đặt vấn đề, kết thúc vấn đề trong bài làm văn. Còn trong phần đọc - hiểu chi tiết, phương pháp này cũng thỉnh thoảng xuất hiện để giải thích rõ thêm các chi tiết. Ví dụ, mục đích của việc dạy - học Vội vàng là giáo dục nhân sinh quan tiến bộ cho HS, nếu thiếu đi phần liên hệ thực tế thì chưa đạt yêu cầu. Bởi vậy, trong việc dạy- học văn, cần kết hợp cả phương pháp hình thức và xã hội học thì mới đạt tới mục tiêu Chân -Thiện - Mỹ.
Tóm lại, việc dạy - học văn theo tinh thần Thi pháp học là xu hướng chung của thế giới. Ở Việt Nam hiện nay đã có nhiều điều kiện tốt để thực hiện điều này: chúng ta đã có một đội ngũ các nhà Thi pháp học tương đối hùng hậu; việc phổ biến quan điểm Thi pháp học trong nhà trường đã có bề dày khoảng 20 năm; SGK Ngữ văn hiện hành chứa đựng rất nhiều tri thức về Thi pháp học; các đề thi và đáp án môn Ngữ Văn gần đây đã yêu cầu HS chú trọng phân tích hình thức nghệ thuật. Nhưng Thi pháp học có biến thành thực 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiễn sinh động hay không còn phụ thuộc rất nhiều vào sự vận dụng tích cực của GV và HS trong giờ dạy - học văn. Đổi mới của truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 - một nhà văn “mở đường tinh anh” và “đi được xa nhất” 1.
Đổi mới ở quan niệm nghệ thuật và tư duy nghệ thuật Nhà văn đã tự ý thức sâu sắc: “Không có một thứ nghề nào mà kết quả công việc lại có thể cắt nghĩa rõ rệt chân giá trị của người làm ra nó như nghề viết văn” ”[20,36] và cả cuộc đời cầm bút của ông là một hành trình âm thầm, lặng lẽ, dũng cảm để khẳng định giả trị của một người nghệ sĩ chân chính, một nhân cách lớn, một tài năng lớn. Thuộc lớp nhà văn trưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Nguyễn Minh Châu đến với văn học vào một thời điểm lịch sử đặc biệt: cả nước lên đường đánh Mỹ. Người con của vùng biển Nghệ An - nhà văn- chiến sỹ Nguyễn Minh Châu đã thành tâm hòa vào dòng người “Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước” để sống và sáng tác trong niềm đam mê cháy bỏng. Hàng loạt TP của Nguyễn Minh Châu như tiểu thuyết Cửa sông, Dấu chân người lính, và tập truyện ngắn Những vùng trời khác nhau đã khẳng định vị trí vững vàng của một cây bút đầy tài năng, dồi dào sức sáng tạo.
Trong các sáng tác của mình Nguyễn Minh Châu hầu như chỉ xây dựng một loại nhân vật: những con người tốt đẹp, nhân cách cao thượng, anh hùng với chất thơ cao quý trong tâm hồn. Là nhà văn quân đội nên ông chủ yếu viết về đề tài người lính, và chủ đích của nhà văn là sự kiếm tìm cái đẹp, phát hiện biểu dương cái đẹp, mà như ông nói: “gắng đi tìm hạt ngọc ẩn giấu trong bề sâu tâm hồn con người Việt Nam”. Với định hướng đó, nhà văn sáng tác với cảm hứng lãng mạn - sử thi đậm chất anh hùng ca. Qua tập truyện ngắn Những vùng trời khác nhau, người đọc nhận thấy tác giả đã cảm nhận, đánh giá về cuộc chiến tranh thần thánh của dân tộc từ những con người bình dị, không đầy mình thương tích, đầy ngực huy chương nhưng đã biết sống như những 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “nhân cách đích thực”.
Nhân vật Nguyệt trong truyện ngắn Mảnh trăng cuối rừng mãi mãi là một mảnh trăng, một mảnh trăng sáng vút lên trên chiến trường Trường Sơn “nhòa trời lửa”, như một biểu tượng bất tử về vẻ đẹp lương tri, phẩm giá Việt Nam. Sau 1975, đặc biệt từ những năm 80, truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu đã khác hẳn. Từ cảm hứng anh hùng cách mạng chuyển sang cảm hứng về thế sự với “nỗi lo âu sao mà lớn lao và đầy khắc khoải về con người”. Xuất phát từ quan niệm mới mẻ “cuộc đời không có những thánh nhân”, vẫn là Nguyễn Minh Châu tài hoa, tinh tế trong những phát hiện và phân tích, miêu tả hiện thực và tâm lý nhân vật , nhưng hiện thực cuộc sống sau chiến tranh đã khiến sự tài hoa, tinh tế ấy không còn bay bổng trên đôi cách lãng mạn, hùng tráng chất sử thi nữa mà trầm tĩnh, lặng lẽ đề cập đến những góc cạnh xù xì, phức tạp của cuộc sống.
Từ nhà văn chiến sỹ ông trở thành nhà văn viết về đời thường. Nếu trước đây truyện của Nguyễn Minh Châu chỉ tập trung vào phía tốt, vào mặt sáng của hiện thực, của lòng người và ông tin vào những điều chân thật ông mô tả sẽ quyết định sự thuyết phục của nghệ thuật thì nay, truyện của Nguyễn Minh Châu lại chú ý vào cả mặt tốt, mặt xấu, cả phía sáng, phía tối của cuộc sống con người. Đó là sự tương tranh dữ dội giữa cái thiện và cái ác, giữa vẻ đẹp nhân bản và sự tha hóa xuống cấp về đạo đức, lối sống trong thời bình (Mùa cóc Miền Nam…), giữa cái cao thượng với cái thấp hèn trong nhân cách và trong lương tâm con người (Bức tranh, Mẹ con chị Hằng…), giữa bản năng và lý trí, giữa tham vọng, dục vọng tầm thường với bao khát vọng, ước mơ đẹp đẽ (Một lần đối chứng, Phiên chợ Giát…), giữa quá khứ với hiện tại, giữa những giá trị đã định hình và những giá trị mới đang khẳng định (Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Cỏ lau, Sống mãi với cây xanh…); để từ đó nhà văn gửi tới người đọc bức thông điệp khẩn thiết: “Xin mọi người hãy tạm ngừng một phút cái nhịp sống bận bịu, chen lấn để tự suy ngẫm về chính mình”. Đó cũng là âm hưởng chủ đạo chi phối 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com toàn bộ giai đoạn “chuyển mình” có tính chất “bước ngoặt”của nhà văn trước khát vọng đổi mới cả đối tượng lẫn phương thức thể hiện TP.
Thông thường, tư duy nghệ thuật của một nhà văn bao gồm những yếu tố ổn định nhưng không phải là bất di bất dịch, là nhất thành bất biến, mà theo thời gian, với những trải nghiệm cuộc sống và sự trưởng thành trong nghệ thuật, tư duy nghệ thuật của một nhà văn vận động và phát triển, thậm chí có những thay đổi bước ngoặt rất rõ nét. Nguyễn Minh Châu là một trong số những tác giả như thế. Ông đã đọc “lời ai điếu” cho chính các TP trước 1975 của mình, và ngòi bút của ông đã thực sự đổi mới từ đầu những năm 80 của thế kỉ trước. Những đổi mới trong thi pháp thể loại của Nguyễn Minh Châu 1.
Đổi mới về đề tài và phạm vi phản ánh Truyện ngắn sau 75 của Nguyễn Minh Châu tập trung vào đề tài thế sự, đời thường như: cuộc sống thường nhật của một gia đình ngư dân (CTNX); quan hệ mẹ con (Mẹ con chị Hằng); chặt một cái cây khi mở rộng đô thị (Sống mãi với cây xanh), một ông chồng chiều vợ đến nỗi đánh mất cả mình (Sắm vai); những chuyện thường ngày ở một dãy nhà tập thể (Đứa ăn cắp); một đám cưới do bọn trẻ sắp đặt (Hương và Phai); một người đàn ông sắp chết với cái bến quê (Bến quê). nghĩa là ba cái vụn vặn, không đâu của cuộc sống muôn mặt đời thường, thậm chí là cả những cái hàng ngày vẫn diễn ra mà ta không để ý: cuộc gặp gỡ giữa con mèo hoang với con mèo nhà (Một lần đối chứng), một ông nông dân ra tỉnh chơi (Khách ở quê), ông nông dân đi bán con bò già (Phiên chợ Giát). Đúng là Nguyễn Minh Châu "nhìn đâu cũng ra truyện ngắn". Trang văn của Nguyễn Minh Châu những năm 80 đầy ắp hiện thực đời sống vặt vãnh, bé nhỏ, tạo nên một không gian đời thường dung dị mà đầy ý nghĩa.
Đọc Nguyễn Minh Châu, người ta thấy cuộc đời và trang sách liền nhau, chặng đường đời hôm nay cũng như từng đoạn sáng tạo trên trang giấy 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của người viết tài năng. Những cái tưởng như bình thường, lặt vặt trong cuộc sống hàng ngày dưới ngòi bút và con mắt Nguyễn Minh Châu đều trở thành những gợi ý đáng suy nghĩ và có tầm triết lý. Nhà văn hướng ngòi bút của mình vào số phận nhỏ nhoi đang âm thầm, lặng lẽ sống trong một góc khuất tối nào đó của cuộc đời, với bao cảnh ngộ éo le, không ai giống ai. Lấy số phận cá nhân làm khởi điểm, làm mục tiêu hướng tới mà cũng là trung tâm của lăng kính nghệ thuật đã làm cho trang viết của Nguyễn Minh Châu xác thực, đa dạng và cận nhân tình hơn.
Khi đi sâu vào số phận con người, ông cố gắng khám phá chiều sâu của tâm lý, tình cảnh và tầm khái quát xã hội của nó. Hiện thực khốc liệt và nghiệt ngã của chiến tranh được nhà văn quay lại khai thác một cách nghiêm túc hơn, sâu sắc hơn và nhân bản hơn. Qua một loạt TP Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Cỏ lau, Mùa trái cóc ở miền Nam cho thấy Nguyễn Minh Châu đã thể hiện được những di chứng của chiến tranh, những mất mát éo le, những bi kịch khủng khiếp hằn sâu trong từng số phận một cách da diết, đau đớn. Nỗi đau như trĩu nặng, khắc khoải trên từng trang viết của nhà văn.
Người đọc nhói lòng trước "những giọt nước mắt lã chã của lão Khúng khi nghe tin con trai hi sinh (Phiên chợ Giát); trước hàng ba lô lặng câm của những đồng đội đã hi sinh của Quỳ (Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành); trước hình tượng đầy day dứt ám ảnh của những hòn Vọng Phu nhan nhản, thật đủ hình, đa dạng, đủ thế của một thế giới đàn bà đã sống trải qua bao thời can qua, chinh chiến (Cỏ lau). Nỗi đau sau chiến tranh đã được nhà văn nói lên bằng sự yêu thương, đồng cảm của người trong cuộc. "Nhà văn ấy đã hoà nhập vào đồng loại, lấy những đầy vơi của lòng mình mà lắng nghe, cảm thấu đầy vơi của đồng loại, neo giữ lòng tin yêu và cứu đỡ con người" [13]. Mặt khác, trở lại mảng hiện thực chiến tranh và người lính, ngòi bút Nguyễn Minh Châu cũng nghiêm nghị, thẳng thắn, phê phán, cảnh tỉnh sự tha hoá, xuống cấp về nhân cách, đạo đức, những tội ác nảy sinh trong những con 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com người bị chiến tranh "làm hư" đi.