Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THỊ TRƯỜNG SỨC LAO ĐỘNG Thị trường sức lao động là một trong những vấn đề lý luận và thực tiễn quan trọng của khoa học kinh tế, thu hút sự quan tâm, chú ý của các nhà khoa học ở mọi trường phái, mỗi kỷ nguyên khác nhau, từ cổ điển, hiện đại cho đến ngày nay. Trong đó, đã hình thành nhiều trường phái lý thuyết khác nhau về "hàng hoá sức lao động" và "thị trường sức lao động", nhiều công trình nghiên cứu đến nay vẫn còn nguyên giá trị và đang được tiếp tục nghiên cứu. SÁCH THAM KHẢO VÀ CHUYÊN KHẢO 1. Các ấn phẩm nước ngoài Vấn đề thị trường lao động được phôi thai từ việc nghiên cứu việc làm trong các tác phẩm kinh điển của các nhà kinh tế học cổ điển như: A.Smith với tác phẩm "Nghiên cứu về bản chất và nguyên nhân sự giàu có của các dân tộc", D.Ricardo với tác phẩm "Những nguyên lý của kinh tế chính trị học".
Các tác phẩm đã tạo dựng cơ sở khoa học cho học thuyết về giá trị - lao động; đã đặt lao động vào trung tâm kinh tế và những nghiên cứu khoa học; đã đưa ra những vấn đề quan trọng về sản xuất hàng hoá và thị trường, về vấn đề cung - cầu lao động, về tiền lương và lợi nhuận, về sự tự điều tiết của thị trường và sự can thiệp tối thiểu của nhà nước vào nền kinh tế,… Nội dung các tác phẩm cho thấy, hệ thống thị trường đảm bảo sử dụng đầy đủ các nguồn lực, trong đó có nguồn lực sức lao động. Việc làm đầy đủ là điều kiện của nền kinh tế thị trường, là sự co giãn của hệ số giá và tiền lương. Những đòn bẩy điều tiết hoạt động của thị trường như: lãi suất, sự co giãn của hệ số giá và tiền lương sẽ tạo điều kiện duy trì việc làm đầy đủ. Có thể nói rằng, tư tưởng của A.Ricardo là sự khởi đầu cho quá trình nhận thức khoa học về hàng hoá - sức lao động, về thị trường lao động.
Dựa vào lý thuyết về giá trị - lao động của các nhà kinh tế học cổ điển, C.Mác đã nghiên cứu một cách sâu sắc các phạm trù như: “lao động”, “tư bản”, “giá trị”, “giá trị thặng dư”, “bóc lột” và nhiều vấn đề khác. Vấn đề việc làm được C.Mác nghiên cứu một cách chi tiết trong tác phẩm “Tư bản”. Lý thuyết việc làm trong học thuyết kinh tế của C.Mác xuất phát từ ba luận cứ quan trọng đó là: Lý thuyết giá trị thặng dư, lý thuyết tăng trưởng cấu trúc vốn hữu cơ, luật về dân số. Lý thuyết giá trị thặng dư dựa trên cơ sở phân tích bản chất của sức lao động, từ đó, C.Mác nghiên 7 cứu về hàng hoá sức lao động với tư cách là một loại hàng hoá đặc biệt trong quá trình sử dụng nó có thể tạo ra một lượng giá trị mới lớn hơn giá trị bản thân nó.Mác cũng chỉ rõ tiền lương hay tiền công là giá cả của hàng hoá sức lao động.
Xuất phát từ tăng trưởng cấu trúc vốn hữu cơ, C.Mác chứng minh rằng: Kết quả của tăng vốn một cách tương đối và tăng sản xuất xã hội thì cầu lao động lại bị giảm hoặc là số lượng lao động làm thuê bị cắt bớt, tăng tương đối dân cư thừa không hoạt động lao động - đó là thất nghiệp. Khi lực lượng sản xuất xã hội phát triển, đòi hỏi phải giải quyết nhiều vấn đề mâu thuẫn phát sinh của quan hệ sản xuất, trong đó có quan hệ lao động; đã dẫn đến sự ra đời hàng loạt công trình nghiên cứu của các nhà khoa học kinh tế đương đại như: Alfred Marshall với "Những nguyên lý của kinh tế chính trị học" với những ý tưởng về phát triển nền kinh tế thị trường trơn tru, không khủng hoảng. Alfred Marshall cho rằng, để đảm bảo việc làm thì vấn đề điều tiết cung - cầu lao động có ý nghĩa rất quan trọng. Sự điều tiết cuối cùng của cầu lao động là cầu tiêu dùng, và sự điều tiết này được thị trường thực hiện tự động hoàn toàn.
Ông cũng nghiên cứu mối quan hệ giữa tiền lương, việc làm và thất nghiệp và ủng hộ quan điểm kinh tế thị trường tự do. Nhà kinh tế học J.Keynes với "Lý thuyết chung về việc làm, lãi suất và tiền tệ", công trình nghiên cứu của J.Keynes đề cập đến vấn đề việc làm và mục đích cuối cùng là xác định mức độ việc làm được quy định bởi những yếu tố nào. Ông nghiên cứu mối quan hệ giữa cung - cầu lao động với tiền lương. Ông cho rằng, trong nền kinh tế thị trường không có sự tự điều tiết cân bằng kinh tế.
Vì vậy, cần phải có sự điều tiết kinh tế của nhà nước vào dung lượng thích hợp của cầu mới đạt được tăng trưởng cao và đảm bảo việc làm đầy đủ cho người lao động. Ngoài ra còn có các công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề việc làm của các nhà kinh tế học hiện đại như: Robert Lucas và Thomas Sangent với "Kinh tế vĩ mô dự kiến hợp lý", M.Friedman với "Khảo nghiệm về kinh tế học thực nghiệm" hay "Lý thuyết về chức năng của tiêu dùng", P.Samuelson với "Kinh tế học",. tiếp tục giải quyết những bức xúc của khoa học kinh tế về vấn đề việc làm, về cung - cầu và tiền lương làm cơ sở cho việc nghiên cứu về thị trường sức lao động với tư cách là một thị trường độc lập trong hệ thống thị trường nói chung của nền kinh tế thị trường. Thị trường lao động trở thành đối tượng nghiên cứu trực tiếp khi kinh tế thị trường phát triển đồng bộ hệ thống các loại thị trường, trong đó có thị trường sức lao động.
Những ấn phẩm của các nhà kinh tế học đương đại, được xem là có nhiều nội 8 dung liên quan trực tiếp đến các vấn đề của thị trường sức lao động như: “Kinh tế lao động ngày nay. Lý thuyết và chính sách của nhà nước” của hai nhà khoa học người Mỹ Erenberg Ronald và Smith Robert, với việc phân tích thị trường sức lao động thông qua mối quan hệ cung - cầu với hệ số giữa người lao động và số lượng chỗ việc làm được điều tiết. Hay tác phẩm “Thị trường lao động và thất nghiệp: vấn đề lý thuyết, phương pháp luận, điều tiết của nhà nước” của nhà kinh tế học Nga Plakxia.I, ấn phẩm chủ yếu phân tích thị trường sức lao động dưới dạng một loại thị trường đặc biệt mà nội dung của nó là thực hiện vấn đề mua bán loại hàng hoá có ý nghĩa đặc biệt - sức lao động, hay khả năng lao động của con người,… Vấn đề thị trường lao động còn được nhiều học giả ở cả các nước phát triển, các nước đang phát triển, các nước có nền kinh tế chuyển đổi quan tâm với sự ra đời của nhiều ấn phẩm, nhiều công trình nghiên cứu như: - Sebastian Edwards, Nora Claudia Lustig (1997), “Thị trường lao động ở châu Mỹ Latinh: kết hợp bảo trợ xã hội với linh hoạt thị trường”. Công trình mô tả một cách toàn diện thực trạng hoạt động của các tổ chức lao động hiện có ở châu Mỹ Latinh, đánh giá những thuận lợi, khó khăn trong hoạt động của các tổ chức này.
Công trình cũng đưa ra những khó khăn gặp phải trong quá trình cải cách thị trường lao động ở các nước châu Mỹ Latinh trong thời gian qua; những xu hướng trong cải cách thị trường sức lao động và những vấn đề cần giải quyết đối với thị trường lao động ở châu Mỹ Latinh như: vấn đề chất lượng lao động, vấn đề cung - cầu lao động trên thị trường, vấn đề tiền lương, vấn đề quản lý lao động. Luis (1999), “Cải cách thị trường lao động và tạo việc làm”. Tác giả nghiên cứu những vấn đề cụ thể của thị trường lao động thông qua: Nghiên cứu hiệu suất của thị trường lao động ở châu Mỹ La tinh và vùng Caribbean kể từ khi bắt đầu cải cách cơ cấu kinh tế mà các nước trong khu vực đã thực hiện; nghiên cứu cơ cấu của thị trường lao động, cách tổ chức và cơ chế khuyến khích; nghiên cứu những ảnh hưởng của cấu trúc việc làm, thu nhập, phân phối thu nhập và mức nghèo đói; nghiên cứu vai trò của các thể chế trong xu hướng biến đổi của thị trường sức lao động, những lựa chọn cho cải cách và những lợi ích của cải cách thị trường lao động mang lại; nghiên cứu những cải cách về chính sách lao động để cải thiện việc làm một cách bền vững và hạn chế thất nghiệp. Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra khuyến nghị: để cải cách thành công thị trường lao động cần phải bổ sung tăng cường mạng lưới đảm bảo an toàn lao động - việc làm và các chính sách kinh tế vĩ mô nhằm duy trì sự tăng trưởng 9 kinh tế một cách mạnh mẽ, đặc biệt là trong các lĩnh vực có khả năng làm gia tăng việc làm đáng kể.
- Xin Meng (2000), “Cải cách thị trường lao động ở Trung Quốc”, Nxb Đại học Cambridge. Quyển sách phân tích những thay đổi về thể chế của thị trường lao động ở Trung Quốc trong hơn hai mươi năm. Thông qua những kết quả khảo sát về tác động của cải cách kinh tế đối với thị trường lao động thành thị - nông thôn Trung Quốc cũng như sự tương tác của nó; cung cấp những luận chứng cần thiết cho việc tiếp tục cải cách thị trường lao động ở Trung Quốc trong điều kiện muốn duy trì tốc độ tăng trưởng cao. Đồng thời, quyển sách cũng nghiên cứu những vấn đề về việc làm và thất nghiệp, về tiền lương và bảo hiểm xã hội; phân tích những vấn đề sở hữu của doanh nghiệp ở đô thị - nguyên nhân gây cản trở cho việc cải cách thị trường lao động ở Trung Quốc.
Từ đó đưa ra hệ thống các giải pháp cơ bản cho việc cải cách thị trường lao động ở Trung Quốc trong thời gian tới. - Chris Benner, Wiley (2002), “Làm việc trong nền kinh tế mới: thị trường lao động linh hoạt trong thung lũng Silicon”. Thông qua các cuộc khảo sát thị trường lao động ở thung lũng Silicon, tác giả luận giải về nhân tố tác động đến sự chuyển đổi việc làm trong nền kinh tế thông tin. Tác giả cũng phân tích sự biến động của lao động trong nền kinh tế mới hiện nay, bao gồm cả sự biến động về tăng trưởng nhu cầu công việc, biến động ở các mối quan hệ lao động, cũng như vai trò ngày càng quan trọng của các trung gian thị trường lao động trong nền kinh tế tri thức.