Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG DẠY HỌC HÒA TẤU BAN NHẠC ĐỆM CHO CA KHÚC NHẠC NHẸ VIỆT NAM 1. Những khái niệm Trong khoảng gần 20 năm qua, những ban nhạc nhanh chóng xuất hiện, phát triển ở Việt Nam. Tiêu biểu nhất là 2 thành phố lớn: Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh. Sự tiến bộ vượt bậc về trình độ, kiến thức âm nhạc, kỹ năng biểu diễn của những thành viên trong nhiều ban nhạc đã tạo nên hiệu quả tích cực trong hòa tấu.
Đặc biệt, hòa tấu ban nhạc đệm cho ca khúc Việt Nam đã có những biến đổi nhanh chóng về chất và lượng, trong đó phong cách nhạc nhẹ là một đặc điểm nổi trội. Đây không chỉ là xu hướng, cách thức sáng tạo để có những bản phối hay, đạt chất lượng nghệ thuật trong hòa tấu ban nhạc, mà còn thúc đẩy khả năng ngẫu hứng, ứng tác của những nghệ sĩ/thành viên ban nhạc. Điều này là hiệu ứng giúp cho dạy học hòa tấu ban nhạc đệm ca khúc nhạc nhẹ Việt Nam tại trường Đại học VHNT Quân đội có thêm nhiều bản phối đưa vào chương trình giảng dạy, giúp học viên chuyên ngành Biểu diễn nhạc cụ phương Tây rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo và phát triển nhanh năng lực chơi đàn trong môn hòa tấu ban nhạc. Dạy học Trong giáo dục nói chung, dạy và học là hai hoạt động chủ yếu hướng đến mục đích chuyển giao cho các thế hệ sau tri thức nhân loại.
Ở nghĩa hẹp hơn, quá trình dạy học được hiểu là trang bị những kiến thức để con người có khả năng thực hiện một loại hình nghề nghiệp nào đó trong xã hội. Như vậy, tùy từng đối tượng, mục tiêu, dạy học sử dụng những phương pháp, truyền đạt khác nhau để người dạy và người học cùng giải quyết những nhiệm vụ cụ thể, dạy/teaching và học/learning trở thành hai chủ thể có chức năng, nhiệm vụ, tạo mối liên kết vững chắc, gọi chung là dạy học. 10 Theo tác giả Phạm Viết Vượng trong cuốn Giáo dục học thì “Dạy học là hoạt động trí tuệ của thầy và trò, một quá trình vận động và phát triển liên tục trong trí tuệ và nhân cách” [27, tr. Qua ý kiến của tác giả nêu trên, chúng tôi cho rằng: Dạy học là một hình thức tổ chức dưới sự điều khiển có mục đích, định hướng của người dạy, giúp cho người học có được hệ thống tri thức kĩ năng, kĩ xảo để phát triển năng lực tư duy, năng lực hành động và phẩm chất cá nhân.
Dạy học âm nhạc 1. Dạy âm nhạc Để tổ chức hoạt động dạy, người dạy luôn xác định trong vai trò hướng dẫn, chỉ đạo, xây dựng kế hoạch chi tiết để hệ thống hóa tri thức gồm lý thuyết, kỹ năng, kỹ xảo, luyện tập, trong đó người dạy sử dụng từng loại phương pháp dạy khác nhau để truyền đạt cho người học hiệu quả nhất. Tùy theo từng điều kiện, môi trường, hoàn cảnh sống lại hình thành cách dạy không giống nhau. Người đóng thuyền sẽ dạy cho người học những kinh nghiệm, hiểu biết qua nhiều năm của bản thân, còn người học lĩnh hội và trực tiếp tham gia đóng thuyền theo trình tự từ công việc giản đơn đến phức tạp, tùy theo khả năng nhận thức cá nhân, gọi là cách dạy truyền nghề.
Ở đây, kinh nghiệm chính là tri thức được cụ thể hóa bằng lao động thực tiễn. Điều này tương tự như một nghệ nhân Quan họ dạy hát các làn điệu theo phương thức truyền miệng/oral tradition trong làng quê, qua đó người học lĩnh hội từng chi tiết nhỏ nhất của cách hát, âm điệu, làn điệu qua phương pháp xử lý: vang, rền, nền, nảy tạo nên âm thanh đặc trưng trong hát Quan họ. Cách dạy bằng kinh nghiệm đạt hiệu quả bằng thực tiễn luôn được áp dụng trong nhiều loại hình nghề thủ công, nghệ thuật dân gian. Điều này khác biệt với tổ chức dạy theo lớp, kỳ, khóa tại các cơ sở chuyên về đào tạo.
11 Không giống cách dạy truyền miệng, truyền nghề như trong đời sống, xã hội trước đây. Hiện nay, với chức năng giáo dục, các cơ sở đào tạo từ Tiểu học đến Đại học (cao hơn là Cao học và Tiến sĩ) được chuẩn hóa mô hình dạy, những phương pháp dạy đang ứng dụng rộng rãi trong môi trường đặc thù như trường Phổ thông (TH, THCS THPT). Tại các trường CĐ, ĐH hoạt động dạy tập trung vào đào tạo nghề với những chức danh cụ thể trong các lĩnh vực: văn hóa, xã hội, nhân văn, tự nhiên. Trong đó, đào tạo các loại hình nghệ thuật luôn có những đặc thù dạy riêng biệt.
Ví dụ dạy âm nhạc khác với sân khấu (như: kịch nói), không giống với múa, mỹ thuật.trong âm nhạc, các phương pháp dạy không như nhau. Ví dụ: dạy chuyên ngành Dây (Violin, Cello, Contrebasse) khác với Piano, Thanh nhạc, Kèn. Sẽ khó khăn khi áp dụng phương pháp dạy Violin để dạy Piano và ngược lại. Do đó, khái niệm: “dạy là một hoạt động chuyên biệt do người được đào tạo nghề dạy học đảm nhiệm nhằm giúp người học lĩnh hội văn hóa xã hội” [4, tr.103] được hiểu theo nghĩa chung trong các trường CĐ, ĐH.
Sự khác biệt trong dạy từng chuyên ngành âm nhạc thuộc các ngành như: biểu diễn, sáng tác, lý luận còn rõ ràng hơn khi tính chuyên biệt, đặc thù của đào tạo đỉnh cao như Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, Nhạc viện Tp. Ở đó, giờ học chuyên ngành, kỹ năng nghề được chú trọng đặc biệt, điển hình nhất như giờ lên lớp luôn tổ chức theo hình thức 1 thày/1 trò (gọi là lớp cá nhân), tuần/2 giờ trả bài, trung bình 3-4 ngày dạy 1 giờ. Đây là áp lực rất lớn đối với người học, bởi khối lượng luyện tập để hoàn thành kỹ năng trên đàn (hoặc hát, sáng tác.) có nhiều phần phải giải quyết triệt để. Ví dụ: chỉ một dạng kỹ thuật trong bài Etude cần đến 5- 10 giờ tập để có thể hoàn thành ở mức cơ bản, còn trôi chảy, điêu luyện phải mất hàng tháng.
Với chuyên ngành biểu diễn nhạc đàn, hệ thống bài Etude luôn trải đều từ trình độ Trung cấp đến ĐH, từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp. 12 Với tính đặc thù, chuyên biệt cao, dạy âm nhạc là sự chuyển tải những giá trị nghệ thuật để người học có thể tiếp nhận, từ đó chủ động sáng tạo cá nhân theo khái niệm: “dạy học hình thành chuỗi giá trị và góp phần sáng tạo ra các giá trị mới” [5, tr. Ý nghĩa của khái niệm nêu trên khẳng định vai trò quan trọng của người dạy âm nhạc nói chung và các ngành biểu diễn, sáng tác, lý luận. Minh chứng cụ thể từ bản thân người viết luận văn, khi học chuyên ngành Piano, Keyboard được thày cô chỉ bảo cặn kẽ, tỉ mỉ từng chi tiết nhằm phát huy khả năng sáng tạo cá nhân, nhưng khi học xong đại học, tự nhận thấy còn thiếu nhiều kiến thức, cần tiếp tục nỗ lực học tập, nghiên cứu hơn nữa.
Từ những khái niệm nêu trên, dạy âm nhạc được hiểu theo hai khái niệm: rộng và hẹp. Khái niệm rộng: dạy âm nhạc là hoạt động của người dạy, mục đích thúc đẩy năng lực người học bộc lộ, phát huy tài năng ở mức độ cao nhất. Khái niệm hẹp: dạy âm nhạc bao gồm những phương pháp, kỹ năng, kỹ xảo đặc biệt, nhằm phù hợp, tạo hiệu quả đến người học. Cả hai khái niệm trên xác định tầm quan trọng của người dạy âm nhạc qua các đặc thù chuyên môn hóa cao, từ đó tìm kiếm, phát hiện tài năng âm nhạc để người học phát triển khả năng ở mức độ cao nhất.
Học âm nhạc Đặc điểm nổi bật nhất của học âm nhạc đó là mối quan hệ, sư tương tác chặt chẽ giữa người dạy và người học, đây là 2 chủ thể, có mối liên hệ gắn bó khăng khít trong một khoảng thời gian nhất định, dài hơn nếu so với một số loại hình đào tạo khác như các ngành học xã hội, nhân văn, tự nhiên. Ví dụ: người học đàn Piano trình độ Trung cấp dài hạn được phân công cho 1 GV dạy chuyên ngành, điều này được hiểu GV đó sẽ dạy cho người học từ khi bắt đầu vào trường đến khi hoàn thành chương trình Trung cấp. Các môn học âm nhạc khác như: lý thuyết, xướng âm, hòa 13 thanh, phân tích tác phẩm. là phần kiến thức chung (trừ trường hợp học chuyên ngành lý luận âm nhạc).
Phần lớn thời gian học chuyên ngành tập trung vào hình thành kỹ năng đàn, hát hoặc sáng tác, tính cốt lõi hình thành nên phẩm chất người nghệ sĩ, nhạc sĩ, lý luận âm nhạc. Ngoài ra, học âm nhạc luôn mang đặc thù riêng của từng chuyên ngành nên để có thể ứng dụng kiến thức được học vào thực tiễn công việc sau này, ngoài học chuyên ngành và nắm vững hệ thống lý thuyết âm nhạc chung người học còn cần tích cực chủ động trong việc tìm hiểu thêm kiến thức về một số loại nhạc cụ quan trọng khác có trong biên chế dàn nhạc. Tuy nhiên yêu cầu trình độ chuyên ngành chuyên sâu đòi hỏi người học cũng phải dành toàn bộ tâm sức vào trả bài - luyện tập - thi cuối kỳ. Vòng quay đó liên tục lặp lại theo các năm với độ khó tăng dần về kỹ thuật, xử lý, tạo tiếng đàn, hát hoặc tác phẩm sáng tác, bài lý luận.
Đây là quy định đối với người học các chuyên ngành Biểu diễn nhạc cụ phương Tây, người học luôn sống, sinh hoạt trong môi trường đòi hỏi tính chuyên môn cao, không giới hạn về nhận thức, khả năng. Do đó, tập đàn, tập hát, sáng tác, nghiên cứu âm nhạc, viết bài lý luận là hoạt động liên tục, không có thời gian gián đoạn, ngừng nghỉ. Qua từng năm học, trình độ theo tên gọi bậc học: Trung cấp, ĐH hoặc sau ĐH. Những khả năng sáng tạo của người học được rèn luyện, phát huy và thể hiện trong chương trình thi qua hình thức biểu diễn, tác phẩm sáng tác, bài viết lý luận.
Ở đó, người học bộc lộ phẩm chất, năng lực những hiểu biết, tri thức đã học để hoàn thiện tài năng cá nhân. Điều này bộc lộ qua những đặc điểm sau: + Kết quả học âm nhạc tốt luôn gắn liền với quá trình tự tập luyện, nghiên cứu. Giờ tập đàn, hát luôn chiếm tỷ trọng cao nhất, đóng vai trò trung tâm trong tất cả các hoạt động của người học. Số giờ luyện tập nhiều luôn tỷ lệ thuận với sự phát triển khả năng làm chủ kỹ thuật, xử lý tác 14 phẩm, phát huy sáng tạo, thúc đẩy bản thân tiến bộ không ngừng, đạt tới sự điêu luyện về kỹ năng, kỹ xảo biểu diễn, sáng tác, sâu sắc trong lý luận.