Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.Tình hình nghiên cứu ngoài nước Ngay từ thời cổ đại, các nhà giáo dục đã có những tư tưởng quan tâm đến tính tích cực, chủ động của người học trong quá trình học tập. Cho nên ông không bao giờ đem chân lí của mình để đặt vào lòng người khác mà luôn đặt ra những câu hỏi gợi mở nhằm giúp người học dần phát hiện ra chân lí. Khổng Tử (551-479 TCN), nhà tư tưởng nổi tiếng của Trung Quốc cổ đại, khi truyền giảng tri thức cho học trò của mình, ông cho rằng nếu không tức giận vì muốn biết thì không truyền mở cho, không tức giận vì nói không rõ ra được, thì không bày vẽ cho.
Mặc dù chưa đề cập đến việc đổi mới phương pháp dạy học, nhưng các nhà tư tưởng thời cổ đại đã đề cập đến việc làm thế nào để phát huy được tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh, không chấp nhận lối truyền thụ một chiều trong quá trình dạy học. Đến thế kỉ XIV-XV khi khoa học lí luận giáo dục ra đời và phát triển thì các phương pháp dạy học bắt đầu được các nhà giáo dục nghiên cứu. Rút-Xô (1712-1778) nhà tư tưởng vĩ đại thời kì khai sáng Pháp khẳng định, giáo dục con người tốt nhất phải bằng hoạt động tiếp cận của đối tượng với hoạt động thực tiễn. Ông cho rằng, cách giảng dạy ba hoa sẽ tạo nên những con người ba hoa, đừng cho trẻ em khoa học mà phải để nó tự tìm ra khoa học, cung cấp cho chúng những phương pháp khoa học, đó là nguyên tắc căn bản của nền giáo dục tốt.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Hơn nữa, dạy học nhằm phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh là vấn đề trung tâm của lí luận dạy học. Trong lịch sử nhân loại, ý tưởng về một phương pháp dạy học phát huy cao độ tính tích cực của người học đã được các nhà tư tưởng lớn, các nhà giáo dục của thời đại quan tâm và đề cập. Nói đến học tập nhóm phải nói tới Casinet Roger, vào năm 1949 đã đề xướng phương pháp làm việc tự do theo nhóm. Theo đó thì làm việc theo nhóm có nghĩa là sinh viên phải tìm tòi, phải thực hiện cuộc khảo cứu hay quan sát, phải cố gắng phân tích, tìm hiểu, diễn đạt, phải thành lập theo phiếu và sắp xếp những phiếu này, phải góp sự tìm tòi của mình cho công việc của nhóm.
Tiếp đến là A. Jakiel, ông là nhà giáo dục Ba Lan lỗi lạc với cuốn sách “Học tập theo nhóm ở trường học”, đã giới thiệu một hình thức học đem lại hiệu quả cao trong hoạt động dạy học đó là: “Học theo nhóm ở trường học” [Trích theo 34, tr 8]. Năm 1995, Robert Lavin trong tác phẩm “Dạy học theo nhóm nhỏ: Lí thuyết nghiên cứu và thực hành” cũng đã đề cập đến mô hình dạy học theo nhóm nhỏ. Rất nhiều môn học có áp dụng hình thức dạy học theo nhóm nhỏ, tất cả đều có chung ý tưởng là các học viên cùng nhau làm việc trong các nhóm nhỏ để hoàn thành mục tiêu học tập chung [Trích theo 34, tr 8].
Như vậy, có thể nhận định rằng, việc tìm cách khắc phục tính một chiều trong quá trình dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của người học đã được đề cập rất lâu trong lịch sử giáo dục học. Tình hình nghiên cứu trong nước Ở Việt Nam, học tập theo nhóm đã có từ lâu. Ông cha ta có câu: “Học thày không tày học bạn”. Sau cách mạng tháng tám năm 1945, chúng ta đã từng có phong trào học tập dân chủ, học tổ, nhóm.
Phong trào đó đã góp phần tích cực vào thành công của phong trào diệt giặc dốt do Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động. Phong trào “Đôi bạn chuyên cần” cũng được duy trì khá lâu dài trong thời kì chiến tranh chống Mĩ cứu nước ác liệt. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Ngày nay, trước xu hướng đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động của người học, lí luận về phương pháp dạy học và đổi mới phương pháp dạy học được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Có rất nhiều các tài liệu nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của người học, hình thành và phát triển kĩ năng cho người học đáp ứng nhu cầu của sự phát triển kinh tế-xã hội.
Tác giả Trần Bá Hoành, trong tác phẩm “Bàn tiếp về dạy học lấy học sinh làm trung tâm” (1995) đã quán triệt quan điểm “Dạy học lấy học sinh làm trung tâm” với đặc trưng cơ bản là: Mọi hoạt động dạy học hướng vào phát triển tối đa năng lực vốn có của người học, chú ý tới nhu cầu và hạnh phúc của người học. Trong đó giáo viên đóng vai trò là trọng tài, cố vấn, người hướng dẫn, người tổ chức, người kiểm tra, đánh giá hoạt động học tập của học sinh. Học sinh là người tự tổ chức, tự điều khiển, tự đánh giá hoạt động học tập của mình. Quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm nhằm hình thành và phát triển cho học sinh các kĩ năng đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo xu thế hội nhập.
Nguyễn Hữu Châu trong cuốn: “Những vấn đề cơ bản về chương trình và quá trình dạy học” đã đề cập đến việc sử dụng nhóm nhỏ để học sinh làm việc cùng nhau nhằm phát huy tối đa kết quả học tập của bản thân. Ông cho rằng học tập hợp tác phức tạp hơn học cá nhân, các thành viên phải biết đưa ra quyết định, xây dựng lòng tin giải quyết mâu thuẫn, hình thành và phát triển kĩ năng học tập. Các bài viết của Nguyễn Kim Quý (2003) “Một số kết quả và áp dụng phương pháp dạy học cộng tác”; bài viết của Nguyễn Thị Hồng Nam (2003) “Tổ chức hoạt động hợp tác trong học tập theo hình thức thảo luận nhóm”, bài viết của Vũ Thị Minh Hằng (2003) “Áp dụng dạy học hợp tác trong dạy học toán ở tiểu học”, Nguyễn Bá Kim (2006) trong “Phương pháp dạy học đại cương môn toán” đều có chung nhận định rằng thông qua hoạt động nhóm, học sinh Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn cùng hoàn thành những công việc mà một mình không thể hoàn thành được trong một thời gian nhất định. Trong học tập theo nhóm học sinh có cơ hội được bộc lộ, thể hiện mình về mặt giao tiếp, làm việc hợp tác, học hỏi lẫn nhau, đem lại bầu không khí đoàn kết, tin tưởng giúp đỡ lẫn nhau… Các nhà nghiên cứu: Phạm Viết Vượng, Nguyễn Sinh Huy, Nguyễn Văn Lê, Trần Thị Tuyết Anh, Đặng Thành Hưng và nhiều nhà nghiên cứu khác thì cho rằng: Dạy học là quá trình, trong đó dưới tác động của thầy (người tổ chức, điều khiển, lãnh đạo), học sinh tự giác, tích cực, tự tổ chức, tự điều khiển quá trình nhận thức, nhằm đạt được các mục tiêu học tập.
Như vậy, trong lịch sử nền giáo dục đã có nhiều công trình nghiên cứu về phương pháp dạy học tích cực, trong đó có phương pháp thảo luận nhóm, dạy học theo hướng phát triển kĩ năng học tập hợp tác, dạy theo nhóm nhỏ…Tuy nhiên, dạy học lấy học sinh làm trung tâm, nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo ở trường THPT Hàm Long chưa có một tác giả nào đề cập, nghiên cứu tới. Có chăng chỉ là những sáng kiến kinh nghiệm nhỏ lẻ chứ nghiên cứu một cách tổng thể thì chưa có một tác giả nào đề cập tới. Quan niệm về phương pháp dạy học và phương pháp thảo luận nhóm 1. Phương pháp và phương pháp dạy học 1.
Phương pháp Khi bàn về phương pháp thì đã có rất nhiều quan niệm khác nhau về thuật ngữ này. Về mặt thuật ngữ, phương pháp xuất phát từ tiếng Hi Lạp cổ “methodes” có nghĩa là “con đường để đi tới một cái gì đó”, “cách thức để đạt tới mục đích nào đó”. Các quan niệm khác nhau về phương pháp: Theo quan niệm của Hêghen, một nhà triết học nổi tiếng người Đức, phương pháp là ý thức về hình thức của sự tự vận động bên trong của nội dung. Từ điển Bách khoa có định nghĩa: Phương pháp là cách thức, con đường, phương tiện để đạt tới mục đích nhất định, để giải quyết những nhiệm vụ nhất định trong nhận thức và trong thực tiễn.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Trong các công trình nghiên cứu khoa học khác nhau cũng có nhiều quan niệm khác nhau về phương pháp. Tùy theo hướng nghiên cứu của các nhà khoa học mà họ có các quan niệm khác nhau. Chẳng hạn như tác giả Đinh Văn Đức, Dương Thị Thúy Nga, Nguyễn Như Hải, Đào Thị Hà, Vũ Thị Thanh Nga quan niệm: Phương pháp là hệ thống quy tắc, nguyên tắc, quy phạm dùng để chỉ đạo kỹ thuật; phương pháp là tổ hợp các bước đi, là quy trình mà trí tuệ phải đi theo để tìm ra và chứng minh chân lý; phương pháp là cách thức, con đường, phương tiện để đạt tới mục đích nhất định, là hoạt động được sắp xếp theo một trật tự nhất định để giải quyết những nhiệm vụ nhất định trong nhận thức và trong thực tiễn. Còn theo quan niệm thông thường, phương pháp được hiểu là cách thức, thủ đoạn được chủ thể sử dụng thực hiện mục đích đặt ra.
Theo quan niệm của một số nhà triết học như R.Đề-các, nhà duy vật Pháp thế kỉ XVIII đã khẳng định: thiếu phương pháp thì người tài cũng có thể không đạt kết quả, có phương pháp thì người tầm thường cũng có thể làm được việc phi thường. Mác cho rằng: các thời đại kinh tế khác nhau không phải là ở chỗ chúng sản xuất ra cái gì, mà là ở chỗ chúng sản xuất bằng cách nào với tư liệu lao động nào. Mác cho ta thấy trong dạy học, phương pháp có tính độc lập tương đối với nội dung và trình độ, hiệu quả của hoạt động dạy học được quyết định bởi phương pháp và phương tiện dạy học. Như vậy, dù hiểu theo nghĩa nào đi chăng nữa, nói đến phương pháp là người ta nói đến phương thức hay cách thức đặt ra để thực hiện một mục tiêu nào đó nhằm đem lại hiệu quả cao.