plant .62 Figure 15: State Budget for environmental protection activities (Unit: billion VND) .65 Figure 16: State Budget Deficit comparing to GDP .66 Figure 17: Procedures of PPP in Solid Waste Treatment Project .87 vi LIST OF TABLES Table 1: History of Law and Guidelines of PFI .32 Table 2: PFI Procedure of Solid Waste Treatment Facilities Development in Japan .52 Table 3: Example of Risk Allocation in a Solid Waste Treatment Facilities Project .100 Table 4: Results of Corruption Perceptions Index (CPI) in Vietnam .67 Table 5: PPP-related Laws and Decrees in Vietnam .68 Table 6: PPP-Related Decision and Circulars in Viet Nam.69 vii LIST OF ABRREVIATIONS ADB Asian Development Bank AFD Agence française de développement ASEAN Association of Southeast Asian Nations AUSAID Australian Agency for International Development BCC Business Cooperation Contract BOO Build - Own – Operate BOT Build - Operate - Transfer BT Build – Transfer BTO Build - Transfer - Operate CBO Community – based Organizations CPI Corruption Perceptions Index DBFO Design - Build - Finance – Operate DFID The Department for International Development EFW Energy from Waste EIA Environmental Impact Assessment FDI Foreign Direct Investment GDP Gross Domestic Product IDB Inter-American Development Bank IPSI Institute for Strategic Studies and Industrial Policy JBIC Japan Bank for International Cooperation JICA Japan International Cooperation Agency MARD Ministry of Agriculture and Rural Development MIC Ministry of Information and Communications MOC Ministry of Construction MOF Ministry of Finance viii MONRE Ministry of Natural Resources and Environment MOT Ministry of Transportation MPI Ministry of Planning and Investment MSW Municipal Solid Waste NGO Non-Governmental Organizations ODA Official Development Assistance OECD Organization for Economic Cooperation and Development PDF Project Development Fund PFI Private Finance Initiative PM Prime Minister PPP Public – Private Partnerships RO Rehabilitate – Operate SOE State-Owned Enterprise SPC Special Purpose Company USAID United States Agency for International Development VEPF Vietnam Environmental Protection Fund VFM Value for Money VGF Viability Gap Fund WB World Bank ix INTRODUCTION 1. The rationale of the thesis Public private partnership (PPP) is a new investment form between public sector and private sector in the development of public services including environmental section. Though ODA loan accounted for more than 50% of capital investment for environmental protection activities, this is not a sustainable financial source, especially when Vietnam is moving toward a high-income country in the near future.

From 2010 up to now, Vietnamese Government has made many PPP law initiative and reform which shows the political goodwill to promote PPP investment form in Vietnam. PPP model is one of the effective means to address the capital shortage issue, to provide and to develop public services, especially in environmental sector. Japan is a developed country and applied PPP in a quite long time ago; it will be good opportunity for the author to research on PPP in solid waste management in Japan in order to draw some lessons for Vietnam. In principal, the necessity and urgency of the thesis is developed based on the following main aspects: Firstly, from the view of scientific aspect, urgency and significance of PPP study derives from the needs of PPP theoretically standardize into Vietnamese language due to PPP originally comes from western countries; moreover, it’s necessary to finalize and unify the concept of PPP, to develop comprehensive system of PPP in Vietnam (such as establishment of PPP economics subject; development of PPP policies in Vietnam etc.

Secondly, from the view of reality, PPP study will find out effective solutions to overcome the separation issue between private and public sector, ensuring the combination of both sectors into effective single unit of social-economic system; making public sector become more dynamic; improving equality between private and public sectors in the implementation of national strategies and policies; contributing to efficiently improvement of economic and social development x Thirdly, from the view of institutional-policy, PPP is really a new concept, not many existing legal framework and policies dealing with this issue, therefore it is needed to study PPP in order to overcome shortcomings and gaps of our institutional-policy system. Through studying PPP, social awareness on PPP will established, lacked institutional – policies will be supplemented and backward policies will be updated following the new changes of social & economic situation. Application of PPP model in enhancing environmental quality is the key importance trend of worldwide countries nowadays. In Vietnam, not many researches, reports on PPP model especially in solid waste management are public and studied, therefore the author hope this thesis can partly contribute and suggest policies to be undertaken for Vietnam in order to encourage and promote PPP application for solid waste management projects in Vietnam.

Literature review The PPP related topics have been gaining attention from not only Vietnamese but also foreign media, researchers and enterprises. Currently, there are a number of papers, research and reports addressing PPP – related issues from different perspectives and following documents are some main documents which relevant to the author’s thesis topic:  The report “Assessment of Public–Private Partnerships in Viet Nam, Constraints and Opportunities” published by ADB, July 2012. This report includes 3 main purposes: (i) review overall environment and business context for PPP in Vietnam, project development support and financing issues; (ii) identify PPP challenges and opportunities in Vietnam; (iii) identify potential areas and activities that ADB and/or AFD would further support and/or cooperate. Through this report, a broad overview of PPP situation and issues in Vietnam was provided.

The methodology to develop this report consists of desktop review, focused meetings and interviews, and analysis of Public–Private Partnership Decree 108 Details. The report presents some key findings as: (i) few PPP transactions; (ii) recognition that PPP is vital to address huge infrastructure financing gap; (iii) rationale for PPP and xi appropriate risk sharing arrangements; (iv) strong champion at the MPI; (v) an evolving PPP framework. Although the report is a detailed assessment of PPP status of Vietnam at the time of 2012, it is considered as the view from ADB, a donor which was seeking chances to cooperate and support Vietnam in carry out PPP projects effectively. The report did not mention on solid waste management sector and the legal framework was not up to date as currently the Decree 15/2015/NĐ-CP is applied to all PPP-related projects.

 The book “Public – private partnership (PPP): International Experience and Institutional Framework in Vietnam” published in 2013 in Vietnamese language which included in the list of macroeconomic researches that have been carried out under the framework of project “Support for enhancing capacity in advising, examining, and overseeing macroeconomic policies” implemented by Economic Committee of National Assembly (ECNA) and funded by UNDP.