Luận án tiến sĩ phát triển tín dụng tiêu dùng của các công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại ở việt nam

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích phát triển tín dụng tiêu dùng của các công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại ở việt nam, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực

• Tác giả: Tô Thanh Hương
• Người hướng dẫn: PGS,TS. Lê Thị Kim Nhung
• Trường học: Trường Đại Học Thương Mại
• Chuyên ngành: Kinh Doanh Thương Mại
• Đề tài: Phát Triển Tín Dụng Tiêu Dùng Tại Các Công Ty Tài Chính Trực Thuộc Ngân Hàng Thương Mại Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.2. Các nghiên cứu về tín dụng tiêu dùng
• 1.3. Các nghiên cứu về phát triển tín dụng tiêu dùng
• 1.4. Kết luận rút ra từ tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu đề tài luận án
• 1.6. Quy trình nghiên cứu
• 1.7. Phương pháp thu thập dữ liệu. Phương pháp tổng hợp và xử lý thông tin
• 1.8. Tóm tắt chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN TÍN DỤNG TIÊU DÙNG CỦA CÁC CÔNG TY TÀI CHÍNH TRỰC THUỘC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.1. Tín dụng tiêu dùng của các công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại
• 2.2. Công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại, phân loại và các hoạt động chủ yếu. Tín dụng tiêu dùng của các công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại
• 2.3. Phân loại tín dụng tiêu dùng của các công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại
• 2.4. Vai trò của hoạt động tín dụng tiêu dùng của các công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại
• 2.5. Phát triển tín dụng tiêu dùng của các công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại
• 2.6. Quan niệm về phát triển tín dụng tiêu dùng của công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại
• 2.7. Nội dung phát triển tín dụng tiêu dùng của các công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại
• 2.8. Chỉ tiêu đánh giá mức độ phát triển tín dụng tiêu dùng của công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại
• 2.9. Các yếu tố ảnh hưởng đến mức độ phát triển tín dụng tiêu dùng của công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại
• 2.10. Kinh nghiệm quốc tế về phát triển tín dụng tiêu dùng và bài học rút ra cho Việt Nam
• 2.10.1. Kinh nghiệm quốc tế về phát triển tín dụng tiêu dùng
• 2.10.2. Bài học rút ra cho Việt Nam
• 2.11. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN TÍN DỤNG TIÊU DÙNG CỦA CÁC CÔNG TY TÀI CHÍNH TRỰC THUỘC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM
• 3.1. Tổng quan về các công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• 3.2. Quá trình thành lập và phát triển của các công ty tài chính ở Việt Nam
• 3.3. Mô hình tổ chức quản lý của các công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại
• 3.4. Thực trạng phát triển tín dụng tiêu dùng của các công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• 3.5. Thực trạng triển khai các phương thức phát triển TDTD của các công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại
• 3.6. Thực trạng quản lý chất lượng TDTD của các công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• 3.7. Kết quả phát triển tín dụng tiêu dùng của các công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• 3.8. Đánh giá thực trạng phát triển tín dụng tiêu dùng của các công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• 3.9. Những kết quả đạt được và nguyên nhân
• 3.10. Những hạn chế và nguyên nhân
• 3.11. Tóm tắt chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN TÍN DỤNG TIÊU DÙNG CỦA CÁC CÔNG TY TÀI CHÍNH TRỰC THUỘC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM
• 4.1. Định hướng phát triển tín dụng tiêu dùng của các công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• 4.2. Phân tích SWOT của các công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại trong phát triển tín dụng tiêu dùng giai đoạn 2020-2025
• 4.3. Dự báo xu hướng phát triển CTTC trực thuộc NHTM ở Việt Nam giai đoạn 2020-2025 và định hướng phát triển TDTD của các CTTC trực thuộc
• 4.4. Giải pháp phát triển tín dụng tiêu dùng của các công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• 4.4.1. Nhóm giải pháp chuyển dịch kinh doanh số
• 4.4.2. Nhóm giải pháp hoàn thiện năng lực quản lý chất lượng TDTD
• 4.4.3. Nhóm giải pháp bảo vệ uy tín và thương hiệu của CTTC trực thuộc và NHTM
• 4.5. Một số kiến nghị. Hoàn thiện hệ thống pháp lý về cho vay và đi vay có trách nhiệm
• 4.6. Điều hành cơ chế tăng trưởng tín dụng tiêu dùng có điều kiện
• 4.7. Triển khai dữ liệu lớn trong Chính phủ điện tử
• 4.8. Tóm tắt chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 01: PHIẾU KHẢO SÁT Ý KIẾN KHÁCH HÀNG CỦA CÔNG TY TÀI CHÍNH TRỰC THUỘC NHTM
• PHỤ LỤC 02: TỔNG HỢP KẾT QUẢ KHẢO SÁT KHÁCH HÀNG CÁ NHÂN CỦA CÔNG TY TÀI CHÍNH TRỰC THUỘC NHTM
• PHỤ LỤC 03: BỘ CÂU HỎI PHỎNG VẤN CÁN BỘ CHUYÊN MÔN CỦA CÔNG TY TÀI CHÍNH TRỰC THUỘC NHTM
• PHỤ LỤC 04: TỔNG HỢP KẾT QUẢ PHỎNG VẤN CÁN BỘ CHUYÊN MÔN CỦA CÔNG TY TÀI CHÍNH TRỰC THUỘC NHTM

Tóm tắt

I. Tổng quan về tín dụng tiêu dùng và công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại

Tín dụng tiêu dùng là một công cụ tài chính quan trọng, thúc đẩy tiêu dùng và tăng trưởng kinh tế. Tại Việt Nam, công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại đóng vai trò chủ yếu trong việc cung cấp tín dụng tiêu dùng cho nhóm khách hàng dưới chuẩn. Các ngân hàng thương mại tập trung vào khách hàng tiêu chuẩn, trong khi công ty tài chính hướng đến nhóm khách hàng khó tiếp cận vốn ngân hàng. Sự phân lớp khách hàng này tạo ra sự đa dạng trong thị trường tín dụng, giúp hạn chế tín dụng đen và bảo vệ quyền lợi người vay.

1.1. Vai trò của tín dụng tiêu dùng

Tín dụng tiêu dùng không chỉ giúp người dân tiếp cận nguồn vốn mà còn thúc đẩy tiêu dùng, tạo động lực cho sản xuất và tăng trưởng kinh tế. Đặc biệt, tại các quốc gia đang phát triển như Việt Nam, tín dụng tiêu dùng đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện đời sống người dân, đặc biệt là nhóm có thu nhập thấp.

1.2. Đặc điểm của công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại

Các công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại được hậu thuẫn bởi nguồn lực từ ngân hàng mẹ, bao gồm vốn, công nghệ và kinh nghiệm quản lý. Điều này giúp họ phát triển các sản phẩm tín dụng tiêu dùng đa dạng, đáp ứng nhu cầu của nhóm khách hàng dưới chuẩn. Tuy nhiên, họ cũng phải đối mặt với thách thức từ sự cạnh tranh ngày càng gay gắt và yêu cầu chuyển đổi số.

II. Thực trạng phát triển tín dụng tiêu dùng tại Việt Nam

Trong giai đoạn 2014-2019, tín dụng tiêu dùng tại Việt Nam phát triển mạnh mẽ, với tốc độ tăng trưởng bình quân khoảng 20%/năm. Các công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại như FE Credit và HD Saison đã đóng góp đáng kể vào sự phát triển này. Tuy nhiên, thị trường cũng đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự cạnh tranh từ các công ty Fintech và yêu cầu hoàn thiện khung pháp lý.

2.1. Sự phát triển của các công ty tài chính trực thuộc

Các công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại đã mở rộng mạng lưới phân phối, phát triển sản phẩm mới và áp dụng công nghệ hiện đại để nâng cao hiệu quả hoạt động. Ví dụ, FE Credit đã triển khai thành công các sản phẩm tín dụng tiêu dùng thông qua ứng dụng di động, giúp tiếp cận khách hàng một cách nhanh chóng và thuận tiện.

2.2. Thách thức và cơ hội

Mặc dù có nhiều cơ hội phát triển, các công ty tài chính trực thuộc cũng phải đối mặt với thách thức từ sự cạnh tranh ngày càng gay gắt, đặc biệt là từ các công ty Fintech. Ngoài ra, việc hoàn thiện khung pháp lý và quản lý rủi ro cũng là những vấn đề cần được quan tâm để đảm bảo sự phát triển bền vững của tín dụng tiêu dùng.

III. Giải pháp phát triển tín dụng tiêu dùng bền vững

Để phát triển tín dụng tiêu dùng một cách bền vững, các công ty tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại cần tập trung vào việc chuyển đổi số, hoàn thiện năng lực quản lý rủi ro và bảo vệ uy tín thương hiệu. Đồng thời, cần có sự hỗ trợ từ phía Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước trong việc hoàn thiện khung pháp lý và điều hành cơ chế tăng trưởng tín dụng có điều kiện.

3.1. Chuyển đổi số trong tín dụng tiêu dùng

Việc áp dụng công nghệ số vào hoạt động tín dụng tiêu dùng giúp các công ty tài chính nâng cao hiệu quả quản lý, giảm thiểu rủi ro và cải thiện trải nghiệm khách hàng. Các giải pháp như sử dụng dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) cần được triển khai mạnh mẽ hơn.

3.2. Hoàn thiện khung pháp lý

Một khung pháp lý hoàn thiện sẽ giúp kiểm soát chặt chẽ hoạt động tín dụng tiêu dùng, đảm bảo sự phát triển bền vững và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng. Các quy định về cho vay có trách nhiệm và hạn chế tăng trưởng tín dụng cần được thực hiện nghiêm ngặt.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự phát triển của tín dụng tiêu dùng (TDTD) là kết quả tất yếu của quá trình tiến hóa kinh tế - xã hội, đóng vai trò đòn bẩy kích cầu nội địa và thúc đẩy tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội (GDP). Tại các thị trường mới nổi thuộc khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, cơ cấu dân số vàng với 69% người dân trong độ tuổi lao động đã biến phân khúc TDTD thành một thị trường tài chính đầy tiềm năng, ghi nhận mức tăng trưởng bình quân xấp xỉ 20%/năm. Tuy nhiên, thị trường tài chính Việt Nam giai đoạn trước năm 2014 bộc lộ sự phân hóa sâu sắc: các ngân hàng thương mại (NHTM) chỉ tập trung phục vụ nhóm khách hàng tiêu chuẩn có tài sản bảo đảm và chứng minh thu nhập rõ ràng, trong khi thị trường khách hàng đại chúng và dưới chuẩn (subprime/underbanked) gần như bị bỏ ngỏ hoặc do các công ty tài chính có vốn đầu tư nước ngoài chi phối. Sau đợt tái cơ cấu hệ thống tổ chức tín dụng (TCTD) giai đoạn 2014–2015, làn sóng thành lập và mua lại công ty tài chính (CTTC) của các NHTM nội địa (tiêu biểu như FE Credit của VPBank, HD Saison của HDBank, Mcredit của MBBank và SHB Finance của SHB) đã thiết lập nên mô hình kinh doanh mới: CTTC trực thuộc NHTM chuyên biệt hóa cho vay tiêu dùng đại chúng.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) cốt lõi xuất phát từ thực tiễn: các công trình kinh điển quốc tế (Haberler, 1942; Anderloni, 2010; Young et al., 2018) và nghiên cứu trong nước (Phùng Việt Hà, 2015; Nguyễn Thị Hương Lan, 2015) chủ yếu tiếp cận TDTD theo mô hình ngân hàng bán lẻ truyền thống hoặc CTTC độc lập trực thuộc tập đoàn kinh tế. Chưa có công trình khoa học nào xây dựng một khung lý luận chuyên sâu và đánh giá thực nghiệm toàn diện về mô hình phát triển TDTD của các CTTC trực thuộc NHTM tại Việt Nam trong bối cảnh chịu sự chi phối kép: vừa phải tối đa hóa biên lợi nhuận ròng (NIM) ở phân khúc khách hàng dưới chuẩn, vừa phải bảo vệ uy tín thương hiệu và tuân thủ các chuẩn mực an toàn vốn của NHTM mẹ theo định hướng Cách mạng Công nghiệp 4.0.

Luận án tập trung giải quyết 5 câu hỏi nghiên cứu trọng tâm:

1. Câu hỏi 1: Tín dụng tiêu dùng của CTTC trực thuộc NHTM có những đặc trưng, vai trò và phương thức phát triển đặc thù nào so với CTTC độc lập và NHTM?
2. Câu hỏi 2: Những bài học kinh nghiệm quốc tế nào về phát triển TDTD và quản lý nhà nước có giá trị vận dụng cho các CTTC trực thuộc NHTM tại Việt Nam?
3. Câu hỏi 3: Thực trạng phát triển TDTD của các CTTC trực thuộc NHTM ở Việt Nam giai đoạn 2014–2019 đạt được thành tựu gì, tồn tại những hạn chế nào và nguyên nhân gốc rễ do đâu?
4. Câu hỏi 4: Bối cảnh chuyển đổi số 4.0 và cạnh tranh từ các công ty Fintech mở ra cơ hội và thách thức nào đối với định hướng phát triển TDTD của các CTTC trực thuộc?
5. Câu hỏi 5: Cần triển khai hệ thống giải pháp và kiến nghị đồng bộ nào để các CTTC trực thuộc NHTM phát triển TDTD an toàn, hiệu quả và bền vững đến năm 2025?

Khung lý thuyết của luận án tích hợp Lý thuyết biến động kinh tế và tín dụng trả góp (Consumer Installment Credit and Economic Fluctuations - Gottfried Haberler, 1942), Lý thuyết phân khúc khách hàng và lợi nhuận ngành TDTD (Luisa Anderloni, 2010) và Khung quản trị rủi ro tín dụng hiện đại theo tiêu chuẩn Basel II. Nghiên cứu thực hiện khảo sát điển hình trên 4/6 CTTC trực thuộc NHTM đang hoạt động quy mô lớn tại Việt Nam trong khung thời gian 2014–2019, kết hợp điều tra xã hội học với cỡ mẫu 293 khách hàng cá nhân và đội ngũ cán bộ chuyên môn, tạo tiền đề khoa học định hình chiến lược phát triển TDTD giai đoạn 2020–2025.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về lĩnh vực tín dụng tiêu dùng được luận án tổng hợp và phân loại thành ba dòng nghiên cứu chính:

Dòng nghiên cứu về bản chất và cấu trúc sản phẩm TDTD được khởi xướng từ công trình kinh điển của Gottfried Haberler (1942) khi phân định ranh giới giữa tín dụng tiền mặt (cash lending/direct credit) và tín dụng mua hàng trả góp (sales credit/indirect credit). Tác giả Gloria M. và nhóm nghiên cứu Ralph A. Young et al. (2018) đã làm sâu sắc thêm đặc tính của tín dụng trả góp định kỳ (installment credit) và tín dụng tuần hoàn xoay vòng qua thẻ tín dụng (revolving credit), chỉ rõ phân khúc TDTD của CTTC thường có giá trị khoản vay nhỏ, kỳ hạn ngắn, không tài sản bảo đảm và lãi suất danh nghĩa cao để bù đắp chi phí vận hành và rủi ro tín dụng.

Dòng nghiên cứu về hiệu quả kinh doanh và quản trị rủi ro ngành TDTD nổi bật với công trình của Luisa Anderloni (2010) tại thị trường Châu Âu (Pháp, Đức, Ý, Tây Ban Nha), chứng minh rằng đa dạng hóa danh mục sản phẩm là nhân tố quyết định lợi nhuận cấp vi mô, trong khi gánh nặng nợ hộ gia đình tác động tiêu cực đến an toàn hoạt động. Nghiên cứu của Sharron Worton et al. (2014) tại Anh cảnh báo về tính dễ tổn thương của nhóm khách hàng thu nhập thấp trước bẫy nợ nần do thiếu hiểu biết tài chính. Về khía cạnh quản trị rủi ro, các công trình của Bùi Mạnh Cường (2017), Trần Khánh Dương (2019) và Lê Thị Hạnh (2019) đã hệ thống hóa các chỉ tiêu đo lường nợ quá hạn, tỷ lệ nợ xấu (NPL), trích lập dự phòng và tỷ lệ an toàn vốn (CAR) theo chuẩn mực Basel II trong hệ thống ngân hàng thương mại.

Dòng nghiên cứu về chuyển đổi số và công nghệ tài chính ghi nhận báo cáo chuyên sâu của PWC (2014, 2015), Google, Temasek & Bain (2019) và nghiên cứu của Tobias Baer et al. (2019). Các tác giả nhấn mạnh rằng hơn 70% dân số Đông Nam Á thuộc nhóm "unbanked" hoặc "underbanked". Mô hình cho vay truyền thống với chi phí thẩm định thủ công cao đang dần bị thay thế bởi các thuật toán khai phá dữ liệu lớn (Big Data Analytics) và trí tuệ nhân tạo (AI) trong chấm điểm tín dụng hành vi, cho phép các định chế tài chính tiếp cận nhóm khách hàng dưới chuẩn với chi phí vận hành tối ưu.

Trong y văn tồn tại cuộc tranh luận học thuật sâu sắc: một trường phái (như Nguyễn Thị Hương Lan, 2015) từng cho rằng mô hình CTTC không phù hợp với cấu trúc tài chính Việt Nam do năng lực quản trị yếu kém và đề xuất sáp nhập hoàn toàn vào ngân hàng; ngược lại, trường phái ngân hàng bán lẻ hiện đại khẳng định việc duy trì pháp nhân CTTC trực thuộc độc lập là công cụ chiến lược giúp NHTM mở rộng thị phần mà không làm suy giảm hệ số tín nhiệm của ngân hàng mẹ. Luận án định vị nghiên cứu của mình tại giao điểm của mô hình tổ chức công ty con chuyên biệt, tích hợp khung phân tích phát triển TDTD toàn diện cả về lượng (quy mô, mạng lưới, danh mục) và chất (chất lượng tín dụng, văn hóa cho vay có trách nhiệm, chuyển đổi số).

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, luận án mở rộng phát hiện của PWC (2014) tại Ba Lan và Tobias Baer et al. (2019) tại các thị trường cận biên: trong khi các nghiên cứu quốc tế xem xét CTTC độc lập trong môi trường pháp lý hoàn thiện, luận án phân tích thực nghiệm mô hình CTTC trực thuộc trong điều kiện khung pháp lý đang hoàn thiện tại Việt Nam (Thông tư 43/2016/TT-NHNN và Nghị định 39/2014/NĐ-CP) và dưới trần kiểm soát tăng trưởng tín dụng hành chính của Ngân hàng Nhà nước (NHNN).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã đóng góp vào hệ thống lý luận quản trị kinh doanh thương mại và tài chính ngân hàng thông qua các luận điểm khoa học mới:

Thứ nhất, luận án làm sáng tỏ và chuẩn hóa khái niệm: "Tín dụng tiêu dùng của CTTC trực thuộc NHTM là việc CTTC thực hiện cho vay tiêu dùng và phát hành thẻ tín dụng bằng đồng Việt Nam đối với khách hàng cá nhân nhằm đáp ứng nhu cầu vốn mua, sử dụng hàng hóa dịch vụ cho mục đích tiêu dùng". Nghiên cứu chứng minh rằng hoạt động này mang tính chất phân lớp thị trường rõ nét, phục vụ nhóm khách hàng dưới chuẩn bị từ chối bởi NHTM nhưng được hậu thuẫn bởi tiềm lực tài chính, năng lực quản trị rủi ro và uy tín thương hiệu của ngân hàng mẹ.

Thứ hai, luận án xác lập mối quan hệ biện chứng hai chiều giữa NHTM mẹ và CTTC con. CTTC trực thuộc đóng vai trò là "vùng đệm rủi ro" và "động cơ sinh lời", giúp NHTM đa dạng hóa nguồn thu từ bán lẻ, giải phóng áp lực chi phí thẩm định các khoản vay siêu nhỏ. Ngược lại, rủi ro nợ xấu và sai phạm trong hoạt động thu hồi nợ của CTTC con có thể kích hoạt "rủi ro lan truyền danh tiếng" (reputational contagion risk), làm suy giảm uy tín và giá trị vốn hóa của ngân hàng mẹ trên thị trường tài chính.

Thứ ba, luận án bổ sung lý thuyết phát triển kinh doanh dịch vụ tài chính bằng việc phân định ranh giới giữa tăng trưởng đơn thuần và phát triển bền vững. Phát triển TDTD của CTTC trực thuộc bắt buộc phải là sự tích hợp hữu cơ giữa phương thức phát triển về lượng (sản phẩm, kênh phân phối, thị trường địa lý, xúc tiến bán hàng, cấu trúc lãi suất) và tổ chức quản lý phát triển về chất (hệ thống kiểm soát rủi ro Basel II, công nghệ chấm điểm tín dụng AI và nguyên tắc cho vay có trách nhiệm - Responsible Lending).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được cấu trúc đa tầng dựa trên sự liên kết giữa ba trụ cột lý thuyết:

1. Trụ cột phát triển về lượng: Phân tích cấu trúc danh mục sản phẩm (sản phẩm cơ bản gồm vay tiền mặt, vay mua xe máy, vay điện máy - gia dụng, thẻ tín dụng nhựa; và sản phẩm số gồm thẻ tín dụng ảo, ví điện tử, cho vay trực tuyến); độ phủ kênh phân phối truyền thống qua mạng lưới đại lý bán hàng trực tiếp (DSA), điểm giới thiệu dịch vụ (POS) và kênh số hóa; mức độ mở rộng thị trường địa lý và phân khúc khách hàng.
2. Trụ cột phát triển về chất: Đánh giá qua hệ thống chỉ tiêu an toàn tài chính (hệ số an toàn vốn CAR, tỷ lệ nợ xấu NPL, tỷ lệ thu nhập lãi thuần NIM), hiệu quả quản trị quy trình tín dụng bằng công nghệ nhận dạng quang học OCR và trí tuệ nhân tạo AI, cùng mức độ đáp ứng chuẩn mực cho vay có trách nhiệm đối với xã hội.
3. Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích được giới hạn trong bối cảnh pháp lý Việt Nam với trần dư nợ cho vay tiêu dùng không có bảo đảm tối đa 100 triệu VNĐ/khách hàng (theo Thông tư 43/2016/TT-NHNN) và đối tượng nghiên cứu là các pháp nhân CTTC do NHTM sở hữu tối thiểu 50% vốn điều lệ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan hiện thực phản biện (Critical Realism) kết hợp phương pháp luận thực chứng (Positivism). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed-Methods Design) được triển khai qua hai giai đoạn tương hỗ: nghiên cứu định tính nhằm xây dựng và điều chỉnh thang đo, tiếp nối bởi nghiên cứu định lượng nhằm kiểm định thực trạng và lượng hóa các chỉ tiêu tăng trưởng. Thiết kế nghiên cứu đa cấp độ (Multi-level Analysis) khảo sát đồng thời từ cấp độ vĩ mô (chính sách tiền tệ, môi trường thể chế), cấp độ trung gian (chiến lược kinh doanh của 4 CTTC trực thuộc) đến cấp độ vi mô (trải nghiệm và hành vi của người tiêu dùng).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được tiến hành chặt chẽ qua các bước:

• Chiến lược chọn mẫu: Luận án lựa chọn phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình (Case Study) đối với 4 CTTC trực thuộc chiếm hơn 85% thị phần TDTD của khối CTTC trực thuộc tại Việt Nam: FE Credit (VPBank), HD Saison (HDBank), Mcredit (MBBank) và SHB Finance (SHB). Hai đơn vị còn lại (PTF của SeABank và FCCOM của MSB) bị loại trừ do đang trong quá trình chuyển giao hoặc tái cấu trúc bộ máy, chưa triển khai kinh doanh thực chất trên quy mô lớn.
• Thu thập dữ liệu sơ cấp: Thiết kế và phát hành bảng câu hỏi khảo sát cấu trúc (Phụ lục 01) tới các khách hàng cá nhân đã và đang sử dụng dịch vụ của 4 CTTC tại các địa bàn trọng điểm (Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng, Cần Thơ). Cỡ mẫu hợp lệ thu về đạt 293 quan sát. Đồng thời, tác giả thực hiện phỏng vấn sâu bán cấu trúc (In-depth Interview) với đội ngũ cán bộ quản lý rủi ro, phát triển sản phẩm và chuyên viên tín dụng (Phụ lục 03, 04).
• Thu thập dữ liệu thứ cấp: Tổng hợp chuỗi dữ liệu 6 năm (2014–2019) từ Báo cáo tài chính kiểm toán hợp nhất của VPBank, HDBank, MBBank, SHB; Báo cáo thường niên của các CTTC; dữ liệu ngành từ Vietnam Consumer Finance Report (StoxPlus/FiinGroup), Công ty Cổ phần Báo cáo Đánh giá Việt Nam (Vietnam Report) và Công ty Cổ phần Nghiên cứu Ngành và Tư vấn Việt Nam (VIRAC).
• Tam giác đạc (Triangulation): Kiểm chứng chéo thông tin giữa dữ liệu định lượng BCTC, kết quả khảo sát khách hàng vi mô và ý kiến chuyên gia quản lý nhằm triệt tiêu thiên lệch đo lường.

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát sơ cấp (N = 293) phản ánh chính xác cấu trúc nhân khẩu học của phân khúc khách hàng dưới chuẩn: tập trung ở độ tuổi 20–40, thu nhập trung bình hàng tháng dao động từ 4 đến 10 triệu VNĐ, nghề nghiệp chủ yếu là công nhân, nhân viên văn phòng cấp thấp, tiểu thương và lao động tự do.

Kỹ thuật phân tích dữ liệu bao gồm:

• Thống kê mô tả và phân tích so sánh động thái tăng trưởng dư nợ, thị phần, chỉ số sinh lời (ROAA, ROAE) và chất lượng tài sản (tỷ lệ nợ xấu NPL).
• Phân tích cơ cấu danh mục sản phẩm và ma trận chuyển dịch kênh phân phối (POS vs. DSA vs. Kênh số).
• Phân tích ma trận điểm mạnh - điểm yếu - cơ hội - thách thức (SWOT Matrix) nhằm định vị năng lực cạnh tranh cốt lõi của các CTTC trực thuộc trong tương quan với các định chế tài chính độc lập và làn sóng Fintech.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Sự bùng nổ về quy mô dư nợ và mức đóng góp lợi nhuận vượt trội cho ngân hàng mẹ. Giai đoạn 2014–2019 ghi nhận tốc độ tăng trưởng phi mã của các CTTC trực thuộc. Điển hình, FE Credit duy trì vị thế dẫn đầu với thị phần dư nợ luôn chiếm trên 45–50% toàn thị trường tài chính tiêu dùng, đóng góp từ 35% đến trên 40% vào tổng lợi nhuận trước thuế hợp nhất của ngân hàng mẹ VPBank. Tỷ lệ thu nhập lãi thuần (NIM) của các CTTC trực thuộc dao động ở mức rất cao (20% – 30%), bù đắp hoàn toàn chi phí vốn và chi phí dự phòng rủi ro.

Phát hiện 2: Sự chuyển dịch cơ cấu sản phẩm và áp lực tái cấu trúc từ khung pháp lý. Đến năm 2019, danh mục TDTD của các CTTC trực thuộc vẫn phụ thuộc nặng nề vào sản phẩm cho vay tiền mặt (chiếm tỷ trọng từ 50% đến 70% tổng dư nợ tại một số công ty), tiếp theo là cho vay xe máy (15% – 25%), cho vay hàng điện máy lâu bền (8% – 12%) và thẻ tín dụng (3% – 8%). Thực trạng này tạo ra xung đột trực tiếp với lộ trình siết chặt tỷ lệ cho vay tiền mặt giải ngân trực tiếp cho khách hàng theo Thông tư 43/2016/TT-NHNN và Thông tư 18/2019/TT-NHNN, buộc các công ty phải tăng tốc phát triển sản phẩm thẻ tín dụng và vay mua hàng trả góp.

Phát hiện 3: Nút thắt trong văn hóa "Cho vay có trách nhiệm" và rủi ro lan truyền danh tiếng. Kết quả khảo sát 293 khách hàng cho thấy điểm trừ lớn nhất trong trải nghiệm dịch vụ nằm ở:

• Chuẩn mực và tính chuyên nghiệp của đội ngũ nhân viên tư vấn tín dụng DSA và nhân viên thu hồi nợ qua điện thoại còn hạn chế, dẫn đến nhiều phản ánh tiêu cực.
• Dịch vụ chăm sóc và giải quyết khiếu nại sau vay vốn chưa đáp ứng kỳ vọng của người tiêu dùng.
• Khách hàng thiếu hiểu biết về lãi suất thực tế và cách tính phí phạt trả chậm, dễ dẫn đến mất khả năng thanh toán. Các sự cố thu hồi nợ tiêu cực tại CTTC trực thuộc đã tạo ra làn sóng chỉ trích lan sang thương hiệu của NHTM mẹ.

Phát hiện 4: Rào cản chuyển đổi số và áp lực cạnh tranh từ các nền tảng Fintech. Mặc dù các CTTC trực thuộc đã bắt đầu ứng dụng AI và OCR vào quy trình phê duyệt khoản vay (rút ngắn thời gian giải ngân xuống còn 15–30 phút), nhưng mức độ số hóa toàn diện quy trình vòng đời khoản vay (End-to-End Digital Lending) vẫn còn chậm. Năng lực công nghệ thông tin lõi và hạ tầng dữ liệu chưa đáp ứng kịp sự bùng nổ của các ứng dụng cho vay trực tuyến (App vay tiền) và mô hình cho vay ngang hàng (P2P Lending) ngoại nhập từ Trung Quốc và Indonesia.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Luận án bổ sung vào y văn tài chính ngân hàng khung lý thuyết giải thích cơ chế tương tác chiến lược giữa định chế mẹ (NHTM chuẩn mực) và định chế con (CTTC dưới chuẩn), đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp theo về quản trị rủi ro danh tiếng hợp nhất.
• Về phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ đánh giá toàn diện hoạt động TDTD kết hợp giữa chỉ tiêu định lượng tài chính (CAR, NPL, NIM) và chỉ tiêu định tính xã hội học (trải nghiệm khách hàng, chuẩn mực đạo đức thu hồi nợ).
• Về thực tiễn quản trị doanh nghiệp: Luận án định hình ba nhóm giải pháp thực thi cho các CTTC trực thuộc giai đoạn 2020–2025:
  1. Chuyển dịch kinh doanh số: Phát triển mạnh dòng sản phẩm thẻ tín dụng ảo (Virtual Credit Card), ví điện tử liên kết và nền tảng cho vay trực tuyến tự động hóa; mở rộng hệ sinh thái số thông qua kết nối API với các nền tảng thương mại điện tử.
  2. Hoàn thiện năng lực quản trị chất lượng tín dụng: Xây dựng trung tâm quản trị dữ liệu lớn (Big Data Lake), tích hợp dữ liệu viễn thông và hành vi mạng xã hội để nâng cấp mô hình chấm điểm tín dụng AI (Credit Scoring), kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ nợ xấu NPL dưới ngưỡng 5%.
  3. Bảo vệ uy tín và thương hiệu: Ban hành bộ quy tắc ứng xử chuẩn mực về "Cho vay có trách nhiệm", minh bạch hóa 100% hợp đồng tín dụng và biểu phí lãi suất, chuẩn hóa quy trình thu hồi nợ nội bộ, tách biệt rõ ràng thông điệp truyền thông giữa CTTC và NHTM mẹ.
• Về chính sách và quản lý nhà nước: Kiến nghị NHNN hoàn thiện khung pháp lý thử nghiệm có kiểm soát (Regulatory Sandbox) cho hoạt động Fintech và P2P Lending; triển khai cơ chế cấp hạn mức tăng trưởng tín dụng có điều kiện gắn liền với tỷ lệ tuân thủ cho vay có trách nhiệm; thúc đẩy kết nối cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư vào hệ thống Trung tâm Thông tin Tín dụng Quốc gia (CIC).

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn về phạm vi mẫu: Nghiên cứu điển hình tập trung vào 4 CTTC trực thuộc NHTM nội địa; chưa khảo sát sâu nhóm CTTC 100% vốn nước ngoài (như Home Credit, Shinhan Finance, JIVF) để tạo ra bức tranh so sánh đối đầu toàn diện trên thị trường.
• Giới hạn về quy mô khảo sát sơ cấp: Cỡ mẫu 293 khách hàng cá nhân tuy bảo đảm ý nghĩa thống kê mô tả nhưng chưa đủ lớn để triển khai các mô hình kinh tế lượng cấu trúc phức tạp (như Structural Equation Modeling - SEM hay Dynamic Panel Data Regression).
• Giới hạn về thời gian dữ liệu: Dữ liệu dừng lại ở năm 2019, chưa phản ánh các biến động vĩ mô phức tạp và sự gián đoạn chuỗi cung ứng tài chính do đại dịch COVID-19 gây ra trong giai đoạn 2020–2022.

Chương trình nghiên cứu tương lai mở ra các hướng tiếp cận:

• Ứng dụng mô hình kinh tế lượng vi mô phân tích tác động lan truyền của rủi ro tín dụng CTTC con lên chỉ số an toàn vốn và giá cổ phiếu của NHTM mẹ niêm yết trên thị trường chứng khoán.
• Nghiên cứu thực nghiệm về hiệu quả của các mô hình chấm điểm tín dụng AI dựa trên dữ liệu phi cấu trúc (Unstructured Alternative Data) so với mô hình chấm điểm truyền thống của CIC.
• Đánh giá tác động của khuôn khổ pháp lý về Bảo vệ dữ liệu cá nhân (Nghị định 13/2023/NĐ-CP) và Luật Các tổ chức tín dụng sửa đổi đối với mô hình kinh doanh tài chính tiêu dùng số.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực và toàn diện đầu tiên tại Việt Nam về mô hình quản trị CTTC trực thuộc NHTM, đóng góp luận cứ khoa học cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Tài chính - Ngân hàng và Kinh doanh Thương mại.
• Chuyển đổi ngành tài chính: Định hướng cho các NHTM đang có kế hoạch thành lập hoặc thâu tóm CTTC (như SeABank, MSB, TPBank) nhận diện chính xác cơ hội và rủi ro, xây dựng cấu trúc quản trị công ty mẹ - con tối ưu.
• Tác động chính sách và an sinh xã hội: Cung cấp căn cứ thực tiễn giúp NHNN ban hành các thông tư quản lý hoạt động cho vay tiêu dùng theo hướng cân bằng giữa mở rộng tiếp cận tài chính toàn diện (Financial Inclusion) và kiểm soát an toàn hệ thống; góp phần tích cực hiện thực hóa chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ về việc đẩy lùi nạn tín dụng đen thông qua các giải pháp tài chính chính thức và minh bạch.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung lý luận hoàn chỉnh, hệ thống tài liệu tổng quan y văn chuyên sâu và các khoảng trống nghiên cứu gợi mở về tài chính tiêu dùng số.
• Ban điều hành NHTM và CTTC trực thuộc: Nắm bắt bức tranh thực trạng toàn cảnh, điểm nghẽn vận hành và bộ giải pháp chiến lược chuyển đổi số, tối ưu hóa danh mục sản phẩm và kiểm soát rủi ro danh tiếng.
• Cơ quan quản lý nhà nước (NHNN, Cơ quan Thanh tra Giám sát Ngân hàng): Có thêm luận cứ thực chứng để hoạch định chính sách quản lý tín dụng dưới chuẩn, thiết lập quy chuẩn cho vay có trách nhiệm và khung giám sát rủi ro hệ thống.
• Người tiêu dùng và Xã hội: Hưởng lợi gián tiếp từ sự minh bạch hóa thị trường, chất lượng dịch vụ được nâng cao và bảo vệ quyền lợi hợp pháp trong các giao dịch tín dụng vi mô.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc xác lập khung lý luận chuyên biệt về mô hình phát triển TDTD của CTTC trực thuộc NHTM đối với phân khúc khách hàng dưới chuẩn. Nghiên cứu đã mở rộng Lý thuyết trung gian tài chính và Lý thuyết phân khúc thị trường của Luisa Anderloni (2010), làm rõ cơ chế tương hỗ và xung đột lợi ích giữa định chế mẹ (NHTM) và định chế con (CTTC), đặc biệt là việc chỉ ra và mô hình hóa "rủi ro lan truyền danh tiếng" (reputational contagion risk) từ phân khúc tài chính rủi ro cao sang hệ thống ngân hàng chuẩn mực.

2. Điểm mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây là gì? Trả lời: So với các nghiên cứu trước đây (như Phùng Việt Hà, 2015 chỉ phân tích dữ liệu thứ cấp hạn hẹp; Nguyễn Thị Hương Lan, 2015 chỉ tiếp cận mô hình tổ chức thuần túy), luận án sử dụng phương pháp hỗn hợp đa cấp độ tiên tiến: kết hợp chuỗi dữ liệu thứ cấp tài chính kiểm toán 6 năm (2014–2019) của 4 CTTC chủ lực (chiếm đại đa số thị phần) với dữ liệu điều tra xã hội học sơ cấp từ 293 khách hàng cá nhân và phỏng vấn sâu chuyên gia. Phương pháp tam giác đạc (Triangulation) bảo đảm tính khách quan, đo lường đồng thời cả chỉ tiêu tài chính và chỉ số hành vi xã hội.

3. Phát hiện bất ngờ hoặc trái với trực giác thông thường (Counter-intuitive) nhất trong luận án là gì? Trả lời: Trái với nhận định phổ biến cho rằng lãi suất cao là nguyên nhân chính khiến khách hàng bức xúc và từ bỏ dịch vụ của CTTC, kết quả điều tra thực nghiệm (N = 293) chỉ ra rằng khách hàng dưới chuẩn hoàn toàn chấp nhận mức lãi suất cao để đổi lấy tốc độ giải ngân nhanh và thủ tục đơn giản. Yếu tố cốt lõi gây bức xúc, khiếu nại và phá hủy hình ảnh thương hiệu lại xuất phát từ sự thiếu chuẩn mực trong văn hóa ứng xử của nhân viên tư vấn tín dụng (DSA) và quy trình đòi nợ áp đặt sau giải ngân, chứng minh rằng nút thắt của ngành nằm ở khâu "cho vay có trách nhiệm" chứ không đơn thuần là mức giá sản phẩm.

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức nhân bản nghiên cứu (Replication Protocol) không? Trả lời: Hoàn toàn có. Luận án công khai toàn bộ hệ thống công cụ thu thập dữ liệu trong phần Phụ lục, bao gồm: Phiếu khảo sát ý kiến khách hàng cá nhân với thang đo chuẩn hóa (Phụ lục 01), Bảng tổng hợp dữ liệu khảo sát (Phụ lục 02), Bộ câu hỏi phỏng vấn sâu chuyên gia và cán bộ quản lý (Phụ lục 03), cùng Bảng tổng hợp kết quả phỏng vấn định tính (Phụ lục 04). Quy trình xử lý dữ liệu và tiêu chí lựa chọn mẫu trường hợp điển hình được mô tả minh bạch, cho phép các nhà nghiên cứu khác nhân bản tại các thị trường mới nổi tương đồng.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Trả lời: Chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào 3 hướng mũi nhọn: (i) Ứng dụng mô hình tài chính mở (Open Banking) và chia sẻ dữ liệu liên ngành trong chấm điểm tín dụng tự động; (ii) Tích hợp công nghệ chuỗi khối (Blockchain) và hợp đồng thông minh (Smart Contracts) vào quản trị giao dịch tín dụng tiêu dùng vi mô nhằm loại bỏ rủi ro gian lận hồ sơ; (iii) Mô hình hóa tác động của các cú sốc kinh tế vĩ mô toàn cầu lên hành vi vỡ nợ của nhóm khách hàng thu nhập thấp tại các đô thị đang phát triển.

Kết luận

Tổng kết lại, luận án tiến sĩ của tác giả Tô Thanh Hương đã đạt được 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và hoàn thiện khung lý luận toàn diện về bản chất, vai trò và phương thức phát triển TDTD của mô hình CTTC trực thuộc NHTM chuyên biệt phục vụ phân khúc khách hàng dưới chuẩn.
2. Lượng hóa và đánh giá thực nghiệm khách quan bức tranh phát triển TDTD tại Việt Nam giai đoạn 2014–2019 thông qua nghiên cứu điển hình 4 định chế trụ cột (FE Credit, HD Saison, Mcredit, SHB Finance), chỉ rõ sự tăng trưởng đột phá về quy mô song hành cùng những rủi ro cấu trúc danh mục.
3. Nhận diện chính xác 3 điểm nghẽn vận hành cốt tử: Sự chậm trễ trong chuyển dịch mô hình kinh doanh số, văn hóa cho vay có trách nhiệm chưa được thiết chế hóa, và nguy cơ rủi ro lan truyền danh tiếng gây tổn hại tới NHTM mẹ.
4. Thiết lập hệ thống 3 nhóm giải pháp đồng bộ giai đoạn 2020–2025: Đẩy mạnh chuyển dịch số (thẻ ảo, cho vay online), nâng cấp hạ tầng quản trị rủi ro trên nền tảng Big Data và AI scoring, và chuẩn hóa quy trình bảo vệ thương hiệu.
5. Đề xuất các kiến nghị quản lý vĩ mô sắc bén: Hoàn thiện hành lang pháp lý cho vay tiêu dùng có trách nhiệm, cơ chế cấp hạn mức tín dụng có điều kiện, và thúc đẩy kết nối cơ sở dữ liệu quốc gia hỗ trợ đẩy lùi tín dụng đen.

Công trình khẳng định bước tiến quan trọng trong tư duy quản trị tài chính hiện đại: chuyển dịch từ mô hình tăng trưởng tín dụng dựa trên mạng lưới phân phối cơ học sang mô hình phát triển bền vững dựa trên công nghệ số và đạo đức kinh doanh có trách nhiệm, mở ra nền tảng lý luận vững chắc cho sự phát triển của hệ thống tài chính tiêu dùng Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1. Các nghiên cứu về tín dụng tiêu dùng - Tác giả Gottfried Haberler (1942) đã nghiên cứu về tín dụng trả góp trong đề tài “Consumer Installement Credit and Econimic Fluctuations -Tín dụng tiêu dùng trả góp và biến động kinh tế”, phân chia tín dụng trả góp thành tín dụng tiền mặt và tín dụng mua hàng. Tín dụng tiền mặt hay tín dụng trực tiếp trong đó người đi vay sẽ nhận được tiền mặt hoặc chuyển khoản vào tài khoản từ người cho vay để chi tiêu vào nhu cầu tiêu dùng cá nhân.

Tín dụng mua hàng hay tín dụng gián tiếp trong đó người cho vay sẽ giải ngân gián tiếp vào tài khoản của người bán hàng và người đi vay sẽ nhận được hàng hóa từ người bán hàng. So với tín dụng tiền mặt thì tín dụng mua hàng có xu hướng phát triển mạnh mẽ hơn nhờ các nguyên nhân: hoạt động tín dụng gắn liền với hoạt động mua hàng đã thúc đẩy tổ chức cho vay gắn kết với trung gian phân phối sản phẩm để tạo điều kiện cho khách hàng có thể mua hàng được dễ dàng thông qua các khoản vay được cấp nhanh chóng và thuận tiện. Khách hàng thường ra quyết định vay nhanh chóng nhờ sự tham gia kịp thời của bên cho vay trong quá trình mua hàng. Các chương trình xúc tiến bán hàng do chính trung gian phân phối triển khai kèm theo chương trình ưu đãi về lãi suất, tặng quà và hoàn tiền.

cũng là yếu tố quan trọng giúp thúc đẩy tín dụng hàng hóa. Ban đầu, các khoản cho vay được cung cấp bởi chính các trung gian phân phối sản phẩm với quy mô nhỏ. Nhờ sự tham gia mạnh mẽ của các TCTD và phi tín dụng như NHTM, CTTC đã góp phần thúc đẩy tiêu dùng, dẫn tới tín dụng mua hàng có sự tăng trưởng nhanh chóng. - Theo tác giả Gloria M.

Theo tác giả, tín dụng trả góp là phương thức cấp tín dụng trong đó số nợ gốc được chia ra làm nhiều kỳ để trả nợ chứ không trả hết một lần. Gốc có thể được chia đều để trả trong các phân kỳ trả nợ trong suốt thời gian vay vốn hoặc có thể trả nhiều hơn hoặc ít hơn trong các phân kỳ trả nợ tùy thuộc vào năng lực trả nợ của khách hàng và chấp nhận của tổ chức tín dụng. Gốc và lãi được khách hàng thanh toán định kỳ với thời gian thanh toán được thỏa thuận giữa tổ chức tín 9 dụng và khách hàng vay vốn. Hình thức TDTD trả góp thường được tổ chức cho vay cung ứng cho khách hàng như cho vay tiền mặt, cho vay mua hàng, các hình thức thuê mua có phương thức trả gốc và lãi đề cập ở trên.

Tín dụng tuần hoàn là hình thức cấp tín dụng cho khách hàng theo hạn mức tín dụng, người vay có thể sử dụng tối đa số tiền trong hạn mức đã được phê duyệt. Hình thức tín dụng này khác biệt với tín dụng trả góp ở phương thức sử dụng khoản vay và trả nợ, cụ thể: người vay có thể giải ngân nhiều lần miễn là số tiền giải ngân mới và dư nợ tín dụng đang không vượt quá hạn mức tín dụng. Khách hàng được phép trả nợ khoản vay tại bất cứ thời điểm nào trong thời gian của hạn mức tín dụng mà không chịu lãi suất phạt trả nợ trước hạn. Các sản phẩm chủ yếu được các tổ chức tín dụng và phi tín dụng cung ứng theo loại hình tín dụng này là thẻ tín dụng.

Nghiên cứu cũng chỉ ra các đặc điểm sản phẩm TDTD theo từng loại hình TDTD trên thị trường và các rủi ro gắn liền với TDTD. Nghiên cứu có giá trị khoa học để tham khảo về các loại hình TDTD, các sản phẩm TDTD, đặc trưng của TDTD khi thực hiện nghiên cứu luận án. - PWC (2014), nghiên cứu “Personal Loan market in Poland -Thị trường cho vay cá nhân Ba Lan” tập trung vào việc nghiên cứu hoạt động của các CTTC tiêu dùng tại Ba Lan. Theo quan điểm của nhóm nghiên cứu, hoạt động TDTD có vai trò quan trọng trong việc tạo ra công cụ tài chính tiếp cận nhu cầu tiêu dùng đa dạng của các KHCN trong khi các NHTM tại Ba Lan còn đang hạn chế về mặt hoạt động và các sản phẩm tín dụng cá nhân.

Trong nghiên cứu, PWC thực hiện sự phân tích đa dạng nhiều loại hình CTTC đang hoạt động tại Ba Lan để có các kết luận chính xác và đánh giá được tác động của các yếu tố bên ngoài đến các nhóm CTTC này, đặc biệt là yếu tố môi trường pháp lý. Young and Cộng sự (2018), nhóm tác giả đã chỉ ra trong nghiên cứu “Personal Finance Companies and Their Credit Practices -Công ty tài chính cá nhân và thực tiễn hoạt động tín dụng” rằng hoạt động cho vay tiêu dùng trả góp thường tập trung vào hai nhóm cho vay tiền mặt và cho vay tài trợ mua hàng. Mặc dù đa phần việc cho vay tiền mặt đều dẫn tới người vay chi trả cho một loại hàng hóa hay dịch vụ nào đó và có liên hệ mật thiết với cho vay tài trợ mua hàng nhưng cần phải phân biệt rõ hai hình thức cho vay này và xây dựng các cơ sở luật để quy định rõ hoạt động cho vay của các CTTC tiêu dùng đối với 2 nhóm cho vay này. Ngoài ra, nghiên cứu cũng chỉ ra các đặc trưng của loại hình TDTD của CTTC so với các tổ chức tín dụng ở một số khía cạnh: khoản vay có giá trị nhỏ, lãi suất cho vay cao so với NHTM, khách hàng chủ yếu là cá nhân và có mức thu nhập trung bình trong xã hội, nội dung vay vốn để thanh toán các khoản mua hàng hóa dịch vụ như nội thất, đồ 10 gia dụng, đồ điện máy, phương tiện đi lại và các chi tiêu phục vụ đời sống tinh thần như du lịch, y tế, giáo dục… 1.

Các nghiên cứu về phát triển tín dụng tiêu dùng - Luisa Anderloni (2010), “The Profitability of the Consumer Credit Industry: Evidence from Europe -Lợi nhuận của ngành tín dụng tiêu dùng: Minh chứng từ các nước Châu Âu”. Bài viết tập trung vào lợi nhuận của ngành TDTD ở châu Âu. Sử dụng dữ liệu báo cáo tài chính của các công ty TDTD, nghiên cứu thực hiện điều tra ảnh hưởng của các yếu tố đặc thù của thị trường và cụ thể đến lợi nhuận của một mẫu các công ty TDTD của Pháp, Đức, Ý và Tây Ban Nha trong giai đoạn 2005-2007. Kết quả nhấn mạnh rằng, trong số các yếu tố quyết định ở cấp độ doanh nghiệp, đa dạng hóa sản phẩm và dịch vụ trong việc cho vay đối với các hộ gia đình là yếu tố ảnh hưởng lớn nhất đến lợi nhuận.

Liên quan đến các yếu tố đặc thù của thị trường, lợi nhuận của các công ty TDTD bị ảnh hưởng tích cực bởi quy mô của thị trường và được xác định tiêu cực bởi mức độ gánh nặng nợ của hộ gia đình. - Trong nghiên cứu của tác giả Vũ Văn Thực (2014) “Phát triển cho vay tiêu dùng tại Agribank”. Theo nghiên cứu của tác giả, hoạt động cho vay tiêu dùng của Agribank chưa tương xứng với tiềm năng và lợi thế cạnh tranh sẵn có. Phát triển cho vay tiêu dùng sẽ giúp Agribank khai thác hết tiềm năng nhằm ở rộng kinh doanh, giảm thiểu rủi ro và gia tăng lợi nhuận.

Trong phần cơ sở lý luận về phát triển cho vay tiêu dùng, tác giả cho rằng “phát triển cho vay tiêu dùng được hiểu là gia tăng cả về quy mô và chất lượng khoản vay”. Tác giả đã sử dụng một số chỉ tiêu để đánh giá phát triển cho vay tiêu dùng của Agribank trong giai đoạn 2011-2013 về mặt lượng và chất như tỷ lệ tăng trưởng dư nợ cho vay, tỷ lệ tăng trưởng số lượng khách hàng, tỷ lệ nợ xấu. Kết hợp cơ sở lý thuyết và đánh giá thực trạng cho vay tiêu dùng của Agribank, tác giả đã đánh giá các nguyên nhân của hạn chế, đồng thời đề xuất giải pháp để phát triển cho vay tiêu dùng của Agribank trong giai đoạn tiếp theo. Tuy công trình chưa đi sâu nghiên cứu cơ sở lý luận về phát triển TDTD dưới góc độ CTTC và đối tượng khách hàng dưới chuẩn nhưng có giá trị tham khảo về phương thức phát triển TDTD về mặt lượng và chất.

- Sharron Worton and Asssociates (2014), trong nghiên cứu “Consumer credit research: low income consumers - Nghiên cứu tín dụng tiêu dùng: người tiêu dùng thu nhập thấp” đã chỉ ra người tiêu dùng có thu nhập thấp đặc biệt dễ bị nợ nần do tình trạng tài chính hộ gia đình và hiểu biết hạn chế đối với các sản phẩm tài chính. Điều này đã được thúc đẩy bởi nhiều nhân tố xuất phát từ chính người tiêu dùng như áp lực trả nợ lên ngân sách gia đình, thiếu kinh nghiệm về tài chính cá nhân, thiếu nhận thức 11 về nghĩa vụ thanh toán. Nghiên cứu đề xuất các giải pháp cần thiết để thực hiện cho vay các đối tượng khách hàng an toàn, hiệu quả. - Tác giả Nguyễn Thùy Chi (2014), trong đề tài “Quản trị rủi ro tín dụng tại CTTC tài chính Dệt may”, tác giả đã tập trung nghiên cứu về rủi ro tín dụng, các nguyên nhân, dấu hiệu và các chỉ tiêu phản ánh rủi ro tín dụng trong hoạt động kinh doanh của các CTTC.

Đồng thời công trình đã hệ thống hóa được cơ sở lý luận về CTTC và các nội dung cơ bản của quản trị rủi ro tín dụng tại CTTC, trên cơ sở đó đưa ra các mô hình quản trị rủi ro và điều kiện áp dụng. Công trình cũng phân tích khá rõ những nhân tố ảnh hưởng đến việc đảm bảo an toàn tín dụng ở các CTTC, đó là môi trường kinh tế, chính sách tín dụng, lãi suất và quản lý rủi ro lãi suất, năng lực kinh doanh của khách hàng và định hướng quản lý rủi ro của CTTC. Nghiên cứu chưa đi sâu làm rõ được mức độ chấp nhận rủi ro tín dụng của các CTTC và mô hình quản trị rủi ro phù hợp với năng lực và từng loại hình CTTC tại Việt Nam. - Tác giả Nguyễn Hồng Thảo (2014) với đề tài “Quản trị rủi ro tín dụng tại Tổng CTTC Cổ phần Dầu khí Việt Nam (PVFC)”, cho rằng biểu hiện quan trọng nhất tình hình rủi ro tín dụng của của TCTD nói chung và của PVFC nói riêng là chất lượng tín dụng.