phần Mở đầu và Kết luận, sáng kiến kinh nghiệm này triển khai các nội dung sau đây: 1. Tìm hiểu vài nét về triết gia Hi Lạp cổ đại Socrats và phƣơng pháp Socrates 1. Tƣ duy phản biện và tầm quan trọng của tƣ duy phản biện với đời sống con ngƣời 1. Mối quan hệ giữa phƣơng pháp Socrates và tƣ duy phản biện 1.
Sự cần thiết phải xây dựng hệ thống câu hỏi Socrates khi dạy - học Đọc hiểu các tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu để phát triển tƣ duy phản biện cho HS 2. Cơ sở thực tiễn 2. Khảo sát thực trạng về hệ thống câu hỏi đọc - hiểu trong các giáo án 3 skkn giảng dạy trên mạng Internet và các SKKN liên quan đến tiết Đọc - hiểu văn bản “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu (chƣơng trình Ngữ văn 12 cơ bản). Khảo sát thực trạng về sử dụng hệ thống câu hỏi Đọc - hiểu văn bản “Chiếc thuyền ngoài xa” (Nguyễn Minh Châu) của các GV trong tổ chuyên môn: 2.
Khảo sát thực trạng về vấn đề đặt câu hỏi và trả lời câu hỏi khi đọc - hiểu tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa” (Nguyễn Minh Châu) của HS lớp 12 trƣờng THPT Phan Thúc Trực - Yên Thành - Nghệ An: 3. Đề xuất giải pháp “Vận dụng phƣơng pháp Socrates để xây dựng hệ thống câu hỏi Đọc - hiểu truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa„ của Nguyễn Minh Châu nhằm phát triển tƣ duy phản biện cho HS 3. Xây dựng hệ thống câu hỏi đối thoại Socrates dùng trên lớp 3. Xây dựng hệ thống câu hỏi Socrates cho nhóm HS thảo luận, tranh luận 3.
Xây dựng hệ thống câu hỏi Socrates cho cá nhân HS tự truy vấn 4. Thực nghiệm sƣ phạm 4. Mục đích thực nghiệm 4. Đối tƣợng thực nghiệm 4.
Nội dung thực nghiệm 4. Thời gian thực nghiệm 4. Giáo án thực nghiệm 4. Kết quả khảo sát 4.
Kết luận sau khi khảo sát 4 skkn PHẦN II. CƠ SỞ LÍ LUẬN Nhƣ chúng ta đã biết, từ xa xƣa lối học theo cặp của ngƣời Do Thái (Eran Katz) khuyến khích ngƣời học đi đến tận cùng của vấn đề bằng cách đặt câu hỏi liên tục, trả lời cho một câu hỏi luôn là một câu hỏi khác. Cách học đó không chỉ giúp ngƣời học tiếp cận đến chiều sâu của chân lý mà còn giúp ngƣời học tự trải nghiệm để trƣởng thành trong quá trình học tập. Và khi đã thực sự “sống” với tri thức ấy, thì nó rất khó mất đi.
Đó là bí quyết để dân tộc Do Thái có khả năng ghi nhớ nổi bật, giúp họ bảo tồn đƣợc di sản trí tuệ qua hàng nghìn năm mà không cần đến nhiều văn bản. Phổ biến hơn, ngày nay phƣơng pháp học tập dựa vào hỏi đáp của Socrats vẫn đƣợc sử dụng nhƣ là công cụ học tập cơ bản của rất nhiều lớp học. Theo đó, việc tiếp cận tri thức thƣờng bắt đầu bằng một câu hỏi mấu chốt, tiếp sau đó là việc đối thoại hỏi - đáp liên tục cho tới khi chân lí lộ diện một cách rõ ràng, luôn thật sự cần thiết. Bởi vậy, ngƣời dạy cần trang bị cho mình một kĩ năng đặt câu hỏi thành thục, chuẩn bị một danh mục các câu hỏi của bài học là yếu tố cực kì quan trọng.
Giáo viên sẽ tạo ra môi trƣờng cởi mở để khuyến khích HS hỏi các câu hỏi có chất lƣợng; một mặt ra sức rèn luyện khả năng đặt ra các câu hỏi tốt, mặt khác trợ giúp HS thực hành liên tục việc đặt câu hỏi có hiệu quả sẽ giúp cho HS có đƣợc kĩ năng tƣ duy phản biện. Vì thế phƣơng pháp đặt câu hỏi của triết gia Hi Lạp cổ đại Socrats là một lựa chọn có giá trị. Tìm hiểu vài nét về triết gia Hi Lạp cổ đại Socrats và phƣơng pháp Socrates 1. Vài nét về triết gia Hi Lạp cổ đại Socrats Socrats là một nhà triết học Hy Lạp và là nguồn tƣ duy chính của phƣơng Tây cổ đại.
Ông sinh ra vào khoảng năm 470 trƣớc công nguyên, tại Athens, Hy Lạp. Ông không viết nhiều về chính mình cho nên những tài liệu liên quan về ông hiện nay chủ yếu đƣợc ngƣời học trò của ông là Plato và Xenophon (khoảng 431 - 352 TCN) ghi lại. Ngoài những câu chuyện về tính cách, ngoại hình kỳ lạ, cuộc sống nghèo khó, những lời tiên tri về số phận của ông thì cái để lại cho ngƣời đời rất giá trị chính là phƣơng pháp đặt câu hỏi Socrats (Socrates Questioning Technique). Đây là một phƣơng pháp thực hành giảng dạy sƣ phạm, trong đó ngƣời giáo viên đặt câu hỏi cho học sinh theo cách để có thể rút ra câu trả lời và kết luận đúng.
Phương pháp Socrates Kỹ thuật đặt câu hỏi Socrats là cách hiệu quả để khám phá ý tƣởng theo chiều sâu. Phƣơng pháp này có thể đƣợc sử dụng ở tất cả các trình độ và là công cụ hữu ích cho tất cả các giáo viên. Bằng cách sử dụng kỹ thuật đặt câu hỏi Socrats, giáo viên thúc đẩy tƣ duy độc lập của học sinh và cho học sinh quyền sở hữu những kiến thức chúng đang học. Kỹ năng tƣ duy cấp cao hơn sẽ cần thiết khi 5 skkn ngƣời học suy nghĩ, thảo luận, tranh luận, đánh giá và phân tích nội dung thông qua suy nghĩ của chính họ và những ngƣời xung quanh.
Hiểu một cách đơn giản, phƣơng pháp đặt câu hỏi Socrats là cách giáo viên giúp học sinh tự khai thác và xâu chuỗi kiến thức của mình để đi đến kết luận/giải pháp cho một chủ đề/vấn đề nào đó. Khi đặt ra một vấn đề cần giải quyết, thay vì trực tiếp hỏi học sinh câu trả lời cho vấn đề đó, thì giáo viên sẽ tiếp cận gián tiếp bằng cách đặt những câu hỏi xung quanh có liên quan ít nhiều đến vấn đề đó. Khi học sinh đƣợc hỏi các câu hỏi gián tiếp, mạng lƣới thần kinh nơi “ghi nhớ” các chi tiết phụ đƣợc tái hoạt động và củng cố và dần dà dẫn ta đến các kết nối thần kinh nơi “ghi nhớ” trọng tâm vấn đề cần giải quyết. Phƣơng pháp đặt câu hỏi Socrats tƣởng chừng đơn giản và dễ thực hiện, nhƣng thực ra nó đòi hỏi ngƣời sử dụng kiến thức sâu sắc và cƣờng độ tập trung cao.
Trong các ghi chép của Plato, học trò của Socrats, ngƣời giáo viên giả vờ nhƣ không biết gì về chủ đề bài học, để có thể khai thác đƣợc kiến thức của học sinh nhiều nhất có thể. Mỗi cá nhân đều có khả năng nhận ra đƣợc sự trái ngƣợc, tƣơng phản, vì thế ông giả định rằng những ý tƣởng chƣa hoàn thiện hoặc thiếu chính xác có thể đƣợc chỉnh sửa cho đúng thông qua việc đặt câu hỏi có kỷ luật, và vì thế sẽ dẫn đến việc sự thật và tính chính xác đƣợc cải thiện dần theo thời gian. Bên cạnh đó, Socrats cũng tin rằng việc thực hành cách đặt câu hỏi có tính kỷ luật cho phép ngƣời học kiểm tra các ý tƣởng một cách logic và xác định tính hợp lệ của những ý tƣởng đó. Tầm quan trọng của việc sử dụng phương pháp Socrates Phƣơng pháp đặt câu hỏi Socrats giúp học sinh có tƣ duy phê phán, thông qua việc tập trung cụ thể vào quá trình suy nghĩ, HS biết lập luận, dùng các dẫn chứng lí lẽ để bảo vệ quan điểm của mình.
Khi đƣợc hỏi một cách có hệ thống, kỷ luật, học sinh buộc sẽ phải giảm tốc độ suy nghĩ, kiểm tra trí nhớ và kiểm tra lại mạch tƣ duy một cách cẩn thận. Việc đặt câu hỏi có tính kỷ luật và sâu sắc trong lớp học có thể giúp đạt đƣợc các mục tiêu học tập sau: Thực hành mô hình đặt câu hỏi khoa học Hỗ trợ việc học chủ động, lấy học sinh làm trung tâm Thúc đẩy phƣơng pháp học lấy việc hỏi làm gốc Giúp học sinh tự xây dựng kiến thức Giúp học sinh phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề Giúp học sinh rèn luyện khả năng ngôn ngữ. Cách sử dụng phương pháp Socrates trong lớp học * Vai trò của giáo viên Khi dùng phƣơng pháp đặt câu hỏi Socrats, giáo viên chính là hình mẫu của 6 skkn tƣ duy phản biện, nhƣng vẫn là ngƣời tôn trọng quan điểm của học sinh, thăm dò sự hiểu biết và thể hiện sự quan tâm đến suy nghĩ của học sinh. Giáo viên tạo ra và duy trì một môi trƣờng lớp học kích thích trí tuệ và công nhận giá trị của tất cả các học sinh trong môi trƣờng đó.
Trong một môi trƣờng học tập cởi mở, an toàn và có tính đòi hỏi về mặt trí tuệ, học sinh sẽ đƣợc thử thách, nhƣng vẫn cảm thấy thoải mái khi trả lời các câu hỏi một cách trung thực và đầy đủ trƣớc các bạn cùng lớp. Bởi vậy giáo viên nên: Lập kế hoạch cho các câu hỏi quan trọng và đóng vai trò xây dựng cấu trúc và định hƣớng bài học. Đặt câu hỏi một cách rõ ràng và cụ thể Thời gian chờ đợi: Duy trì im lặng và đợi ít nhất từ 5 đến 10 giây để học sinh phản hồi lại câu hỏi. Duy trì sự tập trung cho cuộc thảo luận Theo dõi câu trả lời của học sinh và mời các học sinh khác cùng xây dựng câu trả lời.
Khuyến khích các cuộc thảo luận với loại câu hỏi thăm dò. Tóm tắt phần trả lời/thảo luận của học sinh (ví dụ: trên bảng hoặc trên máy chiếu) những gì đã đƣợc thảo luận. Kéo càng nhiều học sinh vào cuộc thảo luận càng tốt. Hạn chế đặt các câu hỏi có/không, vì những câu hỏi đó thƣờng không thúc đấy học sinh phải suy nghĩ hoặc khuyến khích việc thảo luận.
Không đặt những câu hỏi mơ hồ hoặc vƣợt quá trình độ của học sinh. * Vai trò của học sinh Để áp dụng thành công phƣơng pháp Socrates, giáo viên phổ biến những việc mà học sinh cần làm, gồm có: Tham gia khi đƣợc gọi tên. Trả lời các câu hỏi một cách cẩn thận và rõ ràng nhất có thể. Cố gắng truyền tải câu trả lời đến cả lớp để mọi ngƣời đều có thể nghe đƣợc.
Câu trả lời càng ngắn gọn càng tốt, để tối đa hóa thời gian và hiệu quả của lớp học. Các loại câu hỏi Socrates: * Dạng câu hỏi làm rõ: Ý chính của em là gì? Em có thể đƣa ra một ví dụ không? 7 skkn Em lấy nguồn ý tƣởng đó ở đâu? Em có thể tóm tắt lại những gì chúng ta vừa thảo luận không? * Dạng câu hỏi thăm dò các giả định, ý tưởng: Em có giả định gì về vấn đề này? Em sẽ hỗ trợ giả định của mình thế nào?