Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ PHÒNG CHỐNG THẤT THU THUẾ THU NHẬP CÁ NHÂN CỦA CỤC THUẾ TỈNH, THÀNH PHỐ 1. Những vấn đề cơ bản về thất thu thuế thu nhập cá nhân 1.1 Khái niệm thất thu thuế thu nhập cá nhân 1.1 Thuế thu nhập cá nhân Thuế ra đời do nhu cầu chi tiêu của Nhà nước và sự tồn tại của thuế không thể tách rời quyền lực Nhà nước. Vì thế, Thuế vừa là phạm trù kinh tế vừa là phạm trù lịch sử. Bản chất của thuế gắn liền với bản chất của Nhà nước.
Thuế luôn gắn liền với sự tồn tại và phát triển của Nhà nước, xong quan điểm về Thuế và việc sử dụng công cụ thuế ở mỗi thời điểm, mỗi quốc gia một khác như: Theo Joseph E.Stiglitz (2002) trong Cuốn kinh tế học công cộng cho rằng: “Cá nhân cung cấp trực tiếp các dịch vụ cho chủ thái ấp đây là thuế nhưng chưa được tiền lệ hóa”. Theo Joseph thì thuế đã được hình thành từ rất nhiều thế kỷ trước, bằng hình thức cung cấp dịch vụ cho người quản lý, đây là một trong những hình thức đơn giản, đầu tiên của thuế và sau này trở thành những nghĩa vụ nộp thuế bằng nhiều hình thức, nhưng hình thức cao nhất là bằng tiền.Jege (1998) trong cuốn Tài chính công cho rằng: “Thuế là một khoản trích nộp bằng tiền, có tính chất xác định, không hoàn trả trực tiếp cho công dân đóng góp cho Nhà nước thông qua con đường quyền lực nhằm bù đắp những chi phí của Nhà nước”. Đây là khái niệm lâu đời và được nhiều người biết đến nhất về thuế. Nhưng thuế không phân định sẽ dùng để bù đắp hay phân bổ chi tiêu vào công việc gì và trong nhiều trường hợp, thuế không chỉ để bù đắp chi tiêu mà còn dùng để phát triển kinh tế xã hội.
Các nhà nghiên cứu kinh tế khác cho rằng Thuế là hình thức phân phối thu nhập tài chính của Nhà nước để thực hiện chức năng của mình, dựa vào LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 quyền lực chính trị, tiến hành phân phối sản phẩm thặng dư của xã hội một cách cưỡng chế và không hoàn lại. Mặc dù có nhiều nghiên cứu đưa ra những quan điểm khác nhau về Thuế nhưng ta có thể thấy những quan điểm giống nhau, từ đó rút ra định nghĩa chung như sau: Thuế là khoản thu nộp mang tính bắt buộc mà các tổ chức, cá nhân phải nộp cho Nhà nước khi có những điều kiện nhất định Khái niệm thuế TN.CN: “Thuế thu nhập cá nhân là loại thuế trực thu đánh vào thu nhập thực nhận được của cá nhân trong một kỳ tính thuế nhất định (thường là một năm) không phân biệt nguồn gốc phát sinh thu nhập”. (Nguyễn Xuân Thành, 2012) Cá nhân có nghĩa vụ nộp khoản thuế này khó có thể chuyển nghĩa vụ thuế sang cho cá nhân hay đối tượng khác. Việc để ra một phần thu nhập của bản thân nộp thuế vào NSNN mọi cá nhân đều phải chấp nhận vì việc nộp thuế cho Nhà nước vừa là nghĩa vụ vừa là quyền lợi của mỗi công dân.
Thực tiễn, ở hầu hết các nước trên thế giới, việc nộp thuế TN.CN đã được thực hiện từ rất lâu. Để điều tiết thu nhập các thể nhân và đảm bảo sự công bằng trong phân phối thu nhập của xã hội, đáp ứng được mục tiêu đặt ra của thuế TN.CN nên việc đánh thuế thường dựa vào thu nhập của cá nhân. Là một sắc thuế trong hệ thống thuế, thuế TN.CN mang đầy đủ tính chất cơ bản của thuế nói chung: Đó chính là tính quyền lực, tính cưỡng chế và tính pháp lý cao, được xây dựng trên nền tảng các vấn đề kinh tế, xã hội của người có nghĩa vụ nộp thuế và tính không hoàn trả trực tiếp. Ngoài những đặc điểm chung đó thì thuế TN.CN còn có các đặc điểm sau: - Thuế TN.CN là một hình thức đóng góp mang tính bắt buộc trên nguyên tắc theo luật định.
Phân phối, điều tiết thu nhập của các cá nhân thông qua thuế TN.CN gắn với quyền lực, sức mạnh của Nhà nước. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 - Thuế TN.CN là khoản động viên không hoàn trả trực tiếp cho người nộp, không phải là khoản phí mà NNT phải trả cho Nhà nước do được hưởng các tiện ích hay dịch vụ công của Nhà nước cung cấp.CN là thuế trực thu, tính trực tiếp trên khoản thu nhập chính đáng của mỗi cá nhân.CN phản ánh sự thống nhất giữa đối tượng nộp thuế theo luật và đối tượng chịu thuế theo ý nghĩa kinh tế, NNT cũng là người chịu thuế, người chịu thuế TN.CN không có khả năng chuyển giao nghĩa vụ nộp thuế sang cho các cá nhân khác tại thời điểm phát sinh nghĩa vụ thuế.CN luôn gắn với chính sách an sinh xã hội của mỗi nước trên Thế giới. Hầu hết các nước đều gắn chính sách thuế TN.CN với một số chính sách an sinh xã hội khác (như phúc lợi công cộng, chăm sóc sức khỏe…).CN có đối tượng đánh thuế rất rộng. Đối tượng chịu thuế là những cá nhân có thu nhập bao gồm: công dân nước sở tại và người nước ngoài cư trú thường xuyên hay không thường xuyên tại nước đó; tất cả số thu nhập có được của các cá nhân đều thuộc diện tính thuế không kể nguồn thu nhập phát sinh trong hay ngoài nước sở tại.
Chính vì vậy, khả năng tạo nguồn thu cho NSNN rất lớn. - Thuế suất thuế TN.CN thường được tính theo nguyên tắc thuế suất lũy tiến từng phần. Đặc điểm này xuất phát từ vai trò chủ yếu của thuế TN.CN là điều tiết chủ yếu vào người có thu nhập cao, từ đó nâng cao phân phối lại thu nhập tạo công bằng cho xã hội. Việc áp dụng thuế suất lũy tiến từng phần sẽ đáp ứng được phần nào mục tiêu đó vì phần thu nhập tăng thêm càng nhiều thì sẽ chịu mức thuế suất càng cao.
- Xét trên khía cạnh kinh tế, thuế TN.CN không ảnh hưởng nhiều đến việc thay đổi cơ cấu kinh tế và có tính trung lập cao hơn so với các sắc thuế khác. Việc tăng hay giảm thuế TN.CN hầu như không làm thay đổi về cơ cấu kinh tế. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 - Thời điểm tính thuế TNCN: Là thời điểm doanh nghiệp trả thu nhập cho người nộp thuế được quy định tại điểm b khoản 2 điều 8 của thông tư 111/2013/TT-BTC Công thức tính thuế thu nhập cá nhân năm 2020 Căn cứ tính thuế đối với cá nhân cư trú Số thuế phải nộp = Thu nhập tính thuế x Thuế suất Thu nhập tính thuế: chia thành 2 nhóm a. Thu nhập từ kinh doanh, tiền lương, tiền công là tổng thu nhập chịu thuế theo quy định trừ các khoản đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp đối với một số ngành, nghề phải tham gia bảo hiểm bắt buộc, các khoản giảm trừ gia cảnh và giảm trừ đối với các khoản đóng góp từ thiện, nhân đạo.
Thu nhập từ đầu tư vốn, chuyển nhượng vốn, chuyển nhượng bất động sản, trúng thưởng, tiền bản quyền, nhượng quyền thương mại, nhận thừa kế, quà tặng là thu nhập chịu thuế được xác định theo phương pháp xác định thu nhập chịu thuế đối với từng thu nhập cụ thể. Công thức: Thu nhập tính thuế = Thu nhập chịu thuế – Các khoản giảm trừ - Vai trò thuế TNCN: Đảm bảo sự công bằng trong phân phối thu nhập. Điều này đặc biệt cần thiết trong điều kiện kinh tế thị trường vì sự phân hóa giàu nghèo (đôi khi bất công) là điều khó tránh khỏi. Trong hoàn cảnh đó, thuế thu nhập sẽ là một biện pháp tốt để rút ngắn khoảng cách giàu nghèo trong xã hội.
- Do nhu cầu chỉ tiêu của nhà nước ngày càng tăng trong điều kiện chức năng của nhà nước ngày càng mở rộng. Trong khi đó, tiến trình tự do hóa thương mại trong những thập kỉ gần đây đã làm cho nguồn thu từ thuế xuất nhập khẩu bị sụt giảm đáng kể. Thuế thu nhập cá nhân được coi là nguồn thu quan trọng trong tổng thu ngân sách nhà nước. - Thuế thu nhập được sử dụng như một công cụ điều tiết vĩ mô, kích thích tích kiệm và đầu tư theo hướng nâng cao nâng lực hiệu quả xã hội.
Để LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 tăng phúc lợi xã hội cần thiết phải điều tiết bớt thu nhập của những đối tượng có thu nhập cao và phân phối lại cho những đối tượng có thu nhập thấp hơn. Bên cạnh đó, thông qua chính sách miễn giảm, ưu đãi. thuế thu nhập có thể có tác động trực tiếp đến định hướng tiêu dùng và đầu tư theo hướng có lợi, thực hiện mục tiêu điều chỉnh kinh tế của nhà nước. - Thuế thu nhập cá nhân lũy tiến còn có tác dụng bù lại sự lũy thoái của các loại thuế tiêu dùng.
Vì vậy, thuế thu nhập cá nhân được coi là sắc thuế có vai trò rất lớn trong việc đảm bảo tính công bằng của hệ thống thuế.2 Thất thu thuế thu nhập cá nhân Trong nền kinh tế thị trường, mục tiêu của các nhà kinh doanh là lợi nhuận, chính vì vậy để đạt được lợi ích cục bộ tối đa, họ luôn tìm cách giảm chi phí kinh doanh của mình, trong đó bao gồm cả khoản đóng góp cho nhà nước. Như vậy, trong bản chất của thuế luôn tồn tại mâu thuẫn giữa lợi ích của Nhà nước và người kinh doanh, chính vì thế tình trạng thất thu thuế là điều không thể tránh khỏi. Theo tác giả thì thất thu thuế được hiểu là hiện tượng trong đó những khoản tiền từ những tổ chức, cá nhân có tiến hành các hoạt động sản xuất kinh doanh, hay có những điều kiện cơ sở vật chất nhất định so với khả năng của họ cần phải được nộp vào NSNN, song vì những lý do xuất phát từ phía Nhà nước, cơ quan thuế hay đối tượng nộp thuế mà những khoản tiền đó không được nộp vào NSNN. Thất thu thuế TN.CN là khoản thuế do cá nhân phải nộp vào NSNN nhưng không nộp do các nguyên nhân khách quan và chủ quan khác nhau làm thất thoát một khoản thu thuế của NSNN.
Hiện nay, việc QLT TN.CN được thực hiện chủ yếu thông qua nguồn thu nhập chính thức của cá nhân như tiền lương, thù lao, hoa hồng… Trong khi đó, những khoản thu nhập từ việc chuyển nhượng chứng khoán, bất động sản hoặc hàng ngàn khoản thu nhập khác thường không được kê khai thuế đầy LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Trên thực tế, không ít trường hợp đã lợi dụng kẽ hở của pháp luật để trốn thuế, gây thất thu cho NSNN.