Chương 1. Cơ sở lý luận về vấn đề tiếp cận và xử lý thông tin của nhà báo trong lĩnh vực quản lý xây dựng hiện nay Chương 2: Thực trạng tiếp cận và xử lý thông tin trong lĩnh vực quản lý xây dựng của nhà báo Chương 3: Những vấn đề đặt ra và giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả tiếp cận và xử lý thông tin về quản lý xây dựng của nhà báo 12 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VẤN ĐỀ TIẾP CẬN VÀ XỬ LÝ THÔNG TIN CỦA NHÀ BÁO TRONG LĨNH VỰC QUẢN LÝ XÂY DỰNG HIỆN NAY 1. Hệ thống khái niệm liên quan đến đề tài 1. Thông tin và thông tin quản lý xây dựng - Thông tin: Khái niệm thông tin được bắt nguồn từ chữ Latinh Informatio nghĩa là thông báo, tóm tắt, giải thích.
Theo Philippe Breton và Serge Proulx trong cuốn sách Bùng nổ truyền thông và sự ra đời một ý thức hệ mới, khái niệm thông tin có hai nghĩa: thứ nhất là, nói về một hành động cụ thể để tạo thành một hình thái (frome), thứ hai là, nói về sự truyền đạt một ý tưởng, một khái niệm hay biểu tượng. Hai hướng nghĩa này cùng tồn tại, một nhằm vào sự tạo lập cụ thể, một nhằm vào sự tạo lập kiến thức và truyền đạt. Nó thể hiện sự gắn kết của hai lĩnh vực kỹ thuật và kiến thức. Từ điển Oxford English Dictionary cho rằng “thông tin là điều mà người ta đánh giá hoặc nói đến; là tri thức, tin tức”.
Từ điển khác thì đơn giản đồng nhất thông tin với kiến thức: “thông tin là điều mà người ta biết” hoặc “thông tin là sự chuyển giao tri thức làm tăng thêm sự hiểu biết của con người”. Sở dĩ, có sự khác nhau giữa khái niệm này giữa các từ điển là vì thông tin là một khái niệm trừu tượng, nó không thể sờ, mó để mô tả một cách đơn thuần được. Còn theo Từ điển tiếng Việt, Nxb Từ điển bách khoa, năm 2000 thì thông tin với nghĩa là động từ là truyền tin cho nhau để biết; và với nghĩa danh từ là điều được truyền đi cho biết, tin truyền đi. Còn theo các tác giả trong cuốn Cơ sở lý luận báo chí, Nxb Đại học Quốc gia, năm 2012, từ “thông tin” được sử dụng với những ý nghĩa khác nhau trong các tình huống cụ thể: Thông tin là một loại hình hoạt động để chuyển đi các nội dung thông báo.
Hoạt động thông tin không chỉ có trong xã hội loài người. Ngay trong thiên nhiên cũng có những hoạt động thông tin phức tạp, đa dạng của các loài động vật khác nhau; thông tin được dùng để chỉ chất lượng nội dung của 13 thông báo nói chung. Trong trường hợp này, người ta xem xét chất lượng nội dung thông báo bằng “lượng thông tin” được chuyển đến đối tượng tiếp nhận. Ngoài ra, thông tin dùng ở đây không loại trừ các thông tin được truyền bằng ngôn ngữ tự nhiên.
Thông tin có thể được ghi và truyền ngôn ngữ cơ thể, các cử chỉ, điệu bộ. Hơn nữa con người còn được tiếp cận thông tin dưới dạng mã di truyền. Những hiện tượng này của thông tin thấm vào thế giới vật chất và tinh thần của con người, cùng với sự đa dạng phong phú của nó đã khiến khó có thể đưa ra định nghĩa thống nhất về thông tin. Như vậy, thông tin được hiểu theo hai nghĩa: thứ nhất, đó chính là nội dung thông tin; thứ hai, đó là phương tiện thông báo, báo tin.
Thông tin là chức năng khởi nguồn, chức năng cơ bản nhất của báo chí. Báo chí ra đời và phát triển trước hết là nhằm thỏa mãn nhu cầu ngày càng cao về thông tin của con người và xã hội. Thực hiện chức năng thông tin, báo chí cung cấp cho công chúng về tất cả các vấn đề, sự kiện của đời sống xã hội, đáp ứng nhu cầu khám phá, tìm hiểu thế giới tự nhiên, xã hội. Trong một thế giới hiện thực chứa đầy lượng thông tin, báo chí có cách riêng của mình để phản ánh hiện thực với mục đích tác động tới nhiều tầng lớp xã hội với những mối quan tâm, sở thích và nhu cầu khác nhau.
Chính điều đó đã khiến cho báo chí trở thành hoạt động thông tin đại chúng rộng rãi và năng động nhất mà không một hình thái ý thức xã hội nào có được. Trong hoạt động báo chí, khi tìm hiểu về khái niệm thông tin cần đặt nó trong mối quan hệ trực tiếp với vấn đề hiệu quả, tức là ảnh hưởng trực tiếp của thông tin đến công chúng, hướng dẫn nhận thức và giáo dục đạo đức cho họ, để họ hành động đúng đắn. Vì vậy, có thể đồng tình với định nghĩa: “Thông tin là phần tri thức được sử dụng để định hướng, tác động đến hành động tích cực và quản lý xã hội, thực hiện mục đích giữ gìn những đặc điểm phẩm chất, sự hoàn thiện và phát triển hệ thống” [23, tr. Trong luận văn, tác giả tiếp cận khái niệm thông tin dưới góc độ là thông tin báo chí, đó là tri thức, tư tưởng do nhà báo tái tạo và sáng tạo từ hiện thực 14 cuộc sống, là tất cả những vấn đề, sự kiện, hiện tượng trong tự nhiên và xã hội được báo chí phản ánh nhằm phục vụ nhu cầu tìm hiểu, khám phá của con người.
Một thông tin có giá trị phải là thông tin đầy đủ, có hệ thống qua việc lựa chọn đúng, có khoa học, có phương pháp nhằm phục vụ mục tiêu nhất định. Tức là giá trị tri thức của thông tin được chọn phản ánh trên báo chí, các phương tiện thông tin đại chúng phải gắn liền với ý thức xã hội đương thời. Điều này cho chúng ta thấy, nếu bản chất vai trò của thông tin báo chí phản ánh hiện thực xã hội không phải là đưa ra các sự kiện “một cách vô tư” như một thứ hàng hóa mà phải là những sự kiện được đánh giá, kết luận, được thừa nhận trên cơ sở hệ tư tưởng xã hội nhất định. - Thông tin quản lý xây dựng: Trong các thông tin được đăng tải trên báo chí, có một mảng rất quan trọng, đó là thông tin về các vấn đề xây dựng.
Đầu tiên, cần hiểu lĩnh vực xây dựng là gì? Đó là “một quy trình thiết kế và thi công lên các cơ sở hạ tầng hoặc công trình, nhà ở. Nó liên quan đến các hoạt động xây dựng bao gồm lập quy hoạch xây dựng, lập dự án đầu tư xây dựng công trình, khảo sát xây dựng, thiết kế xây dựng công trình, thi công xây dựng công trình, giám sát thi công xây dựng công trình, quản lý dự án đầu tư xây dựng công trình, lựa chọn nhà thầu trong hoạt động xây dựng và các hoạt động khác có liên quan đến xây dựng công trình. Tóm lại, thông tin trong lĩnh vực quản lý xây dựng là những thông tin liên quan đến lĩnh vực quản lý xây dựng như đã nói ở trên. Thông tin bắt nguồn từ nhu cầu giao lưu các hoạt động kinh tế, xã hội, pháp luật.
Tiếp cận thông tin và tiếp cận thông tin quản lý xây dựng - Tiếp cận thông tin: Theo quy định tại Điều 2 Luật Tiếp cận thông tin năm 2016: “Tiếp cận thông tin là việc đọc, xem, nghe, ghi chép, sao chép, chụp thông tin” [40, tr. Theo cách hiểu thông thường, tiếp cận thông tin là thao tác từng bước, bằng những phương pháp nhất định tìm hiểu thông tin, vấn đề, nội dung, công việc nào đó. 15 Trong Pháp luật Việt Nam, quyền được tiếp cận thông tin đã được ghi nhận trong các chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước về đường lối, chủ trương này của Đảng đã được thể chế hóa trong các văn bản pháp luật như Hiến pháp năm 1992, Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên Chủ nghĩa xã hội ngày 27/06/1999, Hiến pháp năm 2013. Trong hoạt động báo chí, phạm vi hành nghề của các cơ quan báo chí phải tuân thủ các quy định của Luật Báo chí.
Luật Báo chí 2016 quy định rõ ràng về nhiệm vụ và quyền hạn của cơ quan báo chí, đồng thời quy định quyền tự do báo chí, quyền tự do ngôn luận của nhân dân. Vai trò cơ quan báo chí là cầu nối, kết nối giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và nhân dân. Qua báo chí, người dân tiếp cận các thông tin từ phía các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội một cách nhanh chóng, kịp thời và đầy đủ, chính xác, công khai. Cơ quan báo chí là cơ quan đặc thù, vừa thực hiện việc tiếp nhận thông tin từ các cơ quan Nhà nước, tổ chức xã hội và cung cấp thông tin cho người dân.
Đồng thời, cơ quan báo chí thu nhận thông tin từ người dân, xác minh và chuyển tới cơ quan nhà nước. Điều này đòi hỏi quyền được tiếp cận thông tin của báo chí phải được thực hiện triệt để, báo chí phải được tiếp cận với những thông tin chính thống, chính xác và kịp thời để cung cấp cho nhân dân. Để làm được điều đó, pháp luật phải trao cho các cơ quan báo chí những đặc quyền nhất định để thực hiện chức năng. Các văn bản quy phạm pháp luật về quy chế phát ngôn và cung cấp thông tin cho báo chí cũng đã thể hiện rõ việc cung cấp thông tin cho báo chí là trách nhiệm của các cơ quan hành chính nhà nước và quyền được tiếp cận thông tin từ các cơ quan báo chí.
Nhìn chung, quyền tiếp cận thông tin của cơ quan báo chí đã được quy định tương đối đầy đủ, rõ ràng trong các văn bản quy phạm của Nhà nước. Tóm lại, trong phạm vi đề tài này, khái niệm tiếp cận thông tin của nhà báo được hiểu là một khâu trong quy trình khai thác thông tin phục vụ hoạt động sáng tạo tác phẩm, sản phẩm báo chí của nhà báo, cơ quan báo chí. - Tiếp cận thông tin quản lý xây dựng 16 Tiếp cận thông tin quản lý xây dựng là hoạt động có chủ đích của nhà báo nhằm “tìm kiến, góp nhặt và tập hợp lại” những thông tin về hoạt động quản lý xây dựng theo những tiêu chí cụ thể, xác định nhu cầu thông tin, tìm nguồn gốc thông tin, thực hiện tập hợp thông tin, tìm nguồn thông tin theo những tiêu chí cụ thể, xác định nhu cầu thông tin, tìm nguồn thông tin, thực hiện tập hợp thông tin theo yêu cầu nhằm làm rõ những vấn đề, nội dung liên quan đến lĩnh vực quản lý xây dựng.
