Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DỰ ÁN TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC DỰ ÁN 1. Khái niệm dạy học dự án. Thuật ngữ dự án trong tiếng Anh là “Project”, có nguồn gốc từ tiếng La Tinh và ngày nay được hiểu theo nghĩa phổ thông là một đề án, một dự thảo hay một kế hoạch.
Khái niệm dự án được sử dụng phổ biến trong hầu hết các lĩnh vực KT – XH: Trong sản xuất, doanh nghiệp, trong nghiên cứu khoa học cũng như trong quản lí xã hội… Phương pháp dự án được áp dụng vào trong giáo dục từ năm đầu của thế kỷ XX và được xác định như một hoạt động thực hành quan trọng. Với DHDA, các nhà sư phạm có nhiều quan niệm và định nghĩa khác nhau. Năm 1918, nhà lí luận người Mỹ W. Kilpatrick có một bài viết “phương pháp dự án” (The Project method).
Ông định nghĩa dự án trong dạy học là “hành động có chủ ý với toàn bộ nhiệt tình, diễn ra trong một môi trường xã hội hay nói ngắn gọn hơn là hoạt động có chủ ý và tâm huyết”. Trong định nghĩa này, Kilpatrick nhấn mạnh vào hai đặc điểm của phương pháp dự án là định hướng vào hứng thú của người học và tính tích cực cao của người học. Khác với Kilpatrick, K.Fey – Nhà sư phạm người Đức lại nhấn mạnh tới đặc điểm cuối của phương pháp này, đó là việc tạo ra sản phẩm.Fey định nghĩa: Phương pháp dự án là một con đường giáo dục, đó là một hình thức của hoạt động học tập, có tác dụng giáo dục. Quyết định là ở chỗ: “Nhóm người học xác định một chủ đề làm việc, thống nhất về nội dung làm việc, tự lập kế hoạch và tiến trình công việc để dẫn đến một sự kết thúc có ý nghĩa, thường xuất hiện một sản phẩm có thể trình ra được”.
Cũng quan niệm như vậy, Nguyễn Thị Diệu Thảo đã định nghĩa về DHDA như sau: “DHDA là một tổ chức dạy học, trong đó người học dưới sự chỉ đạo của GV thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp mang tính thực tiễn với hình thức làm việc nhóm là chủ yếu. Nhiệm vụ này được thực hiện với tính tự lực cao trong toàn bộ quá trình học tập, tạo ra sản phẩm có thể trình bày, giới thiệu. Theo chương trình PIL của Microsoft, DHDA còn được coi là một mô hình dạy học: “Đó là hoạt động học tập được thiết kế một cách cẩn thận, mang tính lâu dài, liên quan đến nhiều lĩnh vực học thuật, lấy HS làm trung tâm và hòa nhập với những vấn đề thực tiễn của thế giới thực tại”. Như vậy, cho đến ngày nay vẫn không có sự thống nhất về quan điểm đối với DHDA.
Có tác giả coi đây là một PPDH nhưng có tác gải lại cho đây là hình thức dạy học, quan điểm dạy học hay mô hình dạy học,… Tùy theo cách tiếp cận mà các nhà lí luận có thể quan niệm DHDA theo những cách khác nhau. Trong nghiên cứu này, tác giả quan niệm DHDA là một PPDH và khi thực hiện một dự án có thể kết hợp nhiều PPDH. Quan niệm này phù hợp với cách định nghĩa truyền thống về các PPDH và bản chất của DHDA với tư cách là một PPDH mới, PPDH định hướng hành động. Với quan niệm như vậy, có thể hiểu: DHDA là một PPDH, trong đó HS dưới sự hướng dẫn của GV tự lực giải quyết một nhiệm vụ học tập phức hợp, kết hợp giữa lí thuyết và thực hành, với hình thức làm việc chủ yếu là theo nhóm.
Các nhóm tự xác định mục tiêu, lập kế hoạch và thực hiện dự án tham gia kiểm tra quá trình thực hiện và đánh giá kết quả. Kết quả là sản phẩm có thể giới thiệu và trình bày. Đặc điểm của dạy học dự án. Trong các tài liệu về phương pháp DHDA có rất nhiều đặc điểm đưa ra.
Các nhà sư phạm Mỹ đầu thế kỷ XX khi xác lập cơ sở lí thuyết cho PPDH này đã nêu ra 3 đặc điểm cốt lõi của DHDA: Định hướng HS, định hướng thực tiễn và định hướng sản phẩm. Có thể cụ thể hóa đặc điểm đó như sau: - Định hướng HS: + Chú ý đến người học: HS tham gia chọn đề tài, nội dung học tập, phù hợp với khả năng và hứng thú cá nhân. Ngoài ra, hứng thú của người học cần được tiếp tục phát triển trong quá trình thực hiện dự án. + Tích cực cao của người học: Người học cần tham gia tích cực và tự lực vào các giai đoạn của quá trình dạy học.
Điều dó cũng đòi hỏi và khuyến khích tính trách nhiệm, sự sáng tạo của người học. Giáo viên đóng vai trò là người hướng dẫn, động viên, giúp đỡ. Tuy nhiên thì độ tự lực cần phù hợp với kinh nghiệm, khả năng của HS và mức độ khó khăn của nhiệm vụ. + Người học được cộng tác làm việc: Các dự án học tập (DAHT) thường được thực hiện theo nhóm, trong đó có sự cộng tác làm việc và phân công công việc giữa các thành viên trong nhóm với nhau.
Đòi hỏi tính sẵn sàng và kỹ năng cộng tác làm việc giữa các thành viên tham gia. - Định hướng thực tiễn: + Chủ đề dự án xuất phát từ những tình huống của thực tiễn xã hội, thực tiễn nghề nghiệp cũng như thực tiễn đời sống. Nhiệm vụ dự án cần chứa đựng những vấn đề phù hợp với trình độ khả năng của người học. + Có ý nghĩa thực tiễn xã hội: các DAHT gắn việc học tập trong nhà trường với thực tiễn đời sống.
Trong trường hợp lí tưởng, việc thực hiện các dự án có thể mang lại những tác động xã hội tích cực. + Nội dung dự án là sự kết hợp của nhiều lĩnh vực hoặc môn học khác nhau nhằm giải quyết một vấn đề mang tính phức hợp. - Định hướng sản phẩm: + Trong quá trình thực hiện dự án có sự kết hợp giữa nghiên cứu lí thuyết và vận dụng lý thuyết vào hoạt động thực tiễn, thực hành. Thông qua đó kiểm tra, củng cố, mở rộng hiểu biết cũng như rèn luyện kỹ năng hành động, kinh nghiệm thực tiễn của người học.
+ Trong quá trình thực hiện dự án, các sản phẩm được tạo ra. Sản phẩm của dự án không giới hạn trong những thu hoạch lý thuyết, mà đa số trường hợp các DAHT tập tạo ra những sản phẩm vật chất của hoạt động thực tiễn, thực hành. Các hình thức cơ bản của dạy học dự án DHDA có thể phân loại theo nhiều phương diện khác nhau: - Phân loại theo chuyên môn: + Dự án trong một môn học: Nội dung trọng tâm nằm trong một môn học. + Dự án liên môn: Trọng tâm nội dung nằm ở nhiều liên môn khác nhau.
+ Dự án ngoài chuyên môn: Các dự án không phụ thuộc trực tiếp vào các môn học, ví dụ như dự án chuẩn bị cho các hoạt động cắm trại trong trường. - Phân loại theo sự tham gia của người học: Dự án cho nhóm học sinh, dự án cá nhân. Dự án dành cho nhóm HS là hình thức dự án dạy học chủ yếu. Trong trường phổ thông còn có dự án toàn trường, dự án dành cho một khối lớp, dự án cho một lớp học.
- Phân loại theo sự tham gia của GV: Dự án dưới sự hướng dẫn của một giáo viên, dự án với sự cộng tác của nhiều giáo viên. - Phân loại theo quỹ thười gian: K.Frey đề nghị cách phân chia như sau: + Dự án nhỏ: Thực hiện trong một số giờ học, có thể từ 2 – 6 giờ học. + Dự án trung bình: Dự án trong một hoặc một số ngày (ngày dự án) nhưng giới hạn trong một tuần hoặc 40 giờ học. + Dự án lớn: Dự án thực hiện với quỹ thười gian lớn, tối thiểu là một tuần (hay 40 giờ học), hay kéo dài nhiều tuần (tuần dựa án).
Cách phân chia dự án này thường áp dụng ở trường phổ thông, trong đào tạo đại học, có thể quy định quỹ thời gian lớn hơn. - Phân loại theo nhiệm vụ: Dựa theo nhiệm vụ trọng tâm của dự án, có thể phân loại theo các dạng như sau: + Dự án tìm hiểu: Dự án khảo sát thực trạng đối tượng. Ví dụ: Dự án tham quan và tìm hiểu quy trình trồng rau sạch theo phương pháp cách thủy công nghệ cao. + Dự án nghiên cứu: Nhằm giải quyết các vấn đề, giải thích các hiện tượng, quá trình.
Ví dụ: Dự án xác định độ ô nhiễm của môi trường sông tỉnh Quảng Nam. + Dự án thực hành (Dự án kiến tạo sản phẩm): Trọng tâm là việc tạo ra các sản phẩm vật chất hoặc thực hiện một kế hoạch hành động thực tiễn, nhằm thực hiện những nhiệm vụ như trang trí, trưng bày, biểu diễn, sáng tác. Ví dụ: Dự án tuyên truyền về phòng chống tệ nạn ma túy trong học đường. + Dự án hỗn hợp: Các dự án có nội dung kết hợp các dạng nêu trên.
Các loại dự án trên không hoàn toàn tách biệt với nhau. Trong từng chuyên môn có thể phân loại các dạng dự án theo đặc thù riêng. Vai trò của dạy học dự án - DHDA góp phần đổi mới PPDH theo hướng phát huy năng lực HS, thay đổi phương thức đào tạo. + Học tập dự án chuyển giảng dạy từ “GV nói” thành “HS làm”.
Người học trở thành người giải quyết vấn đề, ra quyết định chứ không phải người nghe thụ động. Họ hợp tác theo nhóm, tổ chức hoạt động, tiến hành nghiên cứu, giải quyết vấn đề, tổng hợp thông tin, tổ chức thời gian và phản ánh về việc học của mình. + DHDA tạo điều kiện cho nhiều phong cách học tập khác nhau, sử dụng thông tin của những môn học khác nhau, nó giúp người học với cùng một nội dung nhưng có thể thể hiện theo các hình thức khác nhau. + DHDA khuyến khích việc sử dụng các kỹ năng tư duy bậc cao, giúp người học hiểu sâu sắc hơn nội dung học tập.
+ DHDA là hình thức quan trọng để thực hiện phương thức đào tạo con người phát triển toàn diện, học đi đôi với hành, kết hợp học tập và nghiên cứu khoa học. - DHDA tạo môi trường thuận lợi cho người học rèn luyện và phát triển. + Người học được học nhiều hơn và hầu hết trong các dự án, HS phải làm bài tập liên quan đến nhiều lĩnh vực. HS nào cũng có cơ hội để hoạt động vì nhiệm vụ học tập đều được giao tới tất cả mọi người trong nhóm.