CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG ĐẠI HỌC 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về phát triển văn hóa nhà trường đại học 1. Những nghiên cứu nước ngoài Theo Tylor E. (1871) văn hóa nhà trường (VHNT) là một nội dung quan trọng trong công tác vận hành lãnh đạo và quản lí nhà trường.
Nhiều tác giả nước ngoài đã nghiên cứu về vấn đề này. Xuất phát điểm để nghiên cứu VHNT đó là xã hội học văn hóa và văn hóa tổ chức (VHTC). Không chỉ ở Việt Nam mà tất cả các quốc gia trên thế giới đều chú trọng công tác giáo dục, thông qua đó VHNT là yếu tố thiết yếu có tầm ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giáo dục. Nhà nghiên cứu đầu tiên cho lĩnh vực văn hóa là Tylor E.
(1871) và tác phẩm nổi tiếng “Văn hóa nguyên thủy”. Văn hóa theo nghĩa rộng được hình thành từ tín ngưỡng, tri thức, đạo đức, nghệ thuật, luật pháp, tập quán và thói quen, năng lực. Tác phẩm “Văn hóa nguyên thuỷ” (1909) ra đời, khái niệm văn hóa của Willhelm Ostwald - nhà khoa học và triết học Đức, còn gọi là “Khoa học về các hoạt động văn hóa" nghĩa là hoạt động đặc biệt của con người. Nghiên cứu của Edgar H.
Shein (1996) trong tác phẩm “Văn hóa – Khái niệm không thể thiếu trong tổ chức” (Culture - the missing concept in organization studies) cho rằng VHNT cũng chính là VHTC. Tác giả nêu lên VHNT bao gồm: Hệ thống giá trị được tuyên bố (Espoused values), những quá trình và cấu trúc hữu hình (Artifacts) và những quan niệm chung (Basic underlying assumption). Trong quyển “School Culture” của tác giả Jon Prosser (1999), có sự đóng góp từ các tác giả Jon Prosser với ”Sự phát triển của nghiên cứu về văn hóa học đường”(The Evolution of School Culture Reseach), tác giả Sally Power và Geof Whitty với bài ”Nguồn lực và văn hóa học đường” (Market Forces and School Cultures) hay ”Xã hội học thị giác và Văn hóa học đường” (Visual Sociology and School Culture) của đồng tác giả Jon Prosser và Terry Warburton (1999) tác giả muốn gửi gắm thành quả nghiên cứu và phân tích cho những người quản lí giáo dục, người lãnh đạo nhà trường, với hi vọng thế hệ sau thừa hưởng được những thành quả nghiên cứu của những người đi trước. “Văn 8 hóa học đường - School Culture” là tài liệu quan trọng đối với lĩnh QLGD, đưa ra toàn diện các khía cạnh tốt và xấu, những vấn nạn trong giáo dục trong cuộc sống học đường, bao gồm đại học.
Một phần của cuốn sách nói về cách mà các giá trị và thái độ từ bên ngoài, từ các cấp độ của chính sách công cho đến các cấp độ của văn hóa sinh hoạt quần chúng, đã xâm nhập vào văn hóa bên trong của các trường học. Jon Prosser muốn truyển tải cho người đọc có được nhận thức về tầm quan trọng của những ảnh hưởng vô hình, vượt ngoài suy nghĩ của con người đã xuyên suốt theo sự vận động xã hội, bẻ gãy cả những gì được cho là hợp lý và thậm chí là cơ cấu tổ chức và quy trình quản lý "khách quan" ngày trước, để hoàn thiện cho phù hợp với xã hội hiện đại. Tác giả khám phá ra các khía cạnh khác nhau về những gì có thể được hiểu, vận dụng và ảnh hưởng bởi văn hóa trong các tổ chức giáo dục, giúp người đọc nhận thức sâu sắc rằng VHNT được hình thành, định hình và hoàn thiện từ nhiều cấp độ và địa điểm trong và ngoài trường học, từ quá khứ đến hiện tại. (2002) nêu lên 02 giá trị cốt lõi làm cơ sở cho xây dựng văn hóa trường đại học thành công.
Các giá trị cốt lõi phải được xem như linh hồn, in dấu ấn của thời gian và lịch sử của nhà trường. Bên cạnh đó, yêu cầu thường xuyên đánh giá văn hóa trường đại học và thiết lập các chuẩn mực, giá trị mới mang tính thời đại, đặc biệt là các giá trị học tập không ngừng và thay đổi thường xuyên. Việc cập nhật, bổ sung các giá trị hiện đại, mới mẻ cần được thực hiện song song với việc điều chỉnh từ các giá trị cũ, lõi thời. Nghiên cứu của Rexford Brown (2004) miêu tả thông qua việc dẫn chứng về sự phát triển của các trường đại học tại Mỹ trong 20 năm.
Từ đó ông kết luận rằng: “Nếu muốn cải thiện chất lượng một trường học phải thay đổi cấu trúc và nền văn hóa của trường đó”. Vì vậy xây dựng văn hóa trường đại học là một việc đặc biệt quan trọng, có tầm ảnh hưởng rất lớn đến mỗi cá nhân. Nghiên cứu của Macneil, Prater và Busch (2009) đã đưa ra các tài liệu dẫn chứng về tầm quan trọng của người lãnh đạo nhà trường đối với VHNT. Lãnh đạo trường học có trách nhiệm thiết lập một nền văn hoá giảng dạy và học tập phổ biến ở mỗi trường.
Lãnh 9 đạo nhà trường phải hiểu nền văn hoá của nhà trường trước khi thực hiện thay đổi. Quan trọng là nhận ra văn hoá rất phức tạp bởi những cách làm việc rất độc đáo. Rashid, Hussain và Naddem (2011) cũng đã nêu cao vai trò của người lãnh đạo có thể mang lại sự đổi mới trong VHNT. Lãnh đạo nhà trường chịu trách nhiệm đưa CB, GV và SV trên con đường đổi mới.
Lãnh đạo nhà trường suy nghĩ về sự đổi mới và chia sẻ những ý tưởng của mình với mọi thành viên trong nhà trường. Lãnh đạo nhà trường phải là người tạo động lực và củng cố niềm tin cho người dạy và người học bằng chính đạo đức, năng lực và sự quyết tâm của mình. Kaplan và Owings (2013) đã chỉ ra rằng văn hoá là cảm nhận chung khi mọi người bước vào một trường học. VHNT là những định hướng, giá trị, chuẩn mực và thực tiễn, mang lại cho nó một bản sắc đặc biệt và mạnh mẽ chống lại sự thay đổi từ bên ngoài.
Mọi thứ trong một tổ chức đều chịu ảnh hưởng của văn hóa với những hình thức và đặc điểm riêng biệt của nó. Điều quan trọng văn hóa là những gì các thành viên của tổ chức cảm nhận - không phải là các thành viên thích hoặc đồng ý. Ngoài ra, văn hóa của các cơ sở khác nhau: Không có hai trường nào cùng một nền văn hóa. Theo nghiên cứu của Balkar B.
(2015), một môi trường làm việc cho phép người dạy làm việc trong một môi trường hợp tác, tin tưởng nhau có thể được tạo ra bởi lãnh đạo nhà trường trong bối cảnh VHNT. Văn hóa học đường đóng vai trò như một điều kiện để lãnh đạo nhà trường trao quyền cho GV thông qua vai trò lãnh đạo. Văn hóa trường học hình thành cho phép GV được trao quyền tư cách từ người lãnh đạo và sự đóng góp ý kiến của các GV. Tuy nhiên, việc trao quyền cho GV trong trường đại học chỉ có thể được thực hiện khi có văn hóa học đường tạo điều kiện cho việc trao quyền.
Nghiên cứu về “Sự đóng góp của văn hóa học đường đối với thành tích học tập của người học: Tại trường học của Assosa zone, Benshangul Gumuz Regional State, Ethiopia” của tác giả Solomon Melesse và Chuyên gia giáo dục Setegni Molla (2018). Nghiên cứu này tập trung vào việc điều tra sự đóng góp của văn hóa trường học đối với thành tích học tập của người học. Hai nhà nghiên cứu đã áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp: Khảo sát trên 82 người dạy, 258 người học, 5 lãnh đạo nhà trường và 3 giám thị cụm trường. Kết quả phân tích dữ liệu định tính và định lượng đều cho thấy mức 10 độ đóng góp chỉ dừng lại ở tương đối, do đó tác giả cũng dẫn ra các chiến lược thích hợp để nâng cao sự đóng góp của văn hóa học đường vào thành tích học tập của người học đã được chỉ ra trong bài báo như: Sắp xếp dịch vụ giám sát hỗ trợ và theo dõi liên tục liên quan đến sự đóng góp tích cực của văn hóa trường học, cam kết đúng sự thật về thành tích học tập của người học; tăng cường nghiên cứu các vấn đề sư phạm và hành động theo các kết quả thực nghiệm của nghiên cứu trong VHNT; xây dựng các buổi thảo luận, tương tác giữa người dạy và người học với sự tham gia của GV, CB nhà trường.
Những nghiên cứu trong nước Một số nghiên cứu về VHTC, VHNT như sau: Tác giả Phạm Quang Huân (2007) với tác phẩm ”VHTC – Hình thái cốt lõi của VHNT”, đăng Kỷ yếu hội thảo văn hóa học đường của Viện Nghiên cứu Sư phạm – Đại học Hà Nội. Bài viết đề cập đến các định nghĩa của VHNT trích dẫn của các chuyên gia về lĩnh vực này trong và ngoài nước, nhận xét về các hình thái và cấp độ thể hiện khác nhau của VHNT bao gồm phần nổi có thể nhìn thấy, các giá trị được thể hiện và các ngầm định nền tảng, các cập độ này còn được thể hiện thông qua phong cách ứng xử hàng ngày, phong cách làm việc cũng như phương pháp ra quyết định, truyền thông khác nhau của từng tổ chức nhà trường riêng biệt. Tổng hợp những phân tích trên, tác giả cũng kết luận tầm quan trọng của VHNT và đề xuất các bước xây dựng VHNT ngày càng phát triển tốt hơn. Tác giả Nguyễn Minh Kỳ (2011) với bài viết “Xây dựng văn hóa học đường – Yêu cầu bức thiết để nâng cao chất lượng giáo dục” đăng Tạp chí Giáo dục.
Bài viết đã nhấn mạnh về vai trò quan trọng của VHNT, sự hình thành và phát triển nhân cách của người học chịu ảnh hưởng rất lớn từ VHNT. Đề tài “Xây dựng VHNT ở các Trường Trung học phổ thông” của tác giả Lưu Văn Mùi (2012) theo hướng tiếp cận nội dung, đề tài căn cứ các yếu tố cấu thành VHNT và dựa vào đặc điểm của một trường thành công để xác định các nội dung xây dựng VHNT. Tuy nhiên tác giả chưa đề cập nhiều đến vấn đề thực hiện xây dựng theo chức năng quản lý gồm lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo, kiểm tra các nội dung trong hoạt động phát triển VHNT. 11 Bài viết “Giáo dục văn hóa học đường – Yếu tố quan trọng rèn luyện kĩ năng sống cho HS,SV” của tác giả Nguyễn Khắc Hùng (2012) đăng Tạp chí Khoa học Giáo dục, tháng 6/2012.
Tác giả đã đưa ra quan niệm văn hóa học đường là văn hóa của một tổ chức, nhấn mạnh tầm quan trọng của giáo dục văn hóa học đường đối với việc rèn luyện kĩ năng sống cho người học, hình thành và rèn luyện phẩm chất đạo đức cho thế hệ trẻ.