Chương 1 NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ CHUNG VEÀ NGUOÀN NHAÂN LÖÏC VAØ PHAÙT TRIEÅN NGUOÀN NHAÂN LÖÏC 1. Khaùi nieäm veà nguoàn nhaân löïc: Hieän nay, caùc quoác gia treân theá giôùi coù khaùi nieäm veà nguoàn nhaân löïc khaùc nhau vaø coù theå chia laøm 3 quan ñieåm chuû yeáu: * Quan ñieåm thöù nhaát, cho raèng nguoàn nhaân löïc xaõ hoäi bao goàm nhöõng ngöôøi trong ñoä tuoåi lao ñoäng, coù khaû naêng lao ñoäng vaø mong muoán coù vieäc laøm. Nhö vaäy, theo quan ñieåm naøy thì nhöõng ngöôøi trong ñoä tuoåi lao ñoäng vaø coù khaû naêng lao ñoäng nhöng khoâng muoán coù vieäc laøm thì khoâng ñöôïc xeáp vaøo nguoàn nhaân löïc. * Quan ñieåm thöù hai, cho raèng nguoàn nhaân löïc laø toàn boä nhöõng ngöôøi böôùc vaøo tuoåi lao ñoäng vaø coù khaû naêng lao ñoäng.
* ÔÛ Vieät Nam cho raèng nguoàn nhaân löïc xaõ hoäi bao goàm nhöõng ngöôøi trong ñoä tuoåi lao ñoäng, coù khaû naêng lao ñoäng, coù tính theâm caû lao ñoäng treû em vaø lao ñoäng cao tuoåi. Từ caùc khaùi nieäm treân ta thaáy raèng coù moät soá khaùc bieät nhöng khoâng lôùn. Bôûi vì, haàu heát nhöõng ngöôøi trong ñoä tuoåi lao ñoäng vaø coù khaû naêng lao ñoäng ñeàu muoán coù vieäc laøm, soá ngöôøi khoâng muoán laøm vieäc khoâng ñaùng keå. Ñoàng thôøi, lao ñoäng treû em vaø lao ñoäng cao tuoåi chieám tæ leä khoâng nhieàu.
Theo quan ñieåm cuûa toâi, nguoàn nhaân löïc xaõ hoäi neân hieåu moät caùch thaät ñôn giaûn laø bao goàm nhöõng ngöôøi trong ñoä tuoåi lao ñoäng vaø coù khaû naêng lao ñoäng, vì: - Haàu heát nhöõng ngöôøi trong ñoä tuoåi lao ñoäng vaø coù khaû naêng lao ñoäng ñeàu raát mong muoán coù vieäc laøm. Moät soá ít ngöôøi khoâng muoán laøm vieäc chuû yeáu do LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -7- - Löïc löôïng lao ñoäng treû em vaø lao ñoäng cao tuoåi khoâng lôùn, neân ta coù theå khoâng tính vaøo nguoàn löïc xaõ hoäi ñeå deã daøng trong coâng taùc thoáng keâ. Maët khaùc, ta khoâng khuyeán khích löïc löôïng naøy lao ñoäng, maø nhaát laø khi ñaát nöôùc ñaõ phaùt trieån ôû moät möùc ñoä nhaát ñònh, phuùc lôïi xaõ hoäi ñaõ cao thì treû em caàn phaûi ñöôïc chaêm soùc nhaèm taêng cöôøng theå löïc vaø ñöôïc giaùo duïc naâng cao trình ñoä, laø tieàn ñeà cho phaùt trieån beàn vöõng. Ñoàng thôøi, ngöôøi giaø caàn phaûi ñöôïc nghæ ngôi, höôûng caùc phuùc lôïi xaõ hoäi sau maáy möôi naêm lao ñoäng gian khoå.
Ñoä tuoåi lao ñoäng ñöôïc quy ñònh cuï theå ôû töøng quoác gia laø khaùc nhau, thaäm chí ngay trong moät quoác gia ôû töøng giai ñoaïn cuõng coù quy ñònh khaùc nhau. Ñieàu ñoù phuï thuoäc chuû yeáu vaøo nhu caàu lao ñoäng giai ñoaïn ñoù. ÔÛ moät quoác gia, khi lực lượng lao động bị giaø hoùa, thiếu lao động thì quoác gia ñoù sẽ naâng cận treân của độ tuổi lao động (tăng tuổi về hưu) vaø ngược lại, nếu quốc gia ñoù lực lượng lao động đang trẻ hoùa, bị thừa lao động quaù mức họ sẽ giảm cận treân xuống (giảm tuổi về hưu). ÔÛ nöôùc ta, theo Boä luaät lao ñoäng naêm 2002 quy ñònh ñoä tuoåi lao ñoäng laø: nam töø 15 ñeán 60 vaø nöõ töø 15 ñeán 55.
Nguoàn nhaân löïc ñöôïc ñaëc tröng bôûi soá löôïng vaø chaát löôïng nguoàn nhaân löïc: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -8- + Soá löôïng nguoàn nhaân löïc ñöôïc theå hieän baèng caùc chæ tieâu quy moâ vaø toác ñoä taêng cuûa nguoàn nhaân löïc. Quy moâ nguoàn nhaân löïc phaûi gaén vôùi moät thôøi ñieåm xaùc ñònh, coøn toác ñoä taêng cuûa nguoàn nhaân löïc laø tæ soá so saùnh quy moâ nguoàn nhaân löïc ôû moät thôøi ñieåm xaùc ñònh so vôùi thôøi ñieåm tröôùc ñoù. ÔÛ nöôùc ta, soá löôïng nguoàn nhaân löïc bao goàm: nhöõng ngöôøi trong ñoä tuoåi lao ñoäng noùi ôû treân vaø coù khaû naêng lao ñoäng, ngoaøi ra coøn bao gồm cả lao động trẻ em vaø lao ñoäng cao tuoåi ñang tham gia quaù trình lao ñoäng. + Chaát löôïng nguoàn nhaân löïc theå hieän chuû yeáu ôû tình traïng theå löïc vaø söï tinh thoâng ngheà nghieäp.
Do ñoù, chaát löôïng nguoàn nhaân löïc ñöôïc ñaëc tröng bôûi caùc yeáu toá chuû yeáu laø: tuoåi, chieàu cao vaø caân naëng ñeå ñaùnh giaù tình traïng theå löïc; trình ñoä hoïc vaán vaø trình ñoä chuyeân moân kyõ thuaät ñeå ñaùnh giaù söï tinh thoâng ngheà nghieäp. Ngoaøi ra, ñeå xem xeùt ñaùnh giaù chất lượng nguồn nhaân lực ngöôøi ta coøn quan taâm ñeán chỉ soá phaùt trieån con ngöôøi (HDI). Maët khaùc, ngöôøi ta coøn raát quan taâm ñaùnh giaù vieäc söû duïng nguoàn nhaân löïc, trong ñoù coù xem xeùt cô caáu söû duïng lao ñoäng theo ngaønh kinh teá ñeå ñaùnh giaù ôû goùc ñoä vó moâ vieäc söû duïng hôïp lyù nguoàn nhaân löïc. Khaùi nieäm veà phaùt trieån nguoàn nhaân löïc: Cuõng gioáng nhö khaùi nieäm veà nguoàn nhaân löïc, khaùi nieäm phaùt trieån nguoàn nhaân löïc cho ñeán nay cuõng chöa coù söï thoáng nhaát.
Tuøy theo muïc tieâu cuï theå maø caùc toå chöùc Lieân hieäp quoác ñaõ ñöa ra khaùi nieäm khaùc nhau. Tuy nhieân, coù theå khaùi quaùt ñöôïc raèng phaùt trieån nguoàn nhaân löïc cuûa moät quoác gia (hay vuøng laõnh thoå) chính laø söï bieán ñoåi veà soá löôïng vaø chaát löôïng caùc maët theå löïc, trí löïc, kyõ naêng, kieán thöùc vaø tinh thaàn cuøng vôùi quaù trình taïo ra nhöõng bieán ñoåi tieán boä cô caáu trong söû duïng nguoàn nhaân löïc. Quaù trình phaùt trieån nguoàn nhaân löïc ngöôøi ta thöôøng quan taâm chuû yeáu ñeán chaát löôïng, laø quaù trình naâng cao naêng löïc cuûa con LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -9- Nhö vaäy, phaùt trieån nguoàn nhaân löïc laø phaùt trieån caû maët soá löôïng vaø chaát löôïng. Tuy nhieân, veà maët soá löôïng thì chæ phaùt trieån ôû möùc ñoä hôïp lyù ñoái vôùi tình hình thöïc teá ôû moãi quoác gia trong töøng giai ñoaïn cuï theå, coøn phaùt trieån veà maët chaát löôïng laø ñöôïc ñaëc bieät quan taâm ñoái vôùi taát caû caùc quoác gia vaø phaùt trieån caøng nhanh thì caøng toát.
Caùc vaán ñeà chi tieát lieân quan ñeán phaùt trieån nguoàn nhaân löïc ñöôïc laøm roõ ôû phaàn sau. Vai troø nguoàn nhaân löïc trong phaùt trieån kinh teá: Lao ñoäng laø moät yeáu toá trong quaù trình saûn xuaát kinh doanh. Tuy nhieân, öu ñieåm khaùc haún vôùi caùc yeáu toá vaät chaát khaùc ñoù laø lao ñoäng khi tham gia trong quaù trình khai thaùc thì khoâng nhöõng noù khoâng bò caïn kieät, maát ñi maø coøn ñöôïc phaùt trieån, taêng leân theâm. Nhöng tröôùc ñaây ngöôøi ta xem vai troø cuûa nguoàn nhaân löïc chæ ñôn thuaàn laø moät phöông tieän, yeáu toá trong quaù trình saûn xuaát kinh doanh cuõng gioáng nhö caùc yeáu toá vaät chaát khaùc.
Moät vaøi thaäp kyû gaàn ñaây, cuøng vôùi söï phaùt trieån maïnh meõ kinh teá – xaõ hoäi, nhaän thöùc cuûa con ngöôøi ñaõ naâng cao vaø cho raèng con ngöôøi khoâng nhöõng chæ ñoùng vai troø laø yeáu toá trung taâm vaø quan troïng nhaát cho söï phaùt trieån, maø coøn laø ñoäng löïc, muïc tieâu cho söï phaùt trieån. Vì vaäy, phaùt huy toát nguoàn löïc con ngöôøi ñöôïc xem nhö laø chìa khoùa cho söï phaùt trieån cuûa moãi quoác gia, moãi ñòa phöông. Kinh nghieäm cuûa nhieàu nöôùc phaùt trieån như: Nhật Bản, Singapore, Haøn Quoác… ñaõ chöùng minh raèng phaàn lôùn thaønh quaû phaùt trieån kinh teá cuûa ñaát nöôùc hoï khoâng phaûi chuû yeáu laø nhôø taøi nguyeân thieân nhieân phong phuù, taêng voán, maø laø nhôø nhanh choùng phaùt trieån vaø söû duïng hôïp lyù nguoàn nhaân löïc. Ñoù chính laø vieäc Chính phuû nöôùc hoï sôùm nhaän ñònh ñöôïc taàm LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 10 - Maët khaùc, hieän nay muïc tieâu phaùt trieån cuûa moãi quoác gia khoâng chæ taêng tröôûng cao maø phaûi phaùt trieån beàn vöõng, töùc laø phaûi taïo ra ñöôïc söï haøi hoøa giöõa taêng tröôûng kinh teá vôùi giaûi quyeát caùc vaán ñeà xaõ hoäi, giöõa taêng tröôûng kinh teá vôùi baûo veä moâi tröôøng sinh thaùi, giöõa taêng tröôûng kinh teá vaø ñaûm baûo quoác phoøng an ninh.
Suy cho cuøng laø phaùt trieån kinh teá phaûi ñi ñoâi vôùi phaùt trieån vaø baûo veä moïi maët cuûa con ngöôøi. Do ñoù, phaùt trieån nguoàn nhaân löïc ñaõ trôû thaønh muïc tieâu thaät söï vaø sau cuøng cuûa söï phaùt trieån kinh teá – Phaùt trieån vì con ngöôøi. Khoâng nhöõng theá, trong vaøi thaäp kyû gaàn ñaây toaøn caàu hoùa kinh teá ñaõ noåi leân vaø tieán trieån nhö moät trong nhöõng hieän töôïng lôùn nhaát trong lòch söû phaùt trieån kinh teá cuûa xaõ hoäi loaøi ngöôøi. Ñoù laø moät quaù trình taêng cöôøng maïnh meõ caùc moái quan heä gaén keát, taùc ñoäng phuï thuoäc laãn nhau veà kinh teá, môû roäng quy moâ vaø cöôøng ñoä caùc hoaït ñoäng kinh teá giöõa caùc khu vöïc, caùc quoác gia, caùc daân toäc treân phaïm vi toaøn caàu trong söï vaän ñoäng vaø phaùt trieån.
Toaøn caàu hoùa kinh teá phaù boû nhöõng haøng raøo ngaên caùch giöõa caùc quoác gia, taïo ra nhöõng ñieàu kieän thuaän lôïi cho söï phaùt trieån quan heä kinh teá quoác teá, töø ñoù caùc quoác gia coù theå taän duïng cô hoäi cho söï phaùt trieån thò tröôøng cuõng nhö tieáp caän vôùi nguoàn voán doài daøo, coâng ngheä, kyõ thuaät vaø tri thöùc quaûn lyù tieân tieán töø beân ngoaøi. Vì vaäy, nguoàn nhaân löïc cuõng chòu söï taùc ñoäng nhieàu maët vaø maïnh meõ cuûa toaøn caàu hoùa kinh teá, phaùt trieån nguoàn nhaân löïc laø moät trong nhöõng ñieàu kieän tieân quyeát ñeå caùc nöôùc tham gia thaønh coâng vaøo tieán trình toaøn caàu hoùa. Vôùi söï gia taêng maïnh meõ cuûa caùc hoaït ñoäng kinh teá xuyeân bieân giôùi keøm theo quaù trình phaân coâng lao ñoäng quoác teá theo chieàu ngang, phaân coâng theo boä phaän caáu thaønh saûn phaåm, nhieàu cô hoäi vieäc laøm seõ ñöôïc taïo ra cho ngöôøi lao ñoäng ôû caùc nöôùc coù lôïi theá caïnh tranh veà LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 11 - Maët khaùc, söï noåi leân vaø phaùt trieån kinh teá tri thöùc trong nhöõng naêm gaàn ñaây, vôùi ñaëc tröng noåi baät laø söï phaùt trieån nhanh nhö vuõ baõo cuûa khoa hoïc coâng ngheä ñaõ khoâng ngöøng taïo ra nhöõng ngaønh ngheà môùi coù haøm löôïng khoa hoïc coâng ngheä vaø thoâng tin cao. Do vaäy taïi nhieàu quoác gia, nhieàu khu vöïc ñaõ hình thaønh ñoäi nguõ lao ñoäng tri thöùc coù trình ñoä cao ñeå ñaùp öùng nhöõng yeâu caàu cuûa caùc ngaønh ngheà ñoù.
Nhôø vaøo nhöõng coâng ngheä cao, ñieån hình laø maïng Internet cho pheùp ngöôøi ta coù theå laøm vieäc töø xa. Söï phaùt trieån cuûa kinh teá tri thöùc taïi caùc quoác gia tieân tieán ñaõ goùp phaàn taïo theâm nhieàu vieäc laøm cho ngöôøi lao ñoäng ôû khaép moïi nôi treân theá giôùi maø khoâng nhaát thieát phaûi coù söï di chuyeån lao ñoäng quoác teá, nhö ñaõ töøng dieãn ra trong caùc laøn soùng quoác teá hoùa kinh teá tröôùc ñaây. Nhö vaäy, nguoàn nhaân löïc laø yeáu toá quan troïng nhaát vaø cuõng laø muïc tieâu cuûa söï phaùt trieån. Nguoàn nhaân löïc coù vò trí, vai troø ñaëc bieät ñoái vôùi söï phaùt trieån cuûa moãi quoác gia.