Luận văn thạc sĩ giáo dục học dạy câu ghép cho học sinh lớp 5 theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp

Luận văn thạc sĩ giáo dục phân tích dạy câu ghép cho học sinh lớp 5 theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi

• Tác giả: Đặng Thu Hà
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Thuận
• Trường học: Đại học Hải Phòng
• Chuyên ngành: Giáo dục học
• Đề tài: Dạy câu ghép cho học sinh lớp 5 theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Giao tiếp và dạy học tiếng Việt ở tiểu học theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp
• 1.2. Một số vấn đề chung về câu ghép
• 1.3. Đặc điểm tâm lý và đặc điểm ngôn ngữ của học sinh lớp 5
• 1.4. Cơ sở thực tiễn
• 1.5. Nội dung chương trình dạy câu ghép cho học sinh lớp 5
• 1.6. Khảo sát thực trạng dạy học câu ghép cho học sinh lớp 5 theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: BIỆN PHÁP DẠY HỌC CÂU GHÉP CHO HỌC SINH LỚP 5 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIAO TIẾP
• 2.1. Nguyên tắc đề xuất biện pháp
• 2.2. Nguyên tắc bám sát mục tiêu của việc dạy học tiếng Việt ở tiểu học
• 2.3. Nguyên tắc đề cao sự sáng tạo, phát huy tính tích cực trong giao tiếp của học sinh
• 2.4. Nguyên tắc chú ý đến đặc điểm tâm lí và trình độ tiếng mẹ đẻ của học sinh
• 2.5. Một số biện pháp dạy câu ghép cho học sinh lớp 5 theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp
• 2.6. Dạy lí thuyết câu ghép đặt trong hệ thống câu đã được học trong chương trình tiểu học
• 2.7. Bài tập hóa nội dung dạy học lí thuyết về câu ghép
• 2.8. Vận dụng một số phương pháp dạy học tích cực vào dạy câu ghép cho học sinh lớp 5 theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp
• 2.9. Điều chỉnh, bổ sung một số dạng bài tập dạy học câu ghép cho học sinh lớp 5 theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp
• 2.10. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Nội dung thực nghiệm
• 3.3. Đối tượng thực nghiệm
• 3.4. Tiêu chí đánh giá kết quả thực nghiệm
• 3.5. Tổ chức thực nghiệm
• 3.6. Phân tích kết quả thực nghiệm
• 3.7. Nhận xét chung
• 3.8. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Phương pháp dạy câu ghép lớp 5

Phương pháp dạy câu ghép là trọng tâm của nghiên cứu này, nhằm phát triển năng lực giao tiếp cho học sinh lớp 5. Các phương pháp được đề xuất bao gồm việc tích hợp lý thuyết và thực hành, sử dụng tài liệu dạy học phù hợp với chương trình học. Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc dạy học theo hướng phát triển năng lực, giúp học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn biết vận dụng vào thực tế giao tiếp.

1.1. Nguyên tắc dạy học

Nguyên tắc dạy học được xây dựng dựa trên mục tiêu phát triển năng lực học sinh, bao gồm việc bám sát mục tiêu giáo dục, phát huy tính sáng tạo và chú ý đến đặc điểm tâm lý của học sinh. Giáo viên cần linh hoạt trong việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, tạo điều kiện để học sinh thực hành và phát triển kỹ năng ngôn ngữ.

1.2. Phương pháp tích cực

Các phương pháp giáo dục tích cực như thảo luận nhóm, đóng vai và giải quyết tình huống được áp dụng để dạy câu ghép. Những phương pháp này giúp học sinh hiểu sâu hơn về cấu trúc và cách sử dụng câu ghép trong các tình huống giao tiếp thực tế.

II. Định hướng phát triển năng lực giao tiếp

Định hướng phát triển năng lực giao tiếp là mục tiêu chính của nghiên cứu, nhằm giúp học sinh lớp 5 sử dụng câu ghép một cách hiệu quả trong giao tiếp hàng ngày. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc dạy học theo hướng phát triển năng lực không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng giao tiếp và khả năng ứng dụng ngôn ngữ trong các tình huống thực tế.

2.1. Tầm quan trọng của giao tiếp

Giao tiếp là một trong những năng lực cốt lõi được chú trọng trong giáo dục tiểu học. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng, việc phát triển kỹ năng giao tiếp giúp học sinh tự tin hơn trong việc sử dụng ngôn ngữ, đồng thời tạo nền tảng cho sự phát triển toàn diện của các em.

2.2. Phương pháp phát triển năng lực

Các phương pháp dạy học được đề xuất nhằm phát triển năng lực giao tiếp bao gồm việc sử dụng các bài tập thực hành, tình huống giao tiếp thực tế và các hoạt động nhóm. Những phương pháp này giúp học sinh vận dụng kiến thức vào thực tế một cách linh hoạt và hiệu quả.

III. Thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm sư phạm được tiến hành để kiểm chứng tính khả thi của các phương pháp dạy học được đề xuất. Kết quả thực nghiệm cho thấy, việc áp dụng các phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực giao tiếp đã giúp học sinh lớp 5 cải thiện đáng kể khả năng sử dụng câu ghép trong giao tiếp.

3.1. Mục đích thực nghiệm

Mục đích của thực nghiệm là đánh giá hiệu quả của các phương pháp dạy học được đề xuất trong việc phát triển năng lực giao tiếp của học sinh. Thực nghiệm được tiến hành trên một nhóm học sinh lớp 5 tại trường Tiểu học Quảng Thanh, Hải Phòng.

3.2. Kết quả thực nghiệm

Kết quả thực nghiệm cho thấy, học sinh trong nhóm thực nghiệm có sự tiến bộ rõ rệt trong việc sử dụng câu ghép so với nhóm đối chứng. Điều này chứng tỏ tính khả thi và hiệu quả của các phương pháp dạy học được đề xuất.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục phổ thông theo chương trình 2018, việc phát triển năng lực giao tiếp cho học sinh tiểu học trở thành mục tiêu trọng tâm. Theo ước tính, năng lực giao tiếp là một trong những năng lực cốt lõi cần được hình thành và phát triển xuyên suốt các cấp học, đặc biệt ở bậc tiểu học. Tuy nhiên, thực tiễn dạy học tiếng Việt hiện nay, đặc biệt là phân môn Luyện từ và câu, còn nhiều hạn chế khi giáo viên chủ yếu tập trung truyền đạt kiến thức lý thuyết mà chưa chú trọng phát triển kỹ năng sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp. Câu ghép, với vai trò là đơn vị câu phức tạp biểu đạt các mối quan hệ ý nghĩa đa dạng, là nội dung quan trọng trong chương trình Tiếng Việt lớp 5, góp phần nâng cao năng lực giao tiếp của học sinh.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm đề xuất và kiểm nghiệm các biện pháp dạy học câu ghép cho học sinh lớp 5 theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp, góp phần nâng cao hiệu quả dạy học tiếng Việt ở tiểu học. Phạm vi nghiên cứu tập trung tại Trường Tiểu học Quảng Thanh, Thủy Nguyên, Hải Phòng với 6 giáo viên và 208 học sinh lớp 5 làm đối tượng khảo sát và thực nghiệm trong năm học 2021-2022. Nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc đổi mới phương pháp dạy học, giúp giáo viên xây dựng hệ thống bài tập và tổ chức hoạt động học tập phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh, đồng thời góp phần nâng cao năng lực giao tiếp – một năng lực thiết yếu trong xã hội hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về giao tiếp và năng lực giao tiếp, trong đó năng lực giao tiếp được hiểu là khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng và thái độ để thực hiện hiệu quả hoạt động giao tiếp trong các bối cảnh khác nhau. Lý thuyết về câu ghép trong ngữ pháp tiếng Việt được sử dụng làm cơ sở để phân tích cấu trúc, phân loại và chức năng của câu ghép trong giao tiếp. Các khái niệm chính bao gồm:

• Năng lực giao tiếp: Bao gồm năng lực ngôn ngữ, năng lực sử dụng ngôn ngữ và năng lực văn hóa – xã hội, giúp học sinh vận dụng linh hoạt câu ghép trong các tình huống giao tiếp thực tế.
• Câu ghép: Được định nghĩa là câu có từ hai kết cấu chủ – vị nòng cốt trở lên, thể hiện các mối quan hệ ý nghĩa đa dạng giữa các vế câu.
• Phân loại câu ghép: Theo quan hệ từ liên kết (có kết từ, không có kết từ), theo quan hệ ngữ nghĩa (nguyên nhân – kết quả, điều kiện – kết quả, tương phản, tăng tiến, v.v.).
• Đặc điểm tâm lý và ngôn ngữ của học sinh lớp 5: Học sinh đã có khả năng tư duy logic, chú ý có chủ định, vốn ngôn ngữ phát triển tương đối hoàn thiện, phù hợp để tiếp nhận kiến thức về câu ghép và phát triển năng lực giao tiếp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa nghiên cứu lý luận và thực tiễn:

• Nguồn dữ liệu: Thu thập từ tài liệu chuyên ngành, chương trình giáo dục phổ thông, sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 5, phiếu khảo sát giáo viên và học sinh, kết quả bài tập thực hành, và quan sát giờ dạy tại Trường Tiểu học Quảng Thanh.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lý dữ liệu khảo sát, phân tích định tính các nhận xét, phỏng vấn giáo viên và học sinh, đồng thời áp dụng phương pháp đàm thoại và thực nghiệm sư phạm để kiểm nghiệm các biện pháp dạy học.
• Timeline nghiên cứu: Khảo sát thực trạng và thu thập dữ liệu trong năm học 2021-2022; xây dựng và triển khai biện pháp dạy học trong học kỳ II; thực nghiệm sư phạm và đánh giá kết quả trong cùng năm học.

Cỡ mẫu gồm 6 giáo viên và 208 học sinh lớp 5 được chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện nhằm đảm bảo tính khả thi và phù hợp với điều kiện nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Nhận thức của giáo viên về dạy học câu ghép theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp: 66,7% giáo viên đánh giá việc dạy câu ghép theo định hướng này là rất quan trọng, 83,3% nghiên cứu kỹ tài liệu hướng dẫn trước khi dạy. Tuy nhiên, 66,7% giáo viên ít xây dựng tình huống giao tiếp trong tiết dạy, chủ yếu tập trung vào bài tập nhận diện câu ghép.

2. Phương pháp và hình thức tổ chức dạy học: 100% giáo viên sử dụng phương pháp luyện tập theo mẫu, 23,5% áp dụng phương pháp gợi mở – vấn đáp và thảo luận nhóm. Giờ dạy còn mang tính truyền thống, thiếu sự đa dạng và chưa phát huy tính tích cực của học sinh.

3. Hiểu biết và kỹ năng sử dụng câu ghép của học sinh: 90,4% học sinh nắm được khái niệm câu ghép, nhưng chỉ 49% dựa vào cấu trúc chủ – vị để xác định câu ghép, còn lại dựa vào nội dung hoặc quan hệ từ. 29,8% học sinh hiếm khi sử dụng câu ghép trong giao tiếp hàng ngày. 44,8% gặp khó khăn trong việc tạo lập câu ghép đúng yêu cầu bài tập.

4. Kết quả bài tập thực hành: 62,5% học sinh đạt yêu cầu trong việc gạch dưới vế câu và khoanh tròn quan hệ từ; 80% xác định đúng quan hệ nguyên nhân – kết quả; chỉ 45% thực hiện tốt bài tập xác định cặp từ hô ứng; 57,5% đạt yêu cầu khi đặt câu ghép theo tình huống. Học sinh thường mắc lỗi về cấu trúc câu và sử dụng sai quan hệ từ.

Thảo luận kết quả

Kết quả khảo sát cho thấy giáo viên đã nhận thức đúng về tầm quan trọng của việc dạy học câu ghép theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp, nhưng trong thực tế, việc tổ chức dạy học còn hạn chế do thiếu các tình huống giao tiếp thực tiễn và phương pháp đa dạng. Việc tập trung vào bài tập nhận diện khiến học sinh chưa phát triển kỹ năng tạo lập và sử dụng câu ghép linh hoạt trong giao tiếp.

So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, việc phát triển năng lực giao tiếp qua dạy học câu ghép cần gắn liền với thực hành ngôn ngữ trong các tình huống cụ thể, đồng thời phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh. Việc thiếu chú trọng kỹ năng nghe và nói trong dạy học câu ghép là nguyên nhân khiến học sinh gặp khó khăn khi vận dụng kiến thức vào giao tiếp thực tế.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỷ lệ giáo viên sử dụng các phương pháp dạy học, biểu đồ phân bố mức độ hiểu biết và sử dụng câu ghép của học sinh, cũng như bảng tổng hợp kết quả bài tập thực hành để minh họa rõ nét hơn các phát hiện.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng hệ thống bài tập gắn với tình huống giao tiếp thực tế: Thiết kế các bài tập đa dạng, phù hợp với đặc điểm tâm lý và trình độ tiếng mẹ đẻ của học sinh nhằm phát triển đồng đều kỹ năng nghe, nói, đọc, viết. Thời gian thực hiện: trong năm học tiếp theo. Chủ thể thực hiện: giáo viên và tổ chuyên môn.

2. Đổi mới phương pháp dạy học tích cực: Khuyến khích giáo viên áp dụng phương pháp gợi mở – vấn đáp, thảo luận nhóm, đóng vai, trò chơi học tập để phát huy tính sáng tạo và tích cực của học sinh trong giao tiếp. Thời gian: triển khai ngay trong các tiết dạy câu ghép. Chủ thể: giáo viên.

3. Tổ chức tập huấn nâng cao năng lực cho giáo viên: Tập huấn về phương pháp dạy học phát triển năng lực giao tiếp, kỹ năng xây dựng tình huống giao tiếp và thiết kế bài tập sáng tạo. Thời gian: trong quý đầu năm học. Chủ thể: phòng giáo dục, nhà trường.

4. Tăng cường đánh giá năng lực giao tiếp của học sinh: Xây dựng các tiêu chí đánh giá kỹ năng sử dụng câu ghép trong giao tiếp, không chỉ dựa vào bài tập nhận diện mà còn đánh giá qua hoạt động nói, viết sáng tạo. Thời gian: áp dụng từ học kỳ II. Chủ thể: giáo viên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Tiểu học: Nắm bắt phương pháp dạy học câu ghép theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp, từ đó đổi mới cách tổ chức bài học, nâng cao hiệu quả giảng dạy.

2. Nhà quản lý giáo dục: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, tổ chức tập huấn, và đánh giá chất lượng dạy học tiếng Việt ở bậc tiểu học.

3. Nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Giáo dục học: Tham khảo khung lý thuyết, phương pháp nghiên cứu và kết quả thực nghiệm để phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan đến dạy học ngôn ngữ và phát triển năng lực.

4. Nhà biên soạn sách giáo khoa và tài liệu giáo dục: Căn cứ vào kết quả nghiên cứu để thiết kế nội dung, bài tập phù hợp với mục tiêu phát triển năng lực giao tiếp cho học sinh tiểu học.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần dạy câu ghép theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp?
   Dạy câu ghép theo định hướng này giúp học sinh không chỉ hiểu cấu trúc câu mà còn biết vận dụng linh hoạt trong giao tiếp thực tế, nâng cao kỹ năng nói và viết, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục.

2. Phương pháp nào hiệu quả nhất để dạy câu ghép cho học sinh lớp 5?
   Phương pháp kết hợp gợi mở – vấn đáp, thảo luận nhóm và luyện tập theo mẫu được đánh giá cao, giúp học sinh chủ động phát hiện kiến thức và thực hành giao tiếp trong các tình huống cụ thể.

3. Làm thế nào để xây dựng bài tập câu ghép phát triển năng lực giao tiếp?
   Bài tập cần gắn với các tình huống giao tiếp thực tế, đa dạng về hình thức (nói, viết, nghe), phù hợp với đặc điểm tâm lý và trình độ của học sinh, khuyến khích sáng tạo và phản hồi tích cực.

4. Khó khăn phổ biến của học sinh khi học câu ghép là gì?
   Học sinh thường gặp khó khăn trong việc xác định đúng quan hệ từ, tạo lập câu ghép phù hợp với tình huống, và sử dụng câu ghép linh hoạt trong giao tiếp do thiếu thực hành và hướng dẫn cụ thể.

5. Làm sao giáo viên có thể đánh giá hiệu quả dạy học câu ghép?
   Giáo viên nên đánh giá qua nhiều hình thức như bài kiểm tra nhận diện, bài tập sáng tạo, quan sát hoạt động giao tiếp nói và viết của học sinh, đồng thời sử dụng tiêu chí đánh giá kỹ năng và thái độ giao tiếp.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ vai trò quan trọng của việc dạy câu ghép theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp trong chương trình Tiếng Việt lớp 5.
• Thực trạng dạy học hiện nay còn nhiều hạn chế, đặc biệt trong việc tổ chức hoạt động giao tiếp và phát triển kỹ năng sử dụng câu ghép của học sinh.
• Đề xuất các biện pháp đổi mới phương pháp, xây dựng hệ thống bài tập gắn với tình huống giao tiếp thực tế nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh.
• Kết quả thực nghiệm tại Trường Tiểu học Quảng Thanh cho thấy các biện pháp đề xuất có tính khả thi và hiệu quả trong việc nâng cao năng lực giao tiếp của học sinh.
• Khuyến nghị các nhà quản lý, giáo viên và nhà nghiên cứu tiếp tục phát triển và ứng dụng các biện pháp này trong thực tiễn giáo dục tiểu học.

Triển khai tập huấn cho giáo viên, áp dụng biện pháp trong năm học tới và mở rộng nghiên cứu tại các trường khác để đánh giá tính phổ quát. Đề nghị các bên liên quan phối hợp để nâng cao chất lượng dạy học tiếng Việt theo hướng phát triển năng lực giao tiếp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Giao tiếp và dạy học tiếng Việt ở tiểu học theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp 1. Giao tiếp 1) Khái niệm giao tiếp Hiện nay có nhiều quan niệm khác nhau về giao tiếp. Mỗi quan niệm có những cơ sở khoa học riêng của nó.

Trong luận văn này, chúng tôi không chủ trương hệ thống hóa các khái niệm khác nhau về giao tiếp mà chỉ xin đưa ra hai góc nhìn về giao tiếp: (1) Theo góc nhìn của tâm lí học, giao tiếp được hiểu là “sự tiếp xúc tâm lý giữa người và người, thông qua đó con người trao đổi với nhau về thông tin, về cảm xúc, tri giác lẫn nhau, ảnh hưởng tác động qua lại với nhau. Hay nói khác đi, giao tiếp xác lập và vận hành các quan hệ người - người, hiện thực hoá các quan hệ xã hội giữa chủ thể này với chủ thể khác” [37, tr. (2) Theo góc nhìn của ngôn ngữ học, giao tiếp được định nghĩa là sự thông báo hay truyền đạt thông báo nhờ một hệ thống mã nào đó [6, tr. Theo đó có thể hiểu giao tiếp là sự tiếp xúc, trao đổi tư tưởng, tình cảm, vốn sống, kinh nghiệm,… giữa các thành viên trong cộng đồng (giữa cá nhân với cá nhân, giữa cá nhân với tập thể, giữa tập thể với tập thể).

Giao tiếp là phương thức tồn tại của con người, nếu không có giao tiếp không thể có xã hội. 2) Hoạt động giao tiếp Mỗi cuộc giao tiếp đều gồm hai hoạt động: hoạt động tạo lập (sản sinh) lời nói (lí thuyết thông tin gọi là hoạt động truyền tin), hoạt động tiếp nhận (lĩnh hội) lời nói (lí thuyết thông tin gọi là hoạt động nhận tin). Mỗi hoạt động lại liên quan đến một số kỹ năng. Hoạt động sản sinh lời nói sử dụng kỹ năng nói và viết, hoạt động tiếp nhận lời nói sử dụng kỹ năng nghe và đọc.

10 Nói đến hoạt động giao tiếp không thể không nhắc tới các nhân tố giao tiếp. Nhân tố giao tiếp là những nhân tố có mặt trong cuộc giao tiếp, tác động và ảnh hưởng đến hiệu quả của cuộc giao tiếp. Mỗi nhân tố giao tiếp đều có vai trò nhất định, không thể thiếu trong hoạt động giao tiếp. Các nhân tố giao tiếp gồm: Nhân vật giao tiếp; Hoàn cảnh giao tiếp; Nội dung giao tiếp; Mục đích giao tiếp; Phương tiện giao tiếp.

Các nhân tố giao tiếp vừa nêu trên đây luôn có mối quan hệ chặt chẽ với nhau trong hoạt động giao tiếp. Cũng có thể nói nó là những điều kiện đảm bảo cho một hoạt động giao tiếp diễn ra đạt được hiệu quả mong muốn. Khi giao tiếp chúng ta cần phải chú trọng tới tất cả các nhân tố giao tiếp này. Khái niệm năng lực Để định nghĩa năng lực, có thể chia thành các nhóm theo những phạm trù khác nhau: - Định nghĩa về năng lực, nhiều tài liệu nước ngoài quy năng lực vào phạm trù khả năng: Chương trình Giáo dục Trung học bang Quesbec, Canada năm 2004 quan niệm “năng lực là một khả năng hành động hiệu quả bằng sự cố gắng dựa trên nhiều nguồn lực” [dẫn theo 11, tr.

Tổ chức OECD (Tổ chức hợp tác Kinh tế và Phát triển) xem “năng lực là khả năng đáp ứng một cách hiệu quả những yêu cầu phức hợp trong một bối cảnh cụ thể” [dẫn theo 11, tr. Chương trình giáo dục phổ thông của New Zealand cho rằng: “Năng lực là một khả năng hành động hiệu quả hoặc là sự phản ứng thích đáng trong các tình huống phức tạp nào đó” [dẫn theo 34, tr. Theo Denyse Tremblay, “năng lực là khả năng hành động, thành công và tiến bộ dựa vào việc huy động và sử dụng hiệu quả tổng hợp các nguồn lực để đối mặt với các tình huống trong cuộc sống” [dẫn theo 11, tr. Weinert nêu rõ ba yếu tố cấu thành năng lực là khả năng, kĩ năng và thái độ sẵn sàng tham gia hoạt động của cá nhân.

Theo ông, “năng lực 11 là tổng hợp các khả năng và kĩ năng sẵn có hoặc học được cũng như sự sẵn sàng của học sinh nhằm giải quyết những vấn đề nảy sinh và hành động một cách có trách nhiệm, có sự phê phán để đi đến giải pháp” [dẫn theo 11, tr. - Ở góc độ giáo dục, theo Tài liệu hội thảo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể trong chương trình giáo dục phổ thông mới của Bộ Giáo dục và Đào tạo lại xếp năng lực vào phạm trù hoạt động khi giải thích “năng lực là một hệ thống các cấu trúc tinh thần và khả năng huy động các kiến thức, kỹ năng nhận thức, kỹ năng thực hành và thái độ, cảm xúc giá trị đạo đức động lực của một người để thực hiện thành công các hành động trong bối cảnh cụ thể” [9, tr. Hay theo tác giả Nguyễn Minh Thuyết, năng lực được hiểu theo quan điểm giáo dục hướng vào năng lực hoạt động: “Năng lực là sự tích hợp của nhiều thành tố như tri thức, kĩ năng, sự sẵn sàng hoạt động, khả năng hợp tác, khả năng huy động những nguồn thông tin mới của HS để giải quyết những vấn đề đặt ra trong cuộc sống” [35, tr. Các công trình nghiên cứu trong nước, hầu hết đều coi năng lực là đặc điểm, phẩm chất hoặc thuộc tính cá nhân: Từ điển Bách khoa Việt Nam quan niệm “năng lực là đặc điểm của cá nhân thể hiện mức độ thông thạo – tức là có thể thực hiện một cách thành thục và chắc chắn – một hay một số dạng hoạt động nào đó” [17, tr.

Theo Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê (chủ biên) thì năng lực được hiểu theo hai nét nghĩa: (1) “Chỉ một khả năng, điều kiện tự nhiên có sẵn để thực hiện một hoạt động nào đó”. (2) “Là một phẩm chất tâm sinh lí tạo cho con người có khả năng để hoàn thành một hoạt động nào đó có chất lượng cao” [39, tr. Cách hiểu của Trần Trọng Thủy và Nguyễn Quang Uẩn: “Năng lực là tổng hợp những thuộc tính độc đáo của cá nhân phù hợp với những yêu cầu đặc trưng của một hoạt động nhất định, nhằm đảm bảo việc hoàn thành có kết quả tốt trong lĩnh vực hoạt động ấy” [Dẫn theo 11, tr. 12 Theo tài liệu tâm lí học trích trong giáo trình Tâm lí học đại cương của tác giả Đinh Thị Kim Thoa, “năng lực là tổ hợp các thuộc tính độc đáo của cá nhân để phù hợp với yêu cầu của một hệ thống nhất định đảm bảo cho hoạt động nào đó hiệu quả” [33, tr.

Tuy mỗi tác giả đưa ra một khái niệm khác nhau về năng lực nhưng đều có điểm chung cốt lõi. Trong luận văn này, chúng tôi đồng quan điểm với quan điểm của Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể năm 2018 khi cho rằng: “Năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí,. thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể” [27, tr. Áp dụng cách hiểu trên về năng lực với học sinh tiểu học, có thể hiểu năng lực của học sinh tiểu học chính là khả năng vận dụng kết hợp kiến thức, kĩ năng và thái độ để thực hiện tốt các nhiệm vụ học tập, giải quyết có hiệu quả những vấn đề có thực trong cuộc sống phù hợp với những đặc điểm tâm lí của lứa tuổi các em.

Năng lực giao tiếp 1) Khái niệm Từ nhiều thế kỉ nay, các nhà ngôn ngữ học tên tuổi trên thế giới như: Chomxky (1965), Campbell & Wales(1970), Hymes (1972)… sử dụng nhiều khái niệm “năng lực ngôn ngữ” (laguage competence) và “năng lực giao tiếp” (communicative competence) nhưng đây là một trong những thuật ngữ gây tranh cãi nhiều nhất. Hymes là người đầu tiên đưa ra quan niệm tương đối rộng và rõ ràng về thuật ngữ “năng lực giao tiếp”. Ông cho rằng năng lực giao tiếp không chỉ là năng lực ngữ pháp vốn có mà còn là năng lực sử dụng ngôn ngữ trong các tình huống giao tiếp khác nhau. Theo ông, “năng lực giao tiếp là năng lực biết khi nào nên nói, khi nào không, nói điều gì, nói với ai, nói ở đâu, nói theo cách nào…” [dẫn theo 18, tr 2].

13 Widdowson có cùng quan điểm với Hymes khi cho rằng, “năng lực giao tiếp của người nói bao gồm cả sự hiểu biết về những quy tắc mà tạo cho người nói có khả năng sử dụng chúng một cách phù hợp để thực hiện những hành vi tu từ phong cách trong những tình huống giao tiếp xã hội nhất định” [dẫn theo 18, tr. Theo Murby (1978), “năng lực giao tiếp” phải bao hàm khái niệm “năng lực ngữ pháp” [dẫn theo 18, tr. Như vậy, các tác giả trên thế giới đưa ra cách hiểu và lý giải chưa thống nhất mặc dù năng lực giao tiếp luôn là mục tiêu cốt lõi của các chương trình dạy học ngôn ngữ hiện nay. Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu chủ yếu tổng kết lại quan điểm về khái niệm năng lực giao tiếp của các nhà ngôn ngữ học trên thế giới.

Có thể định nghĩa về năng lực giao tiếp như sau: Năng lực giao tiếp là khả năng vận dụng kiến thức, kinh nghiệm, thái độ, tình cảm liên quan đến giao tiếp, đảm bảo hoạt động giao tiếp đạt được hiệu quả. 2) Các thành tố của năng lực giao tiếp Có nhiều quan điểm xung quanh vấn đề các thành tố của năng lực giao tiếp, tiêu biểu là quan điểm của các học giả như Canale và Swain, Savignon, Bachman, Celca – Murcia… Trong bài viết “Từ khái niệm năng lực giao tiếp đến vấn đề dạy và học tiếng Việt trong nhà trường phổ thông hiện nay”, nhà nghiên cứu Vũ Thị Thanh Hương đã tổng kết khá toàn diện quan điểm của các nhà nghiên cứu ngôn ngữ trên thế giới, kết hợp các mô hình lí thuyết và chỉ ra: để hình thành và phát triển năng lực giao tiếp ngôn ngữ, người nói cần phải có năm khía cạnh như quan điểm của Celce – Murcia là năng lực ngôn ngữ, năng lực diễn ngôn, năng lực hành động lời nói, năng lực văn hóa xã hội, năng lực chiến lược. Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu cho rằng việc phân chia năng lực giao tiếp thành các năng lực thành tố trên là quá phức tạp, khó triển khai trong dạy học.