MỞ ĐẦU I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI I. Cơ sở lí luận Ở nước ta, Nghị quyết 29 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng 04/11/2013 về Đổi mới căn bản, toàn diện Giáo dục và Đào tạo đã nêu rõ nhiệm vụ “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”, trong đó đặc biệt nhấn mạnh đến việc “Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội”. Bên cạnh đó, chương trình giáo dục phổ thông tổng thể của Bộ Giáo dục và Đào tạo (BGD&ĐT) 12/2018 xem năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo (NL GQVĐ & ST) là một trong những năng lực cốt lõi mà nền giáo dục cần phải hình thành phát triển cho HS.
Trong các mô hình giáo dục mới hiện nay, giáo dục STEM (Science - Khoa học, Technology - Công nghệ, Engineering - Kỹ thuật và Math - Toán học) đang là một mô hình nhận được nhiều chú ý trên thế giới và trong nước. Nhiều nghiên cứu đã nhấn mạnh tầm quan trọng của giáo dục STEM như: Giáo dục STEM là giải pháp để chuẩn bị nguồn nhân lực cho CMCN 4. Mô hình giáo dục STEM sử dụng phương pháp “học qua hành”, người học có được kiến thức từ kinh nghiệm thực hành chứ không phải chỉ từ lý thuyết. GV không phải là người truyền dạy kiến thức mà chỉ hướng dẫn người học xây dựng kiến thức.
STEM mang đến các hoạt động trải nghiệm thực tế, thông qua đó người học không chỉ được trang bị các kỹ năng STEM mà còn được trang bị các kỹ năng phù hợp trong thế kỉ 21. Người học STEM có khả năng tự giải quyết vấn đề thông qua phối hợp kiến thức và kỹ năng các môn vận dụng trong công việc, đặc biệt là ngành nghề liên quan đến Kỹ thuật – Công nghệ. Giáo dục STEM xuất hiện ở Việt Nam trong vài năm trở lại đây tuy chưa thực sự trở thành một hoạt động giáo dục chính thức trong trường phổ thông. Nhưng giáo dục STEM với nhiệm vụ cung cấp các kiến thức và kĩ năng cần thiết cho HS thế kỉ 21 sẽ là mô hình giáo dục diện rộng trong tương lai gần của cả thế giới.
Do vậy, giáo dục STEM rất cần sự quan tâm và nhận thức của toàn xã hội. Gần đây ở Việt Nam, STEM và giáo dục STEM nói riêng đã bắt đầu được nghiên cứu. Trong chương trình THPT, Hóa học là môn khoa học có sự kết hợp chặt chẽ giữa lí thuyết và thực nghiệm, do đó dạy và học Hóa học không chỉ dừng lại ở việc truyền 1 skkn đạt và lĩnh hội kiến thức khoa học mà còn phải nâng cao tính thực tế của môn học. Chính vì vậy, Giáo dục STEM đòi hỏi người GV dạy học thông qua việc giao các nhiệm vụ cho HS.
Khi đó HS được tiến hành thí nghiệm, được vận dụng kiến thức, kĩ năng để giải thích các hiện tượng Hóa học có trong đời sống, nghiên cứu bản chất Hóa học của các quá trình sản xuất.qua đó HS phát triển NL nhận thức và NL hành động, hình thành, phát triển NL, phẩm chất của người lao động mới năng động, sáng tạo. Mặt khác, hoạt động dạy học Hóa Học dưới dạng trò chơi, lồng ghép các câu chuyện, câu thơ vui là một hình thức tổ chức dạy học, là một trong những hoạt động của HS tiến hành trong nhà trường nhằm gây hứng thú, củng cố, mở rộng, khắc sâu kiến thức, phát triển nhân cách, bồi dưỡng năng khiếu và tư duy sáng tạo của học sinh, rất lớn về mặt giáo dưỡng, giáo dục và giáo dục kỹ thuật tổng hợp. • Người học được mở rộng, bổ sung, cập nhật các kiến thức Hoá học cần thiết, rèn luyện và củng cố vững chắc các kĩ năng học tập có được trong các giờ học trên lớp. • Tăng thêm những tri thức thực tế, từ đó biết áp dụng tri thức Hoá học vào đời sống hàng ngày.
• Rèn luyện cho người học khả năng thích nghi, chủ động, rèn luyện kĩ năng nghiên cứu, giáo dục thế giới quan khoa học, lòng yêu thiên nhiên, yêu đất nước, yêu lao động, tinh thần tập thể, tinh thần cộng đồng, thói quen quan sát, phán xét, suy luận…hứng thú học tập. Đó cũng là tiền đề quan trọng để rèn luyện những phẩm chất của con người lao động mới, đáp ứng yêu cầu của xã hội và mục têu của giáo dục. • Rèn luyện cách thức làm việc tập thể như có sự phân công công việc, nhiệm vụ, có người chỉ huy, điều khiển, có trao đổi bàn bạc, có kiểm tra đôn đốc… • Tạo điều kiện phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu. Giúp giáo viên phát hiện được những học sinh có năng khiếu Hoá học, say mê Hoá học.Từ đó bồi dưỡng những học sinh đó trở thành những học sinh giỏi.
Đặc biệt phát hiện được năng lực của những học sinh có khả năng tổ chức hoạt động tập thể tốt để bồi dưỡng học sinh trở thành một cán bộ Đoàn, Đội xuất sắc. Như vậy, có thể nhận định, việc áp dụng mô hình STEM trong dạy học Hóa Học và phương pháp sử dụng trò chơi, lồng ghép các câu chuyện,câu thơ vui,…trong việc tổ chức các hoạt động dạy học Hóa Học sẽ là yếu tố quan trọng thúc đẩy việc nâng cao 2 skkn năng lực học bộ môn Hóa Học, giúp HS tiếp thu kiến thức một cách chủ động, hứng thú,…từ đó, vận dụng được các kiến thức đã lĩnh hội được vào thực tiễn. Cơ sở thực tiễn Hiện nay những sáng kiến kinh nghiệm về dạy học STEM ở môn Hóa học chưa nhiều và việc sử dụng trò chơi, lồng ghép những câu chuyện,câu thơ vui trong dạy học tại trường THPT Nho Quan A trong các tiết học Hóa còn hạn chế, thậm chí có giáo viên chưa từng biết và sử dụng. Qua tìm hiểu thực trạng của việc sử dụng phương pháp trò chơi, câu chuyện, câu thơ trong dạy học Hóa Học, chúng tôi rút ra một số kết quả như sau: - Số lượng rất ít, chưa đáp ứng được yêu cầu.
- Về hình thức tổ chức ít do đó học sinh ít được tham gia. - Về phía giáo viên: Các giáo viên đều cho rằng nếu được tổ chức thường xuyên, nội dung phong phú, hình thức hấp dẫn sẽ nâng cao chất lượng học tập của học sinh. Tuy nhiên, do nhiều lí do như: kinh phí, kinh nghiệm tổ chức…mà thực tế hiện nay chưa được chú trọng và quan tâm đúng mức. - Về phía học sinh.
Các em đã tham gia đều cảm nhận được tác dụng của các trò chơi, các câu chuyện , câu thơ hay trong tiết dạy đem lại niềm vui, hứng thú học tập thêm yêu môn học, thấy mình mạnh dạn hơn … Khi được hỏi các em điều mong muốn mình sẽ được tham gia và muốn được thường xuyên học tập. Đối với dạy học chủ đề STEM, đa số GV còn thiếu hiểu biết về lĩnh vực này, cho rằng giáo dục STEM không quan trọng. Khi được yêu cầu dạy học theo chủ đề STEM, GV áp dụng còn đang rập khuôn, máy móc, chưa vận dụng linh hoạt. Đặc biệt, một số bước trong quá trình dạy học STEM thực hiện chưa thực sự mang lại hiệu quả: - HS chưa biết cách tìm hiểu nội dung các chủ đề thông qua bộ câu hỏi định hướng hoặc đã biết cách nhưng việc tiếp thu và ghi nhớ còn chậm và chưa có phương pháp để nhớ nhanh, nhớ lâu.
- HS chưa thực sự có hứng thú khi phải tự đi tìm hiểu các nội dung kiến thức bài học phục vụ cho việc học chủ đề STEM. - Sau khi HS báo cáo sản phẩm STEM, GV mặc định rằng tất cả các HS đã nắm vững kiến thức mà chưa có biện pháp củng cố giúp HS nhớ lâu kiến thức để làm tốt bài test về nội dung kiến thức bài học,… 3 skkn Với tất cả các cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn nêu trên, nhóm tác giả chúng tôi mạnh dạn đưa ra sáng kiến: “ Tích hợp một số phương pháp trong dạy học STEM Hóa Học tại trường THPT Nho Quan A – Ninh Bình”. Mục đích nghiên cứu: Mục đích nghiên cứu sáng kiến này được xác định là lồng ghép việc sử dụng trò chơi, cấu đó, câu chuyện, thơ vui hóa học,…vào quá trình dạy học các chủ đề STEM. Sáng kiến tiến hành lựa chọn một số chủ đề STEM đang được dạy tại nhà trường trong năm học 2020 - 2021 góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả của việc dạy học theo chủ đề STEM, giúp HS nâng cao chất lượng học bộ môn Hóa Học nói riêng và góp phần nâng cao chất lượng giáo dục của trường THPT Nho Quan A.
Đối tượng nghiên cứu HS lớp 11A, 11B, 12A, 12B, 12C - trường THPT Nho Quan A. Phương pháp nghiên cứu: - Phương pháp phân tích tổng hợp tài liệu. - Phương pháp phỏng vấn bằng phiếu. - Phương pháp thực nghiệm sư phạm.
- Phương pháp thống kê toán học. 4 skkn CHƯƠNG II: NỘI DUNG I. Giải pháp cũ thường làm Đa số các hoạt động tổ chức dạy học đều được thực hiện theo các phương pháp dạy học truyền thống. GV là người thuyết trình, diễn giải kho tàng tri thức, còn HS sẽ là lắng nghe, ghi chép và học thuộc.
Giáo án dạy chương trình cũng được thiết kế theo một đường thẳng từ trên xuống. Nội dung giảng dạy theo tính truyền thống và mang đặc điểm về sự logic cao. Nhược điểm của cách dạy truyền thống là học sinh dễ tiếp thu kiến thức một cách thụ động, giờ học cũng buồn tẻ và kiến thức chỉ thiên về lý thuyết. Bởi vì không có nhiều cơ hội thực hành, nên học sinh khó có thể áp dụng những kiến thức đã học vào thực tiễn.
Chúng tôi đã tiến hành điều tra về nhận thức của GV và HS về các PPDH mới: I. Về phía Giáo viên Để đánh giá thực trạng việc sử dụng mô hình giáo dục STEM và việc sử dụng trò chơi, câu chuyện, câu thơ trong dạy học Hóa Học tại trường THPT Nho Quan A, chúng tôi đã tiến hành phỏng vấn, điều tra đa số giáo viên dạy các môn cho thấy: - Về mức độ hiểu biết về STEM: * Đa số GV chưa biết nhiều về STEM cũng như giáo dục STEM và không cho rằng giáo dục STEM là quan trọng. * GV ngại thiết kế các trò chơi, sưu tầm các câu chuyện, thơ vui,…về Hóa Học do không có thời gian và yếu về Công nghệ thông tin. - Về mức độ vận dụng các PPDH trong môn hóa học: chủ yếu GV sử dụng nhiều các PPDH truyền thống như thuyết trình, đàm thoại gợi mở .