Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc dạy học theo phương pháp nhóm thông qua việc xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập sáng tạo 1. Một số vấn đề về dạy học theo phương pháp nhóm 1. Khái niệm về phương pháp dạy học theo nhóm Trong lý luận DH đã có nhiều định nghĩa khác nhau về DH theo nhóm: Tác giả Phan Trọng Ngọ cho rằng: Thảo luận theo nhóm là PP trong đó nhóm lớp 11 (lớp học) được phân chia thành nhóm nhỏ để tất cả các thành viên trong lớp đều được làm việc và thảo luận về một vấn đề cụ thể và đưa ra ý kiến chung của nhóm mình về vấn đề đó [7].
Theo Nguyễn Hữu Châu: Học hợp tác là việc sử dụng các nhóm nhỏ để HS làm việc cùng nhau nhằm tối đa hoá kết quả học tập của bản thân mình cũng như người khác [9]. Hay theo Đoàn Thị Bạch Phương: Hợp tác nhóm (trong quá trình học tập) là một trong những hình thức cộng tác làm việc giữa các thành viên trong nhóm, để cùng nhau giải quyết một vài vấn đề nào đó (do GV nêu ra hoặc do các thành viên trong nhóm đề xuất), từ đó tìm ra được hướng giải quyết của vấn đề đã nêu (dưới sự định hướng của giáo viên) [24]. Từ những nhận định trên, theo quan điểm của chúng tôi, Nếu vận dụng vào qui trình DH thì DH nhóm là một trong những hình thức tổ chức DH, trong đó HS của một lớp học được chia thành các nhóm nhỏ trong khoảng thời gian giới hạn, để cùng nhau trao đổi, thảo luận về một vấn đề nhận thức trên cơ sở phân công và hợp tác làm việc. Kết quả của từng nhóm sẽ được trình bày để thảo luận chung trước khi GV đi đến kết luận cuối cùng.
Hiện nay, không có sự nhất quán trong việc sử dụng các thuật ngữ liên quan đến DH nhóm, chẳng hạn như “dạy học theo nhóm nhỏ”, “PPDH nhóm”, “ hình thức tổ chức dạy học nhóm”, “dạy học hợp tác”… Tuy nhiên theo chúng tôi những thuật nghữ này không khác nhau về bản chất, nó đều thể hiện cách thức: GV tổ chức, hướng dẫn các hoạt động học của HS trên cơ sở phân chia nhiệm cụ nhận thức cho các nhóm học tập; HS ở mỗi nhóm học tập cùng nhau hoạt động để từ đó chiếm lĩnh tri thức. Nguồn gốc và bản chất của phương pháp dạy học nhóm PPDH nhóm đang được xem là một trong những PPDH tích cực, được nhiều GV phổ thông sử dụng bởi những tác dụng và sự phù hợp của nó với điều kiện DH thực tế hiện nay. Tuy nhiên, để sử dụng tốt PPDH nhóm, cần hiểu rõ nguồn gốc và bản chất của nó dưới góc độ của khoa học giáo dục, mà cơ sở trước tiên là bản chất của hoạt động học, hoạt động dạy. Khi nghiên cứu tâm lí người, tâm lý học hoạt động đã chỉ ra rằng tâm lí hình thành trong hoạt động.
Hoạt động là quá trình con người thực hiện các quan hệ của mình với thế 12 giới bên ngoài (tự nhiên và xã hội). Trong quá trình đó con người bộc lộ tâm lí, phát triển nhân cách… GS. VS Phạm Minh Hạc nhấn mạnh: “Nhà trường hiện đại ngày nay là nhà trường hoạt động, dùng PP hoạt động… cần thu hẹp sự cưỡng bức của nhà giáo thành sự hợp tác bậc cao”. “PP giáo dục bằng hoạt động là dẫn dắt HS tự xây dựng công cụ làm trẻ thay đổi từ bên trong… Hoạt động cùng nhau, hoạt động hợp tác giữa thầy - trò, trò - trò có một tác dụng to lớn” [13].
Qua đó có thể thấy rằng cần kết hợp hoạt động các nhân với hoạt động nhóm; DH là tổ chức các dạng hoạt động học tập khác nhau cho HS; DH cần phải thay đổi phương thức áp đặt HS học tập bằng phương thức học tập hợp tác, làm việc cùng nhau.Vưgôtxki cho rằng các chức năng tâm lí cấp cao xuất hiện trước hết ở mức độ liên nhân cách giữa các cá nhân, trước khi chúng tồn tại ở mức độ tâm lí bên trong [39]. Chính vì vậy, L.Vưgôtxki cho rằng trong một lớp học, cần coi trọng sự khám phá có trợ giúp hơn là sự tự khám phá. Từ đó có thể rút ra một nguyên tắc là DH cần tổ chức cho HS học tập với sự hỗ trợ của các bạn học, việc học tập cùng nhau sẽ giúp HS lĩnh hội được kiến thức tốt hơn. Jean Piaget với thuyết mâu thuẫn nhận thức xã hội cho rằng: trong khi tương tác cùng nhau, mâu thuẫn nhận thức xã hội đã tạo ra sự mất cân bằng về nhận thức giữa mọi người; các cuộc tranh luận diễn ra liên tục và được giải quyết tạo điều kiện cho các lí lẽ, lập luận chưa đầy đủ được bổ sung và điều chỉnh [39].
Như vậy có thể thấy, học là một quá trình xã hội, trong quá trình đó, con người liên tục đấu tranh để giải quyết các mâu thuẫn nhận thức, từ đó chiếm lĩnh được tri thức. Lí thuyết Kiến tạo ra đời trong những năm 80 của thế kỉ XX cũng là một trong những cơ sở của lí luận DH hiện đại. Nội dung của lí thuyết này đề cập đến một số điểm như sau: Thứ nhất, hoạt động học là một quá trình người học tự kiến tạo và xây dựng kiến thức cho bản thân mình, một cách tích cực. Thứ hai, hoạt động nhận thức diễn ra trong thế giới hiện thực, gắn với từng hoàn cảnh và cá nhân cụ thể, vì vậy khi nghiên cứu hoạt động học, cần gắn với một hoàn cảnh cụ thể.
Thứ ba, học là một quá trình mang tính xã hội, văn hóa. do vậy học không chỉ chịu tác động của các tác nhân nhận thức mà còn chịu ảnh hưởng của các yếu tố xã hội và sự tương tác giữa các cá nhân. Học là quá trình người học thể hiện ra bên ngoài những đặc điểm tâm lí bên trong của mình, do vậy, nghiên cứu hoạt động học phải đặt trong mối quan hệ với các yếu tố xã hội và sự hợp tác giữa các cá nhân 13 [19]. Khái quát lại, học là quá trình cá nhân tự kiến tạo kiến thức thông qua sự tương tác với các cá nhân khác, với xã hội, với thực tiễn cuộc sống.
Từ quan niệm về hoạt động học, hoạt động dạy được xem là hoạt động của GV nhằm tổ chức và hướng dẫn hoạt động học của người học, để họ tự khám phá và thực hiện nhiệm vụ học tập. Học tập chịu sự tác động của các tác nhân nhận thức, xã hội, văn hóa, liên nhân cách. do vậy DH phải tổ chức các dạng hoạt động đa dạng cho HS tham gia; phải tạo ra các tác động DH đa dạng như tác động nhận thức cá nhân (tự phát hiện, tìm tòi, lĩnh hội) ; tác động xã hội, văn hóa (như gắn việc học với hoàn cảnh cụ thể); tác động tâm lí (sự hợp tác, gắn kết, chia sẻ trách nhiệm và lợi ích). PPDH nhóm hình thành dựa trên yêu cầu về hoạt động DH mà các lí thuyết trên đã nêu ra [31], [32], [28], [27].
Bản chất của PPDH nhóm là việc sử dụng các mối quan hệ xã hội mang tính trực tiếp, đa chiều và ở nhiều cấp độ giữa các chủ thể học để tổ chức DH. Mối quan hệ này thể hiện ở hai mặt: nội dung nói lên tính chất các mối quan hệ xã hội trong trường học, đó là tính hợp tác và cạnh tranh lành mạnh; hình thức bao gồm tổng thể các mối quan hệ xã hội phong phú, đa dạng giữa các chủ thể trong trường học. Nội dung của PPDH nhóm đề cập đến việc huy động sự phối hợp, hợp tác giữa các chủ thể học, sự cộng hưởng giữa các ý tưởng để tạo nên sự nhận thức cá nhân. Chính từ những sự cọ xát đó tạo nên động lực cho người học.
Tuy nhiên, bên cạnh việc đề cao sự hợp tác trong học tập, PPDH nhóm lại nhấn mạnh về thực chất, học tập là một hoạt động mang tính cá nhân tích cực cao. Việc học của mỗi người không chỉ là việc thu nhận kiến thức cho cá nhân mà thể hiện tính chủ thể của bản thân người học trong mối quan hệ với chủ thể khác và với xã hội. Việc thu nhận kiến thức thể hiện rõ tính chủ thể và bản sắc của mỗi người. Nó đòi hỏi con người phải nỗ lực đấu tranh để vươn lên.
Như vậy, PPDH nhóm một mặt phát huy tính tích cực, chủ thể của người học, mặt khác lại chú trọng sự phối hợp của các chủ thể đó. Về mặt hình thức, tổng thể các mối quan hệ xã hội đa dạng trong trường học chính là phương tiện tác động đặc trưng của PPDH nhóm. Những kết quả nghiên cứu về tâm lí học xã hội - lịch sử của Vưgôtxki đã chứng minh vai trò của xã hội, thực chất là các mối quan hệ xã hội trong việc hình thành tâm lí con người. Mối quan hệ xã hội giữa các chủ thể học vừa tạo ra những yếu tố kích thích, là động lực thúc đẩy động cơ học tập của mối cá nhân, vừa tạo ra môi trường học tập tích cực, hỗ trợ cá nhân học tập.
Như vậy PPDH 14 nhóm tạo ra các mối quan hệ tương tác đa chiều đối với người học, đồng thời sử dụng các mối quan hệ tương tác ấy như một công cụ DH hiệu quả. Mặt nội dung và hình thức có mối quan hệ qua lại và hợp tác chặt chẽ với nhau, cùng nhau tạo nên một PPDH nhóm đặc thù có nhiều ưu thế trong hoạt động DH. Tổ chức dạy học theo phương pháp nhóm 1. Mô hình lí thuyết của phương pháp dạy học nhóm Xuất phát từ bản chất của PPDH nhóm có thể đưa ra mô hình đơn giản của PPDH nhóm như sau [9]: NHT1 HS1 ĐỐI TƯỢNG GV HỌC TẬP HS2 HS3 NHT: nhóm học tập NHT2 NHT 3 NHT : Nhóm học Hình 1.1 Mô hình lí thuyết của PPDH nhóm tập - Tùy theo điều kiện cụ thể ở trường phổ thông, một nhóm học tập thông thường gồm 8 đến 10 HS (để phù hợp với số lượng dụng cụ thí nghiệm, cơ sở vật chất.) Như vậy đối với một lớp học khoảng 40 đến 45 HS, thông thường GV chia thành 8 hoặc 9 nhóm học tập với năng lực học tập tương đương nhau.
- Các nhóm nhận nhiệm vụ học tập như nhau, trong mỗi nhóm có nhóm trưởng nhiệm vụ điều hành nhóm và nhận nhiệm vụ của GV giao cho nhóm.1: ta thấy trong nhóm học tập các thành viên trong nhóm tương tác với nhau, giữa các nhóm có sự hợp tác chặc chẽ với nhau dưới sự hướng dẫn của GV.