MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Phép thế là phương thức liên kết được sử dụng phổ biến trong văn bản đặc biệt là văn bản nghệ thuật. Ngoài chức năng liên kết văn bản, tránh lặp từ vựng, phép thế còn góp phần làm phong phú thông tin cung cấp, rút gọn văn bản cũng như kèm theo thái độ, sự đánh giá của người viết. Trong nền văn học Việt Nam giai đoạn 1930-1945, có rất nhiều nhà văn nổi tiếng, tiêu biểu nhất là nhà văn Nam Cao.
Nam Cao được biết đến qua hàng loạt các tác phẩm có giá trị nhân văn rất cao như: Chí Phèo, Lão Hạc, Giăng sáng, Đời thừa, Một bữa no,… Đó là những tác phẩm đã đánh dấu tên tuổi của Nam Cao trong suốt quá trình sáng tác. Vì sao Nam Cao lại được độc giả yêu thích và có vị trí trong nền văn học? Bởi ông là một nhà văn tài ba, sáng tạo biết “ đào sâu, tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những gì chưa có” để thể hiện trong các tác phẩm văn học. Điều đó không chỉ thể hiện trong phần nội dung mà cả về phương diện hình thức. Đặc biệt trong các tác phẩm của ông, phép thế được sử dụng với tần số rất cao và giữ vai trò quan trọng trong tác phẩm.
Xuất phát từ sự yêu thích tác giả cũng như nhu cầu tìm hiểu sâu hơn phép thế và tài năng sử dụng phép thế trong sáng tác nghệ thuật của nhà văn Nam Cao, người viết chọn đề tài Phép thế trong truyện ngắn của Nam Cao làm luận văn tốt nghiệp. Đồng thời qua việc nghiên cứu đề tài này, chúng tôi có cái nhìn bao quát hơn về nhà văn Nam Cao trong việc sử dụng ngôn từ khi sáng tạo nghệ thuật. Lịch sử nghiên cứu 2. Về phép thế Có thể nói, một trong số công trình nghiên cứu được xem là sớm và chi tiết liên quan đến phép thế là Hệ thống liên kết văn bản tiếng Việt của Trần Ngọc Thêm.
Trong công trình nghiên cứu này, tác giả đi sâu ở hai phương diện liên kết của văn bản: liên kết nội dung và liên kết hình thức. Trong đó, tác giả đề cập phần nhiều đến liên kết hình thức. Trong các phương thức liên kết hình thức, tác giả đề cập đến phép thế và cho rằng phép thế có hai dạng thức: thế đồng nghĩa và thế đại từ. Ở mỗi dạng thức thế, tác giả đi sâu vào phân tích, khái quát hình thức, phạm vi sử dụng và giá trị của nó.
Đây là công trình nghiên cứu có tính hệ thống, được đánh giá cao và còn được xem là nền tảng cho những công trình nghiên cứu sau. Tiếp thu quan điểm của Trần Ngọc Thêm trong Văn bản và liên kết trong tiếng Việt, Diệp Quang Ban cũng đề cập đến phép thế theo hai quan niệm: liên kết nội dung và liên kết hình thức, liên kết phi cấu trúc tính. Trong phần liên kết nội GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp 1 SVTH: Nguyễn Thị Chúc Bình Phép thế trong truyện ngắn của Nam Cao dung và liên kết hình thức, tác giả cũng chia phép thế thành hai dạng thức là thế đồng nghĩa và thế đại từ. Trong Tiếng Việt thực hành, Nguyễn Thị Ảnh cũng đề cập đến phép thế nhưng được phân biệt ở hai dạng thức là thế đồng sở chỉ và thế đại từ.
Dù có sự khác biệt về mặt thuật ngữ nhưng xét ở cấp độ ý nghĩa thì cũng không có gì khác so với những công trình trước đó. Bên cạnh đó, còn có một số tài liệu đề cập đến phép thế nhưng chỉ mang tính chất khái quát. Trong Tiếng Việt thực hành (1997) các tác giả Bùi Minh Toàn, Lê A, Đỗ Việt Hùng cũng đề cập đến phép thế và chia thành hai dạng thức: thế đại từ và thế bằng từ đồng nghĩa, gần nghĩa nhưng cũng chỉ điểm qua vài nét sơ lược về phép thế trong liên kết văn bản. Công trình gần đây nhất là Hệ thống liên kết lời nói tiếng Việt của Nguyễn Thị Việt Thanh và Các phương tiện liên kết và tổ chức văn bản của Nguyễn Chí Hòa.
Trong đó, Nguyễn Thị Việt Thanh đề cập đến phép thế trong liên kết văn bản để từ đó thấy được phép thế trong liên kết lời nói. Riêng Nguyễn Chí Hòa không đề cập đến phép thế nhưng ông xây dựng lý thuyết cho quan hệ móc xích ở các dạng thức: quan hệ móc xích đồng nghĩa và quan hệ móc xích đại từ. Nhìn chung, việc nghiên cứu về phép thế trong liên kết văn bản chủ yếu tập trung ở các dạng thức của phép thế. Những công trình nghiên cứu của tác giả ít nhiều còn tồn tại những điểm chưa thống nhất.
Về nhà văn Nam Cao Nam Cao là một trong những nhà văn Việt Nam tiêu biểu nhất thế kỷ 20. Và ông được mệnh danh là nhà văn hiện thực xuất sắc, với nhiều tác phẩm có giá trị và được đánh giá rất cao. Cũng như Trần Đăng Suyền trong Nam Cao – Nhà văn hiện thực xuất sắc, nhà nhân đạo chủ nghĩa lớn (1998) đã khẳng định: “Nam Cao là một nhà văn lớn nhất của trào lưu văn học hiện thực phê phán 1930 – 1945. Trong số các nhà văn hiện thực, ông là cây bút có ý thức sâu sắc nhất về quan điểm nghệ thuật của mình.
Ông phê phán khá toàn diện và triệt để tính chất thoát ly, tiêu cực của văn chương lãng mạn đương thời, coi đó là thứ “ánh trăng lừa dối”, đồng thời yêu cầu nghệ thuật chân chính phải trở về với đời sống, phải nhìn thẳng vào sự thật, nói lên được nỗi thống khổ của hàng triệu nhân dân lao động lầm than” [10;tr. Nam Cao – Một con người đầy tài năng và sáng tạo. Cùng những tìm tòi, khám phá, Nam Cao có những đóng góp đáng kể vào tiến trình phát triển của văn học Việt Nam. Chính vì lẽ đó, có rất nhiều tác giả có những bài viết, những công trình nghiên cứu về tác giả và tác phẩm Nam Cao.
Đa số các nhà phê bình tập trung GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp 2 SVTH: Nguyễn Thị Chúc Bình Phép thế trong truyện ngắn của Nam Cao vào phân tích nội dung, giá trị nghệ thuật, phong cách, quan điểm nghệ thuật, con người và những đóng góp của nhà văn đối với nền văn học Việt Nam. Quyển Nam Cao về tác giả và tác phẩm của Bích Thu được xem là tiêu biểu nhất. Đây là công trình nghiên cứu tập hợp nhiều bài viết của các tác giả về cuộc đời và sự nghiệp văn chương của Nam Cao. Trong quyển này bốn phần.
Phần một: Văn và người gồm những bài viết về cuộc đời và sự nghiệp của Nam Cao trong giai đoạn trước và sau cách mạng tháng Tám. Phần hai: Tác phẩm – Tiếp nhận và thưởng thức, từ cái nhìn đa chiều, các bài viết đã đi sâu vào phân tích và cảm thụ tác phẩm đặc sắc của Nam Cao. Phần ba: Phong cách nghệ thuật gồm những bài viết về giá trị tiềm ẩn của một tài năng văn chương trong nghệ thuật ngôn từ với một phong cách độc đáo và hiện đại. Phần bốn: Hồi ức và kỉ niệm gồm những bài viết về những kỉ niệm thân thiết, cảm động của người thân, bạn bè, đồng nghiệp về con người nhà văn.
Trong Nam Cao – Đời văn và tác phẩm, Hà Minh Đức đã đưa độc giả đến gần hơn với nhà văn Nam Cao. Tác giả đã đi sâu để tìm hiểu, ghi nhận những giá trị độc đáo, những đóng góp đáng kể cũng như những vấn đề còn tiềm ẩn ở nhà văn. Ngoài những công trình nghiên cứu trên, còn có một số công trình khác như: Đọc văn – Học văn (Trần Đình Sử), Nam Cao – Một đời văn (Lê Tiến Dũng), Người kết thúc trào lưu văn học hiện thực (Phong Lê),… Nhìn chung, chưa có về mảng đề tài nào nghiên cứu về “Phép thế trong truyện ngắn của Nam Cao. Các công trình trên chỉ nghiên cứu về cuộc đời, sự nghiệp và những đóng góp của nhà văn trong sự phát triển của nên văn học Việt Nam.
Song, các công trình trên sẽ là nguồn tài liệu phong phú cho đề tài luận văn mà chúng tôi thực hiện. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu đề tài Phép thế trong truyện ngắn của Nam Cao, luận văn hệ thống một số quan niệm về phép thế. Trên cở sở đó, khảo sát các dạng thức của phép thế được sử dụng trong tác phẩm của Nam Cao. Bước đầu phân tích để làm nổi bật tác dụng của một số dạng thức cơ bản.
Qua quá trình nghiên cứu đề tài, người viết hiểu rõ hơn về vấn đề nghiên cứu. Đồng thời việc nghiên cứu đề tài còn tạo tiền đề cho người viết trong những công trình nghiên cứu sau này. Phạm vi nghiên cứu Để hoàn thành đề tài Phép thế trong truyện ngắn của Nam Cao, chúng tôi tiến hành tìm hiểu phép thế cũng như những dạng thức cụ thể trong liên kết văn bản qua GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp 3 SVTH: Nguyễn Thị Chúc Bình Phép thế trong truyện ngắn của Nam Cao các công trình nghiên cứu trước đó của các tác giả: Trần Ngọc Thêm, Diệp Quang Ban, Nguyễn Thị Ảnh, Nguyễn Chí Hòa,…Từ đó, tiến hành khảo sát phép thế trong truyện ngắn của Nam Cao qua một số tác phẩm tiêu biểu: Chí Phèo (1941), Lão Hạc (1942), Giăng sáng (1942), Một bữa no (1943), Đời thừa (1943). Phƣơng pháp nghiên cứu Để nghiên cứu đề tài một cách khoa học, chúng tôi đã sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu.
Trước tiên, chúng tôi tham khảo những công trình nghiên cứu có đề cập đến phép thế trong liên kết văn bản, với những phương pháp tổng hợp chúng tôi hệ thống hóa những quan điểm khác nhau của các tác giả về phép thế. Tiếp theo, chúng tôi tiến hành thống kê các dạng thức của phép thế trong truyện ngắn của Nam Cao. Sau đó, phân tích ngữ liệu để làm sáng tỏ giá trị, tác dụng của phép thế mà tác giả đã sử dụng trong tác phẩm. GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp 4 SVTH: Nguyễn Thị Chúc Bình Phép thế trong truyện ngắn của Nam Cao PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG I: KHÁI LƢỢC VỀ PHÉP THẾ TRONG LIÊN KẾT VĂN BẢN 1.
QUAN ĐIỂM CỦA MỘT SỐ TÁC GIẢ VỀ PHÉP THẾ VÀ CÁC DẠNG THỨC THẾ 1. Quan điểm của Trần Ngọc Thêm Trong Hệ thống liên kết văn bản tiếng Việt, tác giả chia phép thế thành hai dạng: thế đồng nghĩa và thế đại từ. Phép thế đồng nghĩa Theo tác giả, “phép thế đồng nghĩa là một phương thức liên kết thể hiện ở việc sử dụng trong chủ ngôn và kết ngôn những ngữ đoạn (từ hoặc cụm từ) khác nhau có cùng một nghĩa (chỉ cùng một đối tượng)” [ 13; tr.