CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 1 1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về phương pháp dạy học môn Tự nhiên và Xã hội ở tiểu học Trong cuốn sách “Giáo trình phương pháp dạy học các môn học về tự nhiên và xã hội” [22, tr. 24], tác giả đã chỉ ra những phương pháp dạy học chủ yếu của môn học này là: phương pháp quan sát, hỏi đáp, thực hành, thí nghiệm, truyền đạt, kể chuyện, giải quyết vấn đề, thảo luận, tranh luận, đóng vai, điều tra. Đồng thời tác giả cũng nêu ra khái niệm, tác dụng, và cách tiến hành các phương pháp đó.
Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục (Trường Đại học Hải Phòng, năm 2017) “Sử dụng trò chơi học tập trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3” của tác giả Phạm Văn Loong đã xây dựng và giới thiệu một số trò chơi để góp phần nâng cao hiệu quả dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3. [18] Trong khóa luận tốt nghiệp (Trường Đại học Quảng Bình, năm 2017) “Vận dụng phương pháp đóng vai trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 để giáo dục môi trường cho học sinh”, tác giả Tưởng Thị Thùy đã đưa ra vai trò của phương pháp đóng vai trong việc giáo dục môi trường cho học sinh cũng như điều kiện, yêu cầu, quy trình vận dụng phương pháp đóng vai trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3. Các nghiên cứu về phương pháp thảo luận nhóm Ở nhiều nước trên thế giới, việc nghiên cứu và ứng dụng các phương pháp dạy học tích cực, đặc biệt là phương pháp thảo luận nhóm đã có từ rất lâu Komensky (1592 – 1670) là một nhà giáo dục học cận đại có ảnh hưởng to lớn đối với sự nghiệp giáo dục và đào tạo của rất nhiều quốc gia trên thế giới đã đưa ra bí quyết về phương pháp giảng dạy: “Bí quyết của giáo dục là rèn luyện cho các em một tâm hồn dễ dàng, tích cực, tự do, ngăn cản được các điều mà các em muốn làm, ngược lại đẩy được các em làm những điều mà chúng không muốn”. Ông nêu rõ: “Chủ yếu dạy các em qua việc làm chứ không phải qua lời giảng” Trong thế kỉ XX, các nhà giáo dục Đông, Tây đều tìm đến con đường phát huy tính tích cực học tập, chủ động, sáng tạo của người học cụ thể như: Kharlamôp, nhà giáo dục Xô Viết, trong cuốn “Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào” đã viết trong phần lời nói đầu: “Một trong những vấn đề căn bản mà nhà trường Xô Viết hiện đang lo lắng và giải quyết là việc phát huy tính tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh trong quá trình dạy học” A.
Jakiel, nhà giáo dục học người Ba Lan trong cuốn sách “Học tập theo nhóm ở trường học ” đã giới thiệu một hình thức học đem lại hiệu quả cao trong hoạt động dạy học đó là “Học tập theo nhóm ở trường học”. Robert Vlalin trong tác phẩm “Dạy học theo nhóm nhỏ, lý thuyết nghiên cứu và thực hành” cũng đã đề cập đến mô hình dạy học theo nhóm nhỏ. Trong xây dựng chương trình, sách giáo khoa mới hiện nay, mục tiêu đặt ra không chỉ chú trọng truyền thụ kiến thức mà còn hướng đến phát huy phẩm chất, năng lực của học sinh. Ðiều đó đòi hỏi đội ngũ giáo viên cần vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học (PPDH) tích cực.
Phương pháp thảo 8 luận nhóm là một trong những phương pháp dạy học tích cực được nhiều nhà quản lý, nhà sư phạm nghiên cứu. Tham luận của tác giả Lê Thị Nhã - Khoa Quan hệ công chúng và Truyền thông (Trường Đại học Đại Nam) trong kỷ yếu hội thảo khoa học “Đổi mới phương pháp giảng dạy theo định hướng phát triển năng lực người học tại các cơ sở đào tạo ĐH ngoài công lập” đã chia sẻ về các kỹ năng sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học tích cực. Trong cuốn “Những vấn đề cơ bản về chương trình và quá trình dạy học”, tác giả Nguyễn Hữu Châu cũng đưa ra quan điểm về dạy học hợp tác theo nhóm: “Dạy học hợp tác là việc sử dụng các nhóm nhỏ để học sinh làm việc cùng nhau nhằm tối đa hóa kết quả học tập của mình cũng như của người khác” [10] Trong bài viết “Lấy học sinh làm trung tâm” của tác giả Trần Bá Hoành đã đề cập đến phương pháp hợp tác hay phương pháp học tập nhóm với ý nghĩa là một trong những phương pháp lấy học sinh làm trung tâm. Như vậy, đã có nhiều tác giả nghiên cứu về phương pháp thảo luận nhóm.
Tuy nhiên, có rất ít tài liệu nghiên cứu về việc vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1. Hiện nay, ngành GD&ĐT Hải Phòng đang tích cực đổi mới phương pháp dạy học ở tất cả các cấp học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, tuy nhiên những đề tài nghiên cứu khoa học về giáo dục chưa nhiều. Qua tìm hiểu thực tế thì các luận văn thạc sĩ ở Hải Phòng chủ yếu tập trung vào chuyên ngành Quản lý giáo dục, có rất ít luận văn nghiên cứu về chuyên ngành lý luận và phương pháp dạy học ở Tiểu học. Vì vậy, việc nghiên cứu đề ra một số biện pháp để vận dụng có hiệu quả phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1 là rất cần thiết trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay.
Cơ sở lí luận của việc vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1 1. Khái quát về phương pháp dạy học ở tiểu học 1. Khái niệm phương pháp dạy học Phương pháp dạy học là một trong những yếu tố quan trọng nhất của quá trình dạy học. Cùng một nội dung như nhau nhưng học sinh học tập có hứng thú, có tích cực hay không, giờ học có phát huy được trí sáng tạo của học sinh hay không, có để lại những dấu ấn sâu sắc và khơi dậy những tình cảm trong sáng, lành mạnh trong tâm hồn các em hay không .phần lớn đều phụ thuộc vào phương pháp dạy học của người thầy giáo.
Vậy phương pháp dạy học là gì? Có nhiều ý kiến, nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm phương pháp dạy học. Có tác giả cho rằng: "Phương pháp dạy học là cách thức tương tác giữa thầy và trò nhằm giải quyết các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển trong quá trình dạy học". [2, tr 10] Một số tác giả lại quan niệm khác: Theo Dverep. ID: "Phương pháp dạy học là cách thức tương tác giữa thầy và trò nhằm đạt được mục đích dạy học, hoạt động này được thể hiện trong việc sử dụng các nguồn nhận thức, các thủ thuật lôgic, các hoạt động độc lập của học sinh và cách thức điều khiển quá trình nhận thức của thầy giáo" [2, tr 10] Theo Leener.Ia: "Phương pháp dạy học là hệ thống những hành động có mục đích của giáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hành của học sinh đảm bảo học sinh lĩnh hội học vấn" [2, tr 10] Theo Giáo sư Nguyễn Ngọc Quang: "Phương pháp dạy học là cách thức thực hiện của thầy và trò trong sự phối hợp thống nhất và lãnh đạo của thầy nhằm làm cho trò tự giác, tích cực, tự lực đạt tới mục đích dạy học " [21, tr 26] 10 Từ sự phân tích các quan điểm trên, chúng tôi hiểu khái niệm phương pháp dạy học như sau: "Phương pháp dạy học là tổ hợp cách thức hoạt động tương tác giữa giáo viên và học sinh, trong đó giáo viên là người tổ chức, hướng dẫn, học sinh là người tích cực, tự giác "thi công" nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ học tập”.
Vấn đề đổi mới phương pháp dạy học ở tiểu học Trong bài viết: Đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học, tác giả Lê Thị Hồng Xuyên - phòng Đào tạo, trường Cao đẳng cộng đồng Lào Cai đã trao đổi một số vấn đề như sau: Sự nghiệp công nghiệp hoá và hiện đại hoá đất nước ngày nay đòi hỏi nguồn nhân lực không những chỉ đủ về số lượng mà còn phải có chất lượng. Kiến thức và sự hiểu biết về nguyên tắc đảm bảo chất lượng ngày càng mở rộng hơn, logíc tất yếu đòi hỏi chất lượng đào tạo ngày càng phải tốt hơn. Một trong những định hướng cơ bản của việc đổi mới giáo dục là chuyển từ nền giáo dục mang tính hàn lâm, kinh viện, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng việc hình thành năng lực hành động, phát huy tính chủ động, sáng tạo của người học. Định hướng quan trọng trong đổi mới PPDH là phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo, phát triển năng lực hành động, năng lực cộng tác làm việc của người học.
Đó cũng là những xu hướng quốc tế trong cải cách PPDH ở nhà trường. Việc đổi mới phương pháp dạy học đòi hỏi những điều kiện thích hợp về phương tiện, cơ sở vật chất và tổ chức dạy học, điều kiện về tổ chức, quản lý. Ngoài ra, phương pháp dạy học còn mang tính chủ quan. Mỗi giáo viên với kinh nghiệm riêng của mình cần xác định những phương hướng riêng để cải tiến phương pháp dạy học và kinh nghiệm của cá nhân.
Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một 11 chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực. Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”.
Để thực hiện tốt mục tiêu về đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT theo Nghị quyết số 29-NQ/TW, cần có nhận thức đúng về bản chất của đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học và một số biện pháp đổi mới phương pháp dạy học theo hướng này.