CHƯƠNG I LÍ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Tổng quan về TTKDTM 1.1 Khái niệm thanh toán không dùng tiền mặt Từ năm 3500 trước công nguyên đến 1800 trước công nguyên là giai đoạn của các Ngân hàng sơ khai. Nghiệp vụ ban đầu của nghề kinh doanh tiền tệ là nhận giữ tiền vàng và các tài sản có giá trị khác được thực hiện bởi các thợ vàng, lãnh chúa,…Người gửi tiền được nhận lại một tờ biên lai làm căn cứ để xác định quyền sở hữu và trả lệ phí gửi tiền. Khi nền kinh tế phát triển dần dần ngân hàng phát sinh thêm một số nghiệp vụ như thanh toán cho khách hàng gửi tiền tại ngân hàng có nhu cầu chi trả lẫn nhau. Cùng với sự ra đời của ngân hàng, tiền giấy xuất hiện như có dấu hiệu thay thế tiền vàng được lưu thông nhờ uy tín của ngân hàng.
Đồng tiền giấy có lợi nhiều hơn đồng tiền kim loại và nó được chấp nhận làm phương tiện trao đổi với điều kiện có sự tín nhiệm đối với cơ quan có thẩm quyền phát hành ra nó. Khi nền kinh tế sản xuất hàng hoá còn diễn ra ở trình độ thấp, quá trình diễn ra trên phạm vi bó hẹp thì việc dùng tiền mặt để thanh toán đã có những ưu điểm nhất định. Sự vận động của hàng hoá gắn liền với sự vận động của khối lượng tiền tệ nhất định diễn ra mọi lúc mọi nơi, tuỳ thuộc vào ý muốn chủ quan của người mua và người bán, quá trình mua bán bằng tiền mặt không gặp bất cứ một trở ngại nào. Nhưng khi nền kinh tế hàng hoá phát triển càng cao trao đổi hàng hoá không còn bó hẹp trong phạm vi một địa phương, một ngành mà mở rộng ra toàn quốc, ra khu vực và toàn thế giới thì lúc này thanh SV: Nguyễn Hữu Cương Lớp CQ 50/15.06 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp 5 Học viện Tài chính toán bằng tiền mặt bộc lộ những nhược điểm nhất định như cồng kềnh, dễ mất cắp, khó bảo quản, chi phí vận chuyển lớn… Lúc này thanh toán bằng tiền mặt đã trở nên không còn phù hợp nữa và một hình thức thanh toán mới ưu việt hơn ra đời để khắc phục những nhược điểm của thanh toán không dùng tiền mặt.
Đây là một bước tiến mới của hệ thống thanh toán - sự ra đời của đồng tiền ghi sổ hay còn gọi là đồng tiền thanh toán, tiền tài khoản, nó là phương tiện dùng thay tiền ghi chép trong sổ sách ở ngân hàng và lưu thông bằng uỷ nhiệm thu, uỷ nhiệm chi, thẻ, séc… Nếu thanh toán bằng tiền mặt có sự xuất hiện tiền mặt trong quá trình thanh toán thì thanh toán không dùng tiền mặt không có sự xuất hiện tiền mặt trong quá trình thanh toán mà được tiến hành bằng cách trích từ tài khoản của người chi trả chuyển sang tài khoản của người thụ hưởng hoặc bằng cách bù trừ lẫn nhau thông qua vai trò trung gian của ngân hàng. Như vậy: “Thanh toán không dùng tiền mặt là sự vận động của tiền tệ qua chức năng phương tiện thanh toán giữa các tổ chức và cá nhân trong xã hội bằng cách trích chuyển vốn tiền tệ từ tài khoản này sang tài khoản khác hoặc bằng cách bù trừ lẫn nhau thông qua vai trò trung gian ngân hàng hoặc các tổ chức tài chính tín dụng khác.2 Đặc điểm của thanh toán không dùng tiền mặt Sự ra đời của hình thức thanh toán không dùng tiền mặt gắn liền với sự ra đời của đồng tiền ghi sổ và sự phát triển của nó gắn liền với sự phát triển của hệ thống ngân hàng.Sự tồn tại và lớn mạnh của hệ thống này đã tạo điều kiện cho cá nhân và các tổ chức kinh tế mở tài khoản tiền gửi tại ngân hàng và thực hiện việc thanh toán thông qua việc chuyển khoản trong hệ thống ngân hàng.Thanh toán không dùng tiền mặt là một hình thức vận động tiền tệ mà ở đây tiền vừa là công cụ để kế toán ,vừa là công cụ để chuyển hình thức giá trị của hàng hóa và dịch vụ.Nó có một số đặc điểm sau: SV: Nguyễn Hữu Cương Lớp CQ 50/15.06 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp 6 Học viện Tài chính + Trong thanh toán không dùng tiền mặt sự vận của tiền tệ độc lập với sự vận động của hàng hóa cả về thời gian lẫn không gian và thường không có sự ăn khớp nhau.Đây là đặc điểm quan trọng và nổi bật nhất của hình thức thanh toán không dùng tiền mặt. + Trong thanh toán không dùng tiền mặt ,vật trung gian trao đổi không xuất hiện như trong hình thức thanh toán dùng tiền mặt theo kiểu H-T-H mà chỉ xuất hiện dưới dạng tiền kế toán hay tiền ghi sổ và được ghi chép trên các chứng từ sổ sách kế toán.Đây là đặc điểm riêng của TTKDTM. + Trong thanh toán không dùng tiền mặt,ngân hàng vừa là người tổ chức vừa là người thực hiện các khoản thanh toán lớn.Chỉ có ngân hàng,người quản lí tài khoản tiền gửi của các khách hàng mới được quyền trích chuyển những tài khoản này theo các nguyên tắc chuyên môn đặc thù như mộ nghiệp vụ riêng của mình.với nghiệp vụ này,ngân hàng trở thành trung tâm thanh toán đối với các khách hàng của mình.
Với những đặc điểm nêu trên, TTKDTM nếu được tổ chức và thực hiện tốt sẽ phát huy được tác dụng tích cực của nó.Trong tương lại,theo đà phát triển của xã hội và theo nhu cầu của thị trường,TTKDTM sẽ giữ một ví trí cực kì quan trọng trong việc lưu chuyển tiền tệ và trong thanh toán giá trị của nền kinh tế. Trước hết, sự vận động của tiền tệ dưới hình thức thanh toán không dùng tiền mặt đáp ứng tốt hơn nhu cầu chuyển hóa giá trị của hàng hóa và dịch vụ so với dưới hình thức thanh toán bằng tiền mặt. Thanh toán không dùng tiền mặt có tác động tích cực đến kinh tế tài chính quốc gia. Thanh toán không dùng tiền mặt là một hình thức vận động tiền tệ tiết kiệm và hiệu quả.
SV: Nguyễn Hữu Cương Lớp CQ 50/15.06 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp 7 Học viện Tài chính Thanh toán không dùng tiền mặt còn giúp tăng cường sự kiểm tra lẫn nhau giữa các cá nhân , các tổ chức kinh tế. Một trong những phương cách để thẩm định uy tín của một các nhân,một tổ chức kinh tế làm ăn trên thị trường là việc xem xét tình hình thực hiện của họ với đối tác. Thanh toán không dùng tiền mặt giúp cho ngân hàng giảm bớt nguy cơ mất khả năng thanh toán. TTKDTM làm tăng nhanh tốc độ chu chuyển vốn cho nền kinh tế.
TTKDTM an toàn,thuận lợi,nhanh chóng và chính xác. Nâng cao sức cạnh tranh cho ngân hàng qua việc nâng cao chất lượng dịch vụ thanh toán cho ngân hàng. Tạo điều kiện cho Ngân hàng trung ương tính toán và kiểm soát lượng tiền cung ứng cần thiết cho nền kinh tế. Tạo nguồn thu nhập cho ngân hàng thông qua việc thu phí thanh toán.
Tạo nguồn vốn vay ngắn hạn Sự cần thiết của TTKDTM còn thể hiện ở chỗ nó khắc phục được các nhược điểm sau của thanh toán bằng tiền mặt: + Chi phí lớn trong việc in ấn, vận chuyển , kiểm đếm, bảo quản và thanh toán. + Làm cho một phần vốn của nền kinh tế không vận động vì các chủ thể thanh toán luôn phải giữ tiền bên mình.3 Các quy định cơ bản về thanh toán không dùng tiền mặt. Để đảm bảo quyền lợi cho các bên tham gia thanh toán cũng như làm cho công tác thanh toán không dùng tiền mặt phù hợp. Trong giai đoạn hiện nay, các văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước về lĩnh vực thanh toán không dùng tiền mặt bao gồm: SV: Nguyễn Hữu Cương Lớp CQ 50/15.06 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp 8 Học viện Tài chính - Nghị định số 101/2012 ngày 22 tháng 11 năm 2012 cua Chính phủ về tổ chức thanh toán không dùng tiền mặt.
Nghị định này quy định về phạm vi, đối tượng được phép tổ chức thanh toán không dùng tiền mặt, trong đó có ba phần: Phần thứ nhất: Thanh toán giữa các khách hàng qua ngân hàng, kho bạc Nhà nước có hai mục: Mục I: Những quy định chung về những đơn vị, cá nhân được phép tham gia thanh toán không dùng tiền mặt; các ngân hàng, kho bạc được tổ chức thanh toán không dùng tiền mặt, quy định về dòng tiền thanh toán, các bên tham gia thanh toán. Mục II: Những quy định cụ thể về các thể thức thanh toán không dùng tiền mặt hiện hành như: séc, uỷ nhiệm thu, uỷ nhiệm chi, thư tín dụng, thẻ thanh toán, ngân phiếu thanh toán. Phần thứ hai: Thanh toán giữa các Ngân hàng, kho bạc Nhà nước trong đó có quy định các hình thức thanh toán giữa các Ngân hàng, kho bạc Nhà nước như: thanh toán từng lần qua tài khoản, thanh toán bù trừ với Ngân hàng Nhà nước, thanh toán bù trừ giữa các Ngân hàng, thanh toán theo hình thức uỷ nhiệm thu hộ, chi hộ. Phần thứ ba: Các điều khoản thi hành - Thông tư 46/2014/TT- NHNN ngày 31 tháng 12 năm 2014 của Ngân hàng Nhà nước hướng dẫn thực hiện thể lệ thanh toán không dùng tiền mặt có bốn phần: Phần thứ nhất: Mở và sử dụng tiền gửi trong đó có quy định thủ tục mở tài khoản tiền gửi, sử dụng tài khoản tiền gửi, tất toán tài khoản tiền gửi, việc mở tài khoản tiền gửi tại kho bạc Nhà nước.
Phần thứ hai: Thủ tục thanh toán giữa các khách hàng qua ngân hàng, kho bạc Nhà nước trong đó có thanh toán bằng séc, bằng uỷ nhiệm chi, séc SV: Nguyễn Hữu Cương Lớp CQ 50/15.06 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp 9 Học viện Tài chính chuyển tiền, thanh toán uỷ nhiệm thu, thanh toán bằng thư tín dụng, ngân phiếu thanh toán, thanh toán bằng thẻ thanh toán Phần thứ ba: Quy định về thanh toán giữa các ngân hàng, kho bạc Nhà nước. Phần thứ tư: Tổ chức thực hiện thanh toán không dùng tiền mặt. Bên cạnh các quy định cơ bản trên còn có các hướng dẫn cụ thể khác về các tài khoản, các chứng từ giao dịch và các quy định giao dịch, chứng từ của Ngân hàng Nhà nước và Ngân hàng thương mại và Kho bạc Nhà nước nhằm thực hiện tốt các quy định trên.