Luận văn thạc sĩ lý luận và phương pháp dạy học bộ môn toán tổ chức một số hoạt động dạy học chủ đề phương trình lượng giác nhằm phát triển tư duy lôgic cho học sinh trung tâm giáo dục thường xuyên

Luận văn thạc sĩ giáo dục nghiên cứu lý luận và phương pháp dạy học bộ môn toán tổ chức một số hoạt động dạy học chủ đề phương trình, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân,

• Tác giả: Bùi Thị Thanh Hà
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Minh Giang
• Trường học: Đại học Hải Phòng
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Toán
• Đề tài: Phương pháp dạy học phương trình lượng giác phát triển tư duy logic cho học sinh Trung tâm Giáo dục Thường xuyên
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Một số vấn đề về tư duy và phát triển tư duy cho học sinh
• 1.2. Tư duy logic và vấn đề phát triển tư duy logic trong dạy học Toán
• 1.3. Tình hình dạy học “Phương trình lượng giác” và vấn đề phát triển tư duy logic cho học sinh
• 1.4. Chủ đề “Phương trình lượng giác” trong môn Toán THPT ở Trung tâm GDTX
• 1.5. Biểu hiện của tư duy logic ở học sinh trong học lượng giác và phương trình lượng giác
• 1.6. Thực trạng phát triển tư duy logic cho học sinh trong dạy học “Phương trình lượng giác” ở Trung tâm GDTX
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: BIỆN PHÁP TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC
• 2.1. Chủ đề “Phương trình lượng giác” theo hướng phát triển tư duy logic cho học sinh Trung tâm GDTX
• 2.2. Một số định hướng xây dựng biện pháp
• 2.3. Một số biện pháp phát triển tư duy logic cho học sinh thông qua dạy học chủ đề “Phương trình lượng giác” trong môn Toán ở Trung tâm GDTX
• 2.3.1. Biện pháp 1: Rèn luyện thao tác tư duy logic cho học sinh thông qua tổ chức một số hoạt động dạy học chủ đề “Phương trình lượng giác”
• 2.3.2. Biện pháp 2: Phát triển tư duy logic cho học sinh thông qua tổ chức hoạt động khai thác, phân loại và xây dựng hệ thống bài tập về chủ đề “Phương trình lượng giác”
• 2.3.3. Biện pháp 3: Tạo ra một số tình huống cho học sinh dự đoán những khó khăn, sai lầm trong quá trình giải các bài toán về chủ đề “Phương trình lượng giác”
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Đối tượng và kế hoạch thực nghiệm
• 3.3. Nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Biện pháp thực nghiệm
• 3.5. Tiến hành thực nghiệm
• 3.6. Kết quả thực nghiệm và đánh giá
• 3.6.1. Thống kê và đánh giá định lượng
• 3.7. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, HÌNH, SƠ ĐỒ

Tóm tắt

I. Phương pháp dạy học phương trình lượng giác

Phương pháp dạy học phương trình lượng giác đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển tư duy logic cho học sinh. Đặc biệt, đối với học sinh tại Trung tâm Giáo dục Thường xuyên, việc áp dụng các phương pháp giảng dạy hiện đại và sáng tạo là cần thiết để khắc phục tình trạng học sinh ngại học và sợ môn Toán. Các phương pháp như tổ chức hoạt động nhóm, sử dụng công nghệ thông tin, và tạo tình huống thực tế giúp học sinh hứng thú và tiếp thu kiến thức hiệu quả hơn.

1.1. Phương pháp giảng dạy hiện đại

Việc áp dụng phương pháp giảng dạy hiện đại như sử dụng phần mềm toán học, video minh họa, và các trò chơi giáo dục giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và hiểu sâu hơn về phương trình lượng giác. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy và khả năng giải quyết vấn đề.

1.2. Tổ chức hoạt động nhóm

Tổ chức hoạt động nhóm là một trong những phương pháp dạy học hiệu quả để phát triển tư duy logic. Thông qua việc thảo luận và giải quyết các bài toán lượng giác cùng nhau, học sinh có cơ hội trao đổi ý kiến, học hỏi lẫn nhau, và rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm.

II. Phát triển tư duy logic cho học sinh

Phát triển tư duy logic là mục tiêu quan trọng trong giáo dục, đặc biệt là đối với học sinh tại Trung tâm Giáo dục Thường xuyên. Việc rèn luyện tư duy logic thông qua các bài toán phương trình lượng giác giúp học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển khả năng suy luận, phân tích, và giải quyết vấn đề một cách hiệu quả.

2.1. Rèn luyện thao tác tư duy logic

Rèn luyện các thao tác tư duy logic như phân tích, tổng hợp, và suy luận là bước đầu tiên trong việc phát triển tư duy toán học. Các bài tập phương trình lượng giác được thiết kế để học sinh thực hành các thao tác này, từ đó nâng cao khả năng tư duy và giải quyết vấn đề.

2.2. Phát triển kỹ năng logic

Phát triển kỹ năng logic thông qua việc giải các bài toán lượng giác giúp học sinh hình thành thói quen suy nghĩ mạch lạc và chính xác. Các bài tập được thiết kế từ đơn giản đến phức tạp giúp học sinh dần dần nâng cao khả năng tư duy và giải quyết vấn đề.

III. Giáo dục thường xuyên và học sinh

Giáo dục thường xuyên là môi trường học tập đặc biệt dành cho các đối tượng có nhu cầu học tập khác nhau. Đối với học sinh tại Trung tâm Giáo dục Thường xuyên, việc áp dụng các phương pháp học tập hiệu quả và phù hợp là cần thiết để đảm bảo chất lượng giáo dục và phát triển tư duy logic.

3.1. Đặc điểm học sinh Trung tâm Giáo dục Thường xuyên

Học sinh tại Trung tâm Giáo dục Thường xuyên có độ tuổi và trình độ không đồng đều, nhiều em có học lực trung bình và thời gian tự học hạn chế. Do đó, việc áp dụng các phương pháp giáo dục linh hoạt và phù hợp là cần thiết để giúp các em tiếp thu kiến thức hiệu quả.

3.2. Phương pháp học tập hiệu quả

Các phương pháp học tập hiệu quả như tự học, học nhóm, và sử dụng công nghệ thông tin giúp học sinh tại Trung tâm Giáo dục Thường xuyên nâng cao khả năng tiếp thu kiến thức và phát triển tư duy logic. Việc kết hợp các phương pháp này giúp học sinh học tập một cách chủ động và hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo định hướng phát triển năng lực người học, việc phát triển tư duy logic (TDLG) cho học sinh (HS) trở thành một nhiệm vụ trọng tâm. Theo báo cáo khảo sát tại các Trung tâm Giáo dục Thường xuyên (GDTX) trên địa bàn thành phố Hải Phòng, khoảng 70% HS gặp khó khăn trong việc tự tìm tòi cách giải phù hợp với từng dạng bài tập phương trình lượng giác (PTLG), trong khi chỉ khoảng 20% HS có thể tự rút ra cách giải tổng quát. Chủ đề PTLG trong môn Toán THPT được đánh giá là khó, chưa tạo được hứng thú học tập cho HS GDTX, đặc biệt do tính chất trừu tượng và phức tạp của các công thức lượng giác. Mục tiêu nghiên cứu nhằm đề xuất các biện pháp tổ chức hoạt động dạy học chủ đề PTLG theo hướng phát triển TDLG cho HS Trung tâm GDTX, góp phần nâng cao năng lực tư duy và hiệu quả học tập môn Toán. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào HS và giáo viên (GV) tại các Trung tâm GDTX trên địa bàn Hải Phòng trong giai đoạn 2018-2019. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc cải thiện các chỉ số về khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng giải quyết vấn đề và phát triển tư duy logic của HS, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục thường xuyên trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về tư duy và phát triển tư duy, đặc biệt là tư duy logic trong giáo dục toán học. Tư duy được hiểu là quá trình nhận thức phản ánh bản chất và mối quan hệ quy luật của sự vật hiện tượng, trong đó tư duy logic là loại hình tư duy tuân theo các quy luật và phương pháp của logic học, giúp HS suy luận chính xác và có hệ thống. Các thao tác tư duy chính gồm phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng hóa, khái quát hóa và đặc biệt hóa. Mô hình phát triển TDLG trong dạy học môn Toán được xây dựng dựa trên việc tổ chức các hoạt động học tập nhằm rèn luyện các thao tác tư duy này thông qua chủ đề PTLG. Ngoài ra, nghiên cứu vận dụng quy trình giải toán bốn bước của G. Polya (tìm hiểu bài toán, định hướng tìm lời giải, thực hiện lời giải, kiểm tra và nghiên cứu lời giải) để phát triển năng lực giải quyết vấn đề và tư duy logic cho HS.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm khảo sát thực trạng qua phiếu điều tra, phỏng vấn và quan sát trực tiếp tại 7 Trung tâm GDTX trên địa bàn Hải Phòng với 20 GV và 213 HS tham gia. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu thuận tiện tại các Trung tâm GDTX tiêu biểu, đảm bảo đại diện cho đặc điểm HS và GV trong môi trường giáo dục thường xuyên. Phân tích số liệu sử dụng phương pháp thống kê mô tả để đánh giá mức độ phát triển TDLG và hiệu quả các biện pháp dạy học. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 11/2018 đến tháng 4/2019, bao gồm khảo sát thực trạng, xây dựng và triển khai biện pháp, thực nghiệm sư phạm và đánh giá kết quả. Phương pháp thực nghiệm sư phạm được áp dụng để so sánh kết quả học tập và phát triển TDLG của HS trước và sau khi áp dụng các biện pháp tổ chức hoạt động dạy học chủ đề PTLG.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng phát triển TDLG của HS Trung tâm GDTX: Qua khảo sát 213 HS, khoảng 70% gặp khó khăn trong việc tự tìm tòi cách giải phù hợp với từng dạng bài tập PTLG, chỉ 20% HS có thể tự rút ra cách giải tổng quát. HS thường học thụ động, rập khuôn, thiếu sáng tạo và kỹ năng tư duy logic còn hạn chế.

2. Khó khăn của GV trong dạy học PTLG: 100% GV phản ánh khó khăn do lượng công thức lượng giác nhiều, thời gian luyện tập hạn chế, tài liệu và bài tập khô khan, phạm vi biến đổi rộng khiến HS khó định hướng. GV cũng chưa thường xuyên tổ chức các hoạt động rèn luyện thao tác tư duy logic cho HS.

3. Mức độ sử dụng thao tác tư duy logic của HS: HS còn yếu trong các thao tác phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa và đặc biệt hóa khi giải PTLG. Việc vận dụng các quy tắc suy luận logic trong trình bày lời giải còn hạn chế, dẫn đến sai sót và lúng túng.

4. Hiệu quả các biện pháp tổ chức hoạt động dạy học: Sau khi áp dụng các biện pháp tổ chức hoạt động học tập theo hướng phát triển TDLG, kết quả kiểm tra của lớp thử nghiệm cho thấy điểm trung bình tăng khoảng 15% so với trước thực nghiệm, tỷ lệ HS đạt điểm khá giỏi tăng từ 30% lên 50%. Biểu đồ phân phối điểm cho thấy sự dịch chuyển tích cực về phía điểm cao hơn, minh chứng cho sự phát triển năng lực tư duy logic và kỹ năng giải PTLG của HS.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của thực trạng hạn chế về TDLG ở HS Trung tâm GDTX xuất phát từ đặc điểm đối tượng HS đa dạng về trình độ, thời gian học tập hạn chế, phương pháp dạy học truyền thống còn nặng về truyền thụ kiến thức, thiếu các hoạt động phát triển tư duy. So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, kết quả này phù hợp với nhận định chung về khó khăn trong phát triển tư duy logic cho HS ở môi trường giáo dục thường xuyên. Việc tổ chức các hoạt động học tập theo hướng phát triển TDLG, như rèn luyện thao tác tư duy qua các bài toán thực tế, hoạt động nhóm, sử dụng công nghệ thông tin hỗ trợ, đã chứng minh hiệu quả rõ rệt trong việc nâng cao năng lực tư duy và kết quả học tập. Kết quả nghiên cứu góp phần làm rõ vai trò của việc đổi mới phương pháp dạy học môn Toán, đặc biệt trong chủ đề PTLG, nhằm phát triển năng lực tư duy logic cho HS, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện đại.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tổ chức các hoạt động dạy học phát triển tư duy logic: GV cần thiết kế và triển khai các hoạt động học tập đa dạng, tập trung rèn luyện các thao tác tư duy logic như phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa thông qua chủ đề PTLG. Mục tiêu nâng tỷ lệ HS vận dụng thành thạo các thao tác tư duy lên ít nhất 60% trong vòng 1 năm học. Chủ thể thực hiện: GV Toán Trung tâm GDTX phối hợp với chuyên gia đào tạo.

2. Xây dựng và sử dụng tài liệu, bài tập phát triển tư duy: Phát triển bộ tài liệu bài tập có tính hệ thống, phù hợp với đặc điểm HS GDTX, tập trung vào các dạng bài tập kích thích tư duy sáng tạo và vận dụng kiến thức. Mục tiêu hoàn thiện tài liệu trong 6 tháng và áp dụng trong năm học tiếp theo.

3. Đào tạo nâng cao năng lực chuyên môn cho GV: Tổ chức các khóa tập huấn về phương pháp dạy học phát triển tư duy logic, kỹ năng tổ chức hoạt động học tập tích cực, sử dụng công nghệ thông tin hỗ trợ dạy học. Mục tiêu 100% GV Toán Trung tâm GDTX được đào tạo trong vòng 1 năm.

4. Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học: Khuyến khích GV và HS sử dụng máy tính bỏ túi, phần mềm hỗ trợ giải toán lượng giác để tăng tính tương tác và phát triển tư duy logic. Mục tiêu tăng tỷ lệ HS sử dụng công nghệ hỗ trợ lên 70% trong 1 năm học.

5. Đánh giá và phản hồi liên tục: Xây dựng hệ thống đánh giá năng lực tư duy logic định kỳ, kết hợp phản hồi từ GV và HS để điều chỉnh phương pháp dạy học phù hợp. Mục tiêu thực hiện đánh giá 2 lần/năm học, nâng cao hiệu quả phát triển tư duy.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Toán Trung tâm GDTX: Nhận được các biện pháp cụ thể để tổ chức hoạt động dạy học phát triển tư duy logic, nâng cao hiệu quả giảng dạy chủ đề PTLG.

2. Nhà quản lý giáo dục: Có cơ sở để xây dựng chính sách đào tạo, hỗ trợ GV và phát triển chương trình phù hợp với đặc điểm HS GDTX, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục thường xuyên.

3. Nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Giáo dục Toán: Tham khảo mô hình nghiên cứu, phương pháp và kết quả thực nghiệm sư phạm về phát triển tư duy logic trong dạy học môn Toán.

4. Chuyên gia phát triển chương trình và tài liệu giáo dục: Sử dụng kết quả nghiên cứu để thiết kế tài liệu, bài tập và chương trình đào tạo phát triển năng lực tư duy logic cho HS phổ thông, đặc biệt trong môi trường giáo dục thường xuyên.

Câu hỏi thường gặp

1. Tư duy logic là gì và tại sao quan trọng trong dạy học Toán?
   Tư duy logic là quá trình suy nghĩ theo các quy luật và phương pháp của logic học, giúp HS suy luận chính xác, có hệ thống. Nó quan trọng vì giúp HS hiểu sâu kiến thức, vận dụng linh hoạt và giải quyết vấn đề hiệu quả trong Toán học và cuộc sống.

2. Phương trình lượng giác có đặc điểm gì khiến HS gặp khó khăn?
   PTLG có nhiều công thức phức tạp, phạm vi biến đổi rộng, đòi hỏi HS phải vận dụng nhiều thao tác tư duy logic để phân tích, tổng hợp và khái quát hóa. HS GDTX thường thiếu nền tảng kiến thức và kỹ năng nên dễ bị lúng túng.

3. Các biện pháp phát triển tư duy logic trong dạy học PTLG là gì?
   Bao gồm tổ chức hoạt động học tập rèn luyện thao tác tư duy, xây dựng bài tập phát triển tư duy, đào tạo GV nâng cao năng lực chuyên môn, ứng dụng công nghệ thông tin và đánh giá liên tục năng lực tư duy của HS.

4. Làm thế nào để GV có thể đánh giá sự phát triển tư duy logic của HS?
   GV có thể sử dụng các bài kiểm tra định kỳ, quan sát quá trình HS tham gia hoạt động học tập, đánh giá khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng giải quyết vấn đề và trình bày luận giải logic trong bài làm.

5. Ứng dụng công nghệ thông tin hỗ trợ phát triển tư duy logic như thế nào?
   Sử dụng máy tính bỏ túi, phần mềm giải toán, các công cụ trực tuyến giúp HS thực hành, kiểm tra nghiệm và khám phá các dạng bài tập lượng giác, từ đó phát triển khả năng tư duy logic và tự học hiệu quả.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ vai trò quan trọng của phát triển tư duy logic trong dạy học chủ đề phương trình lượng giác cho HS Trung tâm GDTX.
• Thực trạng khảo sát cho thấy HS gặp nhiều khó khăn trong vận dụng tư duy logic, GV còn hạn chế trong tổ chức các hoạt động phát triển tư duy.
• Đã đề xuất và thực nghiệm thành công các biện pháp tổ chức hoạt động dạy học theo hướng phát triển tư duy logic, nâng cao kết quả học tập và năng lực tư duy của HS.
• Kết quả nghiên cứu có thể áp dụng rộng rãi trong các Trung tâm GDTX và môi trường giáo dục thường xuyên khác, góp phần đổi mới phương pháp dạy học môn Toán.
• Đề nghị tiếp tục triển khai đào tạo GV, phát triển tài liệu và ứng dụng công nghệ thông tin để duy trì và nâng cao hiệu quả phát triển tư duy logic trong giáo dục phổ thông.

Các Trung tâm GDTX và Sở Giáo dục cần phối hợp triển khai các biện pháp đề xuất, đồng thời tổ chức đánh giá định kỳ để điều chỉnh phù hợp, nâng cao chất lượng dạy học môn Toán theo hướng phát triển năng lực tư duy logic cho HS.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THUC TIEN 1. Một số vẫn đề về tư duy và phát triển tư duy cho HS 1. Khái niệm về tư duy “Tu duy là gì” là một van dé thu hút sự quan tâm của nhiều ngành khoa học, các nhà khoa học nghiên cứu triết học, nghiên cứu tư duy đưới góc độ lý luận nhận thức. Qua nghiên cứu, tìm hiểu chúng tôi nhận thấy có nhiều quan điểm về tư duy: Theo V.

Lê Nin [33], tư duy là sự phản ánh thé giới tự nhiên sâu sắc hơn, trung thành hơn, day đủ hơn, di sâu một cach vô han, từ gia tưởng tới ban chat, từ bản chất cấp một, nếu có thé như vậy, đến bản chất cấp hai,. đến vô hạn. Theo quan điểm nay, tư duy là sự phản ánh thế giới tự nhiên sâu sắc hơn, trung thành hơn, day đủ hơn, di sâu một cach vô han, tiễn gần đến chân ly khách quan hơn. Mác [35], tư duy là quá trình tiến tới cái mới, đề xuất những nhận thức mới, là quá trình không ngừng bổ sung và đổi mới.

Quy luật của tư duy thực chất là quy luật của sự phát triển và tìm tòi cái mới. Vấn dé này được X L. Rubinstêin [56] cho răng: trong quá trình tư duy, khách thể được tất cả nội dung mới, cứ mỗi lần lật đi, lật lại, nó lại được bộc lộ một khía cạnh mới, tất cả các tính chất mới của nó được làm rõ. Một số tác giả khác lại cho rằng, trong quá trình lập luận, tư duy đạt được những cứ liệu ngày càng mới, vượt ra ngoài phạm vi các điều kiện ban đầu và khi sử dụng các điều kiện này, fư duy đi đến những kết luận ngày càng mới, nhờ chủ động đưa các đối tượng ở vị trí ban đầu vào trong các mối liên hệ mới.

Mỗi lần như vậy, tư duy tựa như lật ra một khía cạnh mới, phát hiện và rút ra hết được các thuộc tính và quan hệ mới của chúng. Theo nghĩa từ điển, trong [41], Hoàng Phê viết: 7D /à giai đoạn cao của quá trình nhận thức, đi sâu vào bản chất và phát hiện ra tính quy luật của sự vật bằng hình thức như biếu tượng, khái niệm, phán đoán và suy li. Theo quan niệm của Dang Phương Kiệt "71 duy là một quá trình tâm 13 trí phức tạp, tạo ra một biểu tượng mới bằng cách làm bién đổi thông tin có sẵn" [28]. Với cách tiếp cận này, tác giả cho rằng, các quá trình tư duy của con người được diễn ra ở đoạn trên cùng của trình tự xử lý thông tin và điều gì diễn ra khi đạt tới giai đoạn này của quá trình xử lý thông tin thì được gọi là tư duy.

Trong [51], tac giả Trần Thúc Trình có định nghĩa: “7 duy là một quá trình nhận thức, phản ánh những thuộc tính bản chất, những mối quan hệ có tinh quy luật của sự vật và hiện tượng mà trước đó chu thé chưa biết” Chúng tôi thống nhất với quan điểm của Trần Thúc Trình với quan niệm trong dé tài này là: Tir duy là một quá trình nhận thức, phan ánh những thuộc tính ban chất, những mối quan hệ có tính quy luật của sự vật và hiện tượng mà chủ thé chưa biét. Đặc điểm, cấu trúc và biểu hiện của tw duy 1. Đặc điểm của tư duy Với tư cách là một mức độ của hoạt động nhận thức, tư duy có những đặc điểm sau (tham khảo [24]): Tính có van đề của tư duy: Tư duy nay sinh khi gặp hoàn cảnh có van dé. Đó là những tình huống mà ở đó nay sinh những mục dich mới và những phương tiện, phương pháp hoạt động cũ đã có trước đây trở nên không đủ (mặc dù là cần thiết) để đạt được mục đích đó.

Như vậy, muốn kích thích được tư duy thì hoàn cảnh có van dé phải được cá nhân nhận thức day đủ, được chuyển thành nhiệm vụ tư duy của cá nhân, nghĩa là cá nhân phải biết cái gì đã biết, cái gì chưa biết cần phải tìm và có nhu cau tìm kiếm. Tính gián tiếp của tư duy: Tư duy phản ánh sự vật hiện tượng một cách gián tiếp bằng ngôn ngữ tư duy, được biểu hiện trong các quy luật, quy tắc, các sự kiện các mối liên hệ và sự phụ thuộc được khái quát và diễn đạt trong các từ. Mặt khác, những phát minh, những kết quả tư duy của người khác, cũng như kinh nghiệm cá nhân của con người đều là những công cụ để con người tìm hiểu thế giới xung quanh để giải quyết những van đề mới đối với họ. Ngoài ra, những công cụ do 14 con người tạo ra cũng giúp chúng ta hiểu biết được những hiện tượng có trong hiện thực mà không thể tri giác chúng một cách trực tiếp được.

Tính trừu tượng và khái quát của tư duy: Khác với nhận thức cảm tính, tư duy không phản ánh sự vật, hiện tượng một cách cụ thể và riêng lẻ. Tư duy có khả năng trừu xuất khỏi sự vật, hiện tượng, những thuộc tính, những dấu hiệu cá biệt, cụ thể, chỉ giữ lại những thuộc tính bản chất chung cho nhiều sự vật hiện tượng, trên cơ sở đó mà khái quát những sự vật hiện tượng riêng lẻ, nhưng có những thuộc tính chung thành một nhóm, một loại, một phạm trù. Nói cách khác, tư duy mang tính trừu tượng và khái quát. Tư duy quan hệ chặt chẽ với ngôn ngữ: Tư duy của con người gắn liền với ngôn ngữ, lay ngôn ngữ làm phương tiện.

Tư duy của con người không thé tồn tại bên ngoài ngôn ngữ được, ngược lại ngôn ngữ cũng không thể có được nếu không dựa vào tư duy. Tư duy và ngôn ngữ thống nhất với nhau nhưng không đồng nhất và tách rời nhau được. Tính chất lí tính của tư duy: Chỉ có tư duy mới giúp con người phản ánh được bản chất của sự vật hiện tượng, những mối liên hệ và quan hệ có tính chất quy luật của chúng. Nhưng nói như vậy không phải tư duy phản ánh hoàn toàn đúng đắn bản chất sự vật hiện tượng.

Tư duy có phản ánh đúng hay không còn phụ thuộc vào chiến thuật và phương pháp tư duy nữa. Các thao tác tư duy Quá trình tư duy diễn ra bằng cách các chủ thể tiến hành các thao tác trí tuệ (thao tác là hoạt động theo trình tự và yêu câu kĩ thuật nhất định) nhằm giải quyết van dé (hoặc lĩnh hội, tiếp thu tri thức). Có nhiều thao tác tư duy cụ thể tham gia vào một quá trình tư duy với tư cách là một hành động trí tuệ. Theo Nguyễn Quang Uan [54], TD được xác định bởi các thao tác phan tích, tong hop, so sánh, xét tương tu, trừu tượng hóa, khải quát hóa, đặc biệt hóa.

Trong đó: Thao tác phân tích: là quá trình dùng trí óc để phân chia đối tượng nhận thức thành các bộ phận, các thành phan khác nhau, từ đó vạch ra được 15 những thuộc tính, những đặc điểm của đối tượng nhận thức hay xác định các bộ phận của một tổng thể bằng cách so sánh, phân loại, đối chiếu làm cho tổng thể được hiển minh. Thao tác tổng hop: là quá trình dùng trí óc dé hợp nhất, sắp xếp hay kết hợp những bộ phận, những thành phần, những thuộc tính của đối tượng nhận thức đã được tách rời nhờ sự phân tích thành một chỉnh thể, từ đó nhận thức đối tượng một cách bao quát, toàn điện hơn. Trong TD, tổng hợp là thao tác được xem là mang dấu ấn sáng tạo, khi nói người có "dau óc tổng hợp" thì cũng tương tự như nói người có "đầu óc sáng tạo". Thao tác so sánh - tương tự: là thao tác TD nhằm "xác định sự giống nhau và khác nhau giữa các sự vật, hiện tượng của hiện thực”.

Nhờ so sánh người ta có thể tìm ra các dấu hiệu bản chất giống nhau và khác nhau của các sự vật. Ngoài ra còn tim thay những dau hiệu bản chất và không ban chat thứ yếu của chúng. Thao tác trừu tượng hóa — khái quát hóa: Trừu tượng hoá: là dùng trí óc dé gạt bỏ những yêu tố, những thuộc tính, những liên hệ thứ yếu, không can thiết của sự vật, hiện tượng và chỉ giữ lại những yếu tố cần thiết cho TD. Khái quát hóa: là quá trình dùng trí óc, để hợp nhất nhiều đối tượng khác nhau thành một nhóm, một loại theo những thuộc tính, những liên hệ, quan hệ chung, bản chất của sự vật, hiện tượng.

Kết quả của khái quát hóa là cho ra một đặc tính chung của hàng loạt các đối tượng cùng loại hay tạo nên nhận thức mới dưới hình thức khái niệm, định luật và quy tắc. Tóm lại: Trong quá trình TD, các thao tác TD có mối quan hệ mật thiết đan chéo vào nhau, xen kẽ và bổ sung cho nhau chứ không theo trình tự máy móc riêng rẽ. Tùy theo từng nhiệm vu TD, diéu kiện TD, không phải mọi hành động TD nào cũng nhất thiết phải thực hiện tất cả các thao tác trên; Khi có TD tốt thì người học sẽ phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tao 16 trong việc chiếm lĩnh kiến thức mới ở quá trình học tập và rèn luyện của ban thân. Từ đó, nâng cao chất lượng dạy và học.

Biéu hiện của tư duy Người TD tốt là người có khả năng: Sir dụng tốt các kĩ năng TD như: phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa và hệ thống hóa dé chuyển các tri thức sang một tình huống mới. Khi HS độc lập chuyên tai tri thức vào tình huống mới chứng tỏ ở họ đã có biểu hiện phát triển TDLG. Tái hiện kiến thức, thiết lập nhanh chóng các mối quan hệ bản chất và giải quyết hiệu quả những tình huống cụ thé. Phát hiện cái chung của các hiện tượng khác nhau, sự khác nhau giữa các hiện tượng tương tự.

Áp dụng kiến thức vao thực tiễn một cách nhanh chóng, nhuan nhuyễn. Luôn suy nghĩ về cách TD, cách giải quyết van dé, từ đó rút ra những nhận xét về quy trình TD. Yêu cầu và định hướng phát triển tw duy cho HS trong dạy học Bản chất của quá trình nhận thức phải dựa trên hoạt động tư duy của bản thân người học. Năng lực tư duy của HS ảnh hướng đến toàn bộ quá trình học tập và kết quả của việc học.

Trong DH, để năm được và vận dụng tri thức HS cần tiễn hành các thao tác tư duy. Như vậy, tri thức vừa là “nguyên liệu”, vừa là kết quả của quá trình tư duy nhận thức. Đặc biệt là, khi HS muốn vận dụng được tri thức để giải quyết những vấn dé của môn học và cuộc sống đều cần đến các hoạt động tư duy trí tuệ.