TÝnh cÊp thiÕt cña ®Ò tµi §¹i héi §¹i biÓu toµn quèc lÇn thø VI §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam ®· ®Ò ra ®êng lèi ®æi míi, trong ®ã ®æi míi ®êng lèi ®èi ngo¹i lµ mét néi dung quan träng. NghÞ quyÕt §¹i héi VI nªu râ: “§¶ng vµ Nhµ níc ta kiªn tr× thùc hiÖn chÝnh s¸ch ®èi ngo¹i hoµ b×nh h÷u nghÞ. Chóng ta chñ tr¬ng vµ ñng hé chÝnh s¸ch cïng tån t¹i hoµ b×nh gi÷a c¸c níc cã chÕ ®é chÝnh trÞ x· héi kh¸c nhau” [39, tr. §¹i héi lÇn thø VII cña §¶ng tuyªn bè: “ViÖt Nam muèn lµ b¹n víi tÊt c¶ c¸c níc trong céng ®éng thÕ giíi, phÊn ®Êu v× hoµ b×nh ®éc lËp vµ ph¸t triÓn” [43, tr.
Víi ®êng lèi ®èi ngo¹i réng më ®ã, ViÖt Nam ®· kh«ng ngõng më réng quan hÖ quèc tÕ, n©ng cao vÞ thÕ cña m×nh ë khu vùc vµ trªn thÕ giíi. Tõ chç bÞ c« lËp vÒ chÝnh trÞ, cÊm vËn vÒ kinh tÕ, ®Õn nay ViÖt Nam ®· cã quan hÖ ngo¹i giao víi 169 níc, quan hÖ kinh tÕ th¬ng m¹i vµ ®Çu t víi 165 níc vµ vïng l·nh thæ trªn thÕ giíi. ViÖt Nam hiÖn lµ thµnh viªn cña 63 tæ chøc quèc tÕ khu vùc. §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam cã quan hÖ ë c¸c møc ®é kh¸c nhau víi trªn 200 chÝnh ®¶ng ë c¸c níc trªn c¸c ch©u lôc cña thÕ giíi.
C¸c ®oµn thÓ tæ chøc nh©n d©n ViÖt Nam cã quan hÖ víi hµng tr¨m tæ chøc nh©n d©n, tæ chøc phi chÝnh phñ quèc gia quèc tÕ. §Æc biÖt, lÇn ®Çu tiªn trong lÞch sö, níc ta ®· cã quan hÖ víi tÊt c¶ c¸c níc, c¸c trung t©m chÝnh trÞ - kinh tÕ lín trªn thÕ giíi, c¸c níc l¸ng giÒng, c¸c níc trong khu 2 vùc. NÒn kinh tÕ ViÖt nam ngµy cµng héi nhËp s©u réng vµo nÒn kinh tÕ thÕ giíi ®ang trong qu¸ tr×nh toµn cÇu ho¸ m¹nh mÏ. Trong lÞch sö, quan hÖ ViÖt Nam - ASEAN còng ®ang ph¸t triÓn m¹nh sau nh÷ng bíc th¨ng trÇm.
Nh÷ng n¨m §¶ng l·nh ®¹o nh©n d©n ta tiÕn hµnh cuéc kh¸ng chiÕn chèng Mü, cøu níc, quan hÖ ViÖt Nam - ASEAN lµ quan hÖ ®èi ®Çu. Khi Mü kh«ng thÓ th¾ng t¹i chiÕn trêng ViÖt Nam, buéc ph¶i ký HiÖp ®Þnh Paris vÒ chÊm døt chiÕn tranh ë ViÖt Nam th× c¸c níc ASEAN ®· ®iÒu chØnh chÝnh s¸ch ®èi ngo¹i vµ triÓn khai mét sè bíc ®i th©n thiÖn h¬n trong quan hÖ víi ViÖt Nam. VÒ phÝa ViÖt Nam, th¸ng 7/1976 ViÖt Nam ®a ra chÝnh s¸ch 4 ®iÓm ®èi víi khu vùc chñ tr¬ng x©y dùng quan hÖ h÷u nghÞ víi c¸c níc ASEAN. Th¸ng 8/1976 ViÖt Nam ®· thiÕt lËp quan hÖ ngo¹i giao víi tÊt c¶ c¸c níc ASEAN.
Tuy nhiªn, ®Õn n¨m 1979 do bÊt ®ång quan ®iÓm trong gi¶i quyÕt vÊn ®Ò Campuchia, quan hÖ ViÖt Nam víi c¸c níc ASEAN tõ ®èi tho¹i th©n thiÖn ®· chuyÓn sang ®èi ®Çu. §Õn n¨m 1989 khi ViÖt Nam rót hÕt qu©n khái Campuchia, quan hÖ ViÖt Nam - ASEAN Êm dÇn lªn. Sau nh÷ng bíc ®i, thñ tôc cÇn thiÕt, ngµy 28/7/1995, ViÖt Nam trë thµnh thµnh viªn thø 7 cña ASEAN. Sù kiÖn nµy lµ mèc quan träng thÓ hiÖn quyÕt t©m cña §¶ng Nhµ níc ta trong viÖc triÓn khai ®- êng lèi ®èi ngo¹i ®éc lËp tù chñ, chÝnh s¸ch ®a ph¬ng ho¸, ®a d¹ng ho¸ quan hÖ quèc tÕ, ®Æc biÖt lµ chÝnh s¸ch ®èi víi khu vùc theo h- 3 íng chñ ®éng héi nhËp.
Sù kiÖn nµy ®· chÊm døt thêi kú ®èi ®Çu, thï nghÞch ®Ó hai bªn bíc vµo thêi kú h÷u nghÞ hîp t¸c. ViÖc gia nhËp ASEAN t¹o thuËn lîi cho ViÖt Nam t¨ng cêng lßng tin cña c¸c nhµ ®Çu t vµ c¸c thÓ chÕ tµi chÝnh quèc tÕ, tranh thñ ®îc nguån lùc ®Ó ph¸t triÓn ®Êt níc. ASEAN cßn t¹o ®iÒu kiÖn cho ViÖt Nam cã c¬ héi ®i vµo nh÷ng thÞ trêng lín nh Mü, EU, NhËt B¶n. §ång thêi viÖc gia nhËp ASEAN gióp ViÖt Nam n©ng cao vÞ trÝ, vai trß cña ViÖt Nam trªn trêng quèc tÕ… Nh÷ng thuËn lîi ®ã ®· ®îc chøng minh râ nÐt b»ng nh÷ng thµnh tùu ®¹t ®îc cña ViÖt Nam trong 10 n¨m qua.
Bíc sang thÕ kû XXI, ViÖt Nam ®øng tríc nh÷ng thuËn lîi lín, nhng còng gÆp ph¶i nh÷ng khã kh¨n, th¸ch thøc kh«ng nhá. §Ó cã chÝnh s¸ch ®èi víi khu vùc hoµn chØnh h¬n, cÇn nh×n l¹i chÆng ®êng 10 n¨m ViÖt Nam gia nhËp ASEAN, ®Ó rót ra kinh nghiÖm, nh»m gãp phÇn vµo viÖc n©ng cao hiÖu qu¶ vµ chÊt l- îng hîp t¸c ViÖt Nam - ASEAN. Tõ nh÷ng ý nghÜa lý luËn vµ thùc tiÔn trªn, t«i chän ®Ò tµi “§¶ng l·nh ®¹o x©y dùng vµ ph¸t triÓn quan hÖ ViÖt Nam - ASEAN tõ n¨m 1995 ®Õn n¨m 2005” lµm luËn v¨n tèt nghiÖp ch¬ng tr×nh ®µo t¹o th¹c sÜ chuyªn ngµnh LÞch sö §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam. T×nh h×nh nghiªn cøu ®Ò tµi Víi lÞch sö ph¸t triÓn l©u dµi vµ vÞ trÝ chiÕn lîc quan träng, §«ng Nam ¸ ®· thu hót ®îc sù quan t©m cña nhiÒu nhµ nghiªn 4 cøu, nhiÒu ngµnh khoa häc kh¸c nhau ë trong vµ ngoµi n íc.
§Æc biÖt tõ khi ViÖt Nam trë thµnh thµnh viªn chÝnh thøc cña ASEAN th× quan hÖ ViÖt Nam - ASEAN ngµy cµng thu hót sù quan t©m cña nhiÒu c¸ nh©n vµ tæ chøc, c¸c c¬ quan chuyªn m«n nh ViÖn nghiªn cøu §«ng Nam ¸ thuéc Trung t©m Khoa häc x· héi nh©n v¨n (nay lµ ViÖn Khoa häc x· héi ViÖt Nam), Vô ASEAN - Bé Ngo¹i giao, §¹i häc Khoa häc x· héi nh©n v¨n, §¹i häc Quèc gia Hµ Néi, §¹i häc S ph¹m Hµ Néi, Häc viÖn Quan hÖ quèc tÕ v.v… trªn c¸c vÊn ®Ò nh: VÒ lÞch sö quan hÖ ViÖt Nam - ASEAN cã c¸c t¸c phÈm nh: ViÖt Nam - §«ng Nam ¸: Quan hÖ lÞch sö v¨n ho¸ cña ViÖn Nghiªn cøu §«ng Nam ¸, Nxb ChÝnh trÞ Quèc gia, 1993; TiÕn tr×nh héi nhËp ViÖt Nam - ASEAN cña §inh Xu©n Lý, Nxb §¹i häc quèc gia Hµ Néi, 2000; ViÖt Nam - ASEAN quan hÖ ®a ph¬ng song ph¬ng cña Vò D¬ng Ninh, Nxb ChÝnh trÞ quèc gia, Hµ Néi 2004; Ngoµi ra cßn cã c¸c bµi t¹p chÝ nh: VÊn ®Ò ViÖt Nam gia nhËp ASEAN cña NguyÔn Vò Tïng, T¹p chÝ Nghiªn cøu §«ng Nam ¸, sè 2, n¨m 1994; Hµ V¨n ThÇm, ViÖt Nam gia nhËp ASEAN t tëng Hå ChÝ Minh vÒ ®oµn kÕt quèc tÕ, T¹p chÝ Céng s¶n, sè 8, n¨m 1997; NguyÔn Huy Hång, VÒ quan hÖ ViÖt Nam ASEAN, T¹p chÝ Nghiªn cøu §«ng Nam ¸, sè 2, n¨m 1995… VÒ nh÷ng vÊn ®Ò cô thÓ trong quan hÖ ViÖt Nam - ASEAN cã c¸c t¸c phÈm: Quan hÖ ViÖt Nam - ASEAN chÝnh s¸ch xuÊt nhËp khÈu cña ViÖt Nam cña Vò §×nh H¬ng, Vò §×nh B¸ch, Nxb ChÝnh trÞ Quèc gia, Hµ Néi 1997; NguyÔn Xu©n Th¾ng cã cuèn s¸ch 5 Khu vùc mËu dÞch tù do ASEAN tiÕn tr×nh héi nhËp cña ViÖt Nam, Nxb Thèng kª, Hµ Néi 1999; Ng« H÷u M¹nh, Nh÷ng nh©n tè thóc ®Èy h¹n chÕ hîp t¸c an ninh chÝnh trÞ ViÖt Nam - ASEAN trong 5 n¨m qua, T¹p chÝ Nghiªn cøu quèc tÕ, sè 3, n¨m 2000… VÒ nh÷ng c¬ héi, th¸ch thøc còng nh ®¸nh gi¸ l¹i thêi gian ViÖt Nam trë thµnh thµnh viªn chÝnh thøc cña ASEAN cã c¸c bµi viÕt nh: VÊn ®Ò hoµ b×nh hîp t¸c gi÷a ViÖt Nam c¸c níc ASEAN hiÖn nay - nh÷ng thuËn lîi khã kh¨n cña NguyÔn H÷u C¸t, T¹p chÝ Nghiªn cøu Lý luËn, sè 3, n¨m 1994; Nh×n l¹i mét n¨m gia nhËp ASEAN cña NguyÔn M¹nh Hïng, T¹p chÝ nghiªn cøu quèc tÕ, sè 13, n¨m 1996; NguyÔn C¶nh HuÖ, Nh÷ng thuËn lîi th¸ch thøc khi ViÖt Nam gia nhËp ASEAN, T¹p chÝ nghiªn cøu §«ng Nam ¸, sè 2, n¨m 1996; ViÖt Nam sau 5 n¨m gia nhËp ASEAN cña NguyÔn H÷u C¸t - Ng« Kim Anh, T¹p chÝ T tëng V¨n ho¸ 7-2000… VÒ nh÷ng vÊn ®Ò chung liªn quan ®Õn ASEAN cã c¸c t¸c phÈm: ASEAN h«m nay triÓn väng trong thÕ kû XXI cña NguyÔn Thu Mü, Nxb ChÝnh trÞ quèc gia, Hµ Néi 1998; NguyÔn Duy Quý, TiÕn tíi mét ASEAN hoµ b×nh, æn ®Þnh ph¸t triÓn bÒn v÷ng, Nxb ChÝnh trÞ quèc gia, Hµ Néi 2001; NguyÔn Duy Quý, X©y dùng mét ASEAN ph¸t triÓn ®ång ®Òu trong thÕ kû XXI, T¹p chÝ Nghiªn cøu §«ng Nam ¸, sè 5, n¨m 2001… §Æc biÖt, vµo dÞp kû niÖm 10 n¨m ViÖt Nam gia nhËp ASEAN cã c¸c bµi viÕt: Lª C«ng Phông, ViÖt Nam - ASEAN 10 n¨m nh×n l¹i, 6 ®¨ng trªn T¹p chÝ Th«ng tin ®èi ngo¹i, sè 8, n¨m 2005; Vò D¬ng Ninh, ViÖt Nam - ASEAN 10 n¨m ®ång hµnh trªn chÆng ®êng héi nhËp quèc tÕ 1995 - 2005, T¹p chÝ Nghiªn cøu §«ng Nam ¸, sè 4, n¨m 2005; TrÇn Kh¸nh, ViÖt Nam sau 10 n¨m gia nhËp ASEAN thµnh tùu, c¬ héi th¸ch thøc, T¹p chÝ Nghiªn cøu §«ng Nam ¸, sè 4, n¨m 2005… C¸c t¸c phÈm, bµi viÕt vÒ quan hÖ ViÖt Nam - ASEAN rÊt phong phó, tiÕp cËn trªn nhiÒu vÊn ®Ò kh¸c nhau. Song cha cã bµi viÕt hoÆc c«ng tr×nh nµo mang tÝnh chÊt tæng hîp, cã hÖ thèng vÒ qu¸ tr×nh §¶ng l·nh ®¹o x©y dùng vµ ph¸t triÓn quan hÖ ViÖt Nam - ASEAN tõ n¨m 1995 ®Õn n¨m 2005. Do ®ã, kÕ thõa nh÷ng c«ng tr×nh ®· nghiªn cøu tríc ®©y, t¸c gi¶ luËn v¨n cè g¾ng nªu ph©n tÝch qu¸ tr×nh §¶ng l·nh ®¹o x©y dùng vµ ph¸t triÓn quan hÖ ViÖt Nam - ASEAN trong thêi gian 10 n¨m kÓ tõ khi ViÖt Nam gia nhËp ASEAN. Môc ®Ých, nhiÖm vô cña luËn v¨n 3.
Môc ®Ých cña luËn v¨n Th«ng qua quan hÖ ViÖt Nam - ASEAN trong 10 n¨m, t¸c gi¶ luËn v¨n kh¼ng ®Þnh tÝnh chñ ®éng, ®óng ®¾n, s¸ng t¹o, nh¹y c¶m chÝnh trÞ cña §¶ng trong viÖc ®a níc ta héi nhËp s©u h¬n vµo ASEAN qua viÖc trë thµnh thµnh viªn ®Çy ®ñ vµ tÝch cùc, c¸c s¸ng kiÕn thóc ®Èy ASEAN ph¸t triÓn toµn diÖn. NhiÖm vô cña luËn v¨n 7 - Nªu lªn chñ tr¬ng, ®êng lèi ®èi ngo¹i cña §¶ng ®èi víi c¸c níc ASEAN. - Thµnh tùu ®¹t ®îc h¹n chÕ cña ViÖt Nam trong quan hÖ ViÖt Nam - ASEAN. - Bíc ®Çu nªu mét sè kinh nghiÖm cña §¶ng trong l·nh ®¹o x©y dùng ph¸t triÓn quan hÖ ViÖt Nam - ASEAN rót ra sau 10 n¨m ViÖt Nam gia nhËp ASEAN.
§èi tîng ph¹m vi nghiªn cøu - VÒ ®èi tîng nghiªn cøu: LuËn v¨n sÏ nghiªn cøu chñ tr¬ng cña §¶ng liªn quan ®Õn x©y dùng vµ ph¸t triÓn quan hÖ ViÖt Nam - ASEAN, qu¸ tr×nh tæ chøc thùc hiÖn chñ tr¬ng nµy. - VÒ thêi gian: TËp trung ®i s©u vµo mèi quan hÖ gi÷a ViÖt Nam vµ ASEAN tõ 1995 ®Õn 2005. C¬ së lý luËn, nguån t liÖu vµ ph¬ng ph¸p nghiªn cøu 5. C¬ së lý luËn LuËn v¨n ®îc nghiªn cøu vµ tr×nh bµy trªn c¬ së nh÷ng quan ®iÓm ph¬ng ph¸p luËn c¬ b¶n cña chñ nghÜa M¸c-Lªnin, T tëng Hå ChÝ Minh vµ quan ®iÓm cña §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam vÒ quan hÖ quèc tÕ vµ ®êng lèi ®èi ngo¹i.