Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Cơ sở tâm lí Sự phát triển ngôn ngữ ở trẻ em có mối quan hệ qua lại chặt chẽ với sự phát triển tâm lí. Việc tiếp thu ngôn ngữ còn phụ thuộc vào sự nhanh nhạy của hệ thần kinh của đứa trẻ. Trẻ em lứa tuổi mầm non giàu xúc cảm và tình cảm, đó là nét tâm lí nổi bật ở trẻ thơ, tình cảm thống trị tất cả các mặt trong hoạt động tâm lí của trẻ.
Bởi vậy nhận thức của trẻ cũng mang đậm màu sắc cảm xúc. Trẻ luôn có nhu cầu được người khác quan tâm và cũng luôn bày tỏ tình cảm của mình đối với mọi người xung quanh. Lứa tuổi này đặc biệt nhảy cảm với những thay đổi của thế giới xung quanh, ngỡ ngàng trước những điều tưởng chừng như rất đơn giản cũng làm cho trẻ xúc động. Chính bởi đặc điểm này khi cho trẻ nghe kể chuyện, đọc thơ trẻ có thể dễ dàng hóa thân vào các nhân vật trong tác phẩm.
Chúng có thể cười, khóc, sung sướng hay tức giận trước những chi tiết, sự kiện trong tác phẩm, những tình huống mà nhân vật gặp phải. Đó là phản ứng hết sức tự nhiên, biểu thị trạng thái tâm lí chưa ổn định, dễ dao động trước những tác động bên ngoài. Ở trẻ lứa tuổi 4 - 5 tuổi đã có sự phát triển mạnh, hoàn thiện về hoạt động vui chơi và hình thành xã hội trẻ em. Nhiều phẩm chất chú ý có chủ định phát triển nhanh do sự phát triển của ngôn ngữ và tư duy, các quá trình nhận thức: tri giác, trí nhớ, tư duy, tưởng tượng ngày càng được nâng lên ở giai đoạn này.Trẻ lứa tuổi này, ngôn ngữ của trẻ mang tính chất hoàn cảnh, tình huống nghĩa là ngôn ngữ của trẻ gắn liền với sự vật, hoàn cảnh, con người, hiện tượng đang xảy ra trước mắt trẻ.
Cuối 4 tuổi, ngôn ngữ của trẻ đã bắt đầu biết nối kết giữa tình huống hiện tại với quá khứ thành một “ văn cảnh”. Vốn từ của trẻ tăng lên không chỉ số lượng từ mà điều quan trọng là lĩnh hội được các cấu trúc ngữ pháp đơn giản. Đã hình thành những cảm xúc ngôn 6 ngữ qua giọng nói, ngữ điệu, âm tiết… Tuy nhiên dưới tác động của cảm xúc trẻ có thể nghe nhầm, phát âm nhầm. Vì thế việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ ở lứa tuổi này là rất cần thiết.
Dưới sự hướng dẫn của cô giáo, đặc biệt là thông qua hoạt động làm quen với tác phẩm văn học, trẻ lĩnh hội được nhiều từ mới và ý nghĩa sử dụng chúng, trẻ nói được các mô hình câu tiếng việt, ngôn ngữ mạch lạc phát triển thông qua việc trẻ kể diễn cảm TPVH, là tiền đề quan trọng giúp trẻ hoạt động sau này. Về trí nhớ: Trẻ đã biết sử dụng cơ chế liên tưởng trong trí nhớ để nhận lại và nhớ lại các sự vật và hiện tượng. Trí nhớ có ý nghĩa rõ nét khi gọi tên các sự vật hiện tượng. Đồng thời âm thanh ngôn ngữ được trẻ tri giác, hiểu và sử dụng chúng như một phương tiện giao tiếp.
Trí nhớ không chủ định của trẻ ở các dạng hoạt động phát triển khác nhau và tốc độ phát triển nhanh. Ở độ tuổi này, các loại trí nhớ: hình ảnh, vận động, từ ngữ đều được phát triển tuy ở mức độ khác nhau nhưng đều được hình thành và tham gia tích cực trong các hoạt động ở trẻ. Về tư duy: Tư duy trực quan hình tượng phát triển mạnh mẽ và chiếm ưu thế. Nhờ có sự phát triển ngôn ngữ, trẻ ở lứa tuổi này đã xuất hiện loại tư duy trừu tượng, mức độ khái quát ngẫu nhiên giảm dần và mức độ huy động vốn kinh nghiệm tăng lên.
Ngoài ra 4 - 5 tuổi, sự phát triển đời sống tình cảm biểu hiện rõ nét. Trẻ biết bộc lộ tình yêu thương đối với những người thân, các nhân vật trong câu chuyện mà trẻ đã được nghe, tình cảm với các loài động vật, cỏ cây, hoa lá, đồ chơi, đồ vật và các hiện tượng tự nhiên. Các loại tình cảm bậc cao như tình cảm trí tuệ, tình cảm đạo đức, tình cảm thẩm mỹ đều ở vào thời điểm phát triển thuận lợi nhất, tình yêu cái đẹp trong thiên nhiên, trong cuộc sống và trong nghệ thuật. Thực chất đó là tình cảm được khêu gợi lên bởi những xúc cảm về cái đẹp của con người, của tình người.
Sự phát triển mạnh những xúc cảm thẩm mĩ kết hợp với trí nhớ máy móc của trẻ, khiến cho lứa tuổi này trẻ rất nhạy cảm với những tác phẩm văn học nghệ thuật. Cơ sở sinh lý Ngay từ lúc mới ra đời, đứa trẻ đã nhận được một hệ thống thần kinh và một bộ não có khả năng trở thành một cơ quan hoạt động tâm lí cực kì phức tạp. Tuy nhiên, khả năng thính giác về ngôn ngữ này bản thân nó chỉ phát triển trong quá trình lĩnh hội ngôn ngữ dưới sự hướng dẫn của người lớn và khả năng này được thích ứng trước hết với một ngôn ngữ của một nền văn hóa nhất định. Và trẻ em sinh đã ở trong một nền văn hóa sẵn có từ ngày xa xưa đến nay, việc cho trẻ tiếp xúc nhiều với các tác phẩm văn học sẽ giúp cho trẻ lĩnh hội được kinh nghiệm xã hội.
Ngoài ra, học thuyết về các tín hiệu đã khẳng định: ngôn ngữ là hệ thống tín hiệu thứ hai, là sự hoạt động đặc biệt của vỏ bán cầu đại não. Học thuyết này đảm bảo cho các phương pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ lựa chọn đúng các phương pháp dạy nói cho trẻ, nhấn mạnh hiệu quả của những phương pháp tích cực: tích cực nhận thức và tích cực thực hành ngôn ngữ. Ở trẻ bộ máy phát âm: gồm các cơ quan hô hấp, thanh hầu, khoang miệng, mũi…, Thanh quản khe thanh âm ngắn, thanh đới dài nên trẻ em có giọng cao hơn. Hốc miệng ở trẻ nhỏ, vòm thẳng, các cơ môi phát triển mạnh, lợi có nhiều nếp nhăn.
Lưỡi trẻ tương đối to, rộng và dày. Những đặc điểm này ảnh hưởng rất lớn tới khả năng ngôn ngữ của trẻ. Cơ quan thính giác đã có sự phát triển, trẻ có thể nghe và phân biệt lời cô giáo nói, tuy nhiên cần được luyện tập đúng mức và thường xuyên. Trẻ càng nhỏ thì khả năng điều khiển bộ máy phát âm càng khó khăn.
Chính vì thế việc cho trẻ hoạt động cho trẻ làm quen với các tác phẩm văn học sớm sẽ tạo điều kiện để trẻ không chỉ phát triển bộ máy phát âm mà còn phát triển về mặt nhận thức. Cơ sở giáo dục Lứa tuổi mẫu giáo được coi là một trong những lứa tuổi nhạy cảm quyết định sự phát triển toàn diện của trẻ. Đây cũng chính là giai đoạn quyết định sự phát triển và hình thành nhân cách của trẻ ngay còn nhỏ. Ở lứa tuổi này, nếu trẻ được định hướng đúng về cách học, cách chơi sẽ là một tiền đề tốt cho sự phát triển hoàn hảo trí não ở trẻ nhỏ.
Với trẻ mầm non, hoạt động chủ đạo là hoạt động vui chơi, hiểu được điều đó phương pháp cho trẻ học mà chơi, chơi mà học 8 giúp trẻ có thêm hứng thú, tạo điều kiện để trẻ vừa được thực hành trải nghiệm, tiếp thu lĩnh hội thêm kinh nghiệm một cách linh hoạt vừa không bị nhàm chán. Tổ chức hướng dẫn trẻ làm quen với các tác phẩm văn học là một nhiệm vụ quan trọng ở trường mầm non, phát triển liên quan chặt chẽ với giáo dục mầm non. Đó là sự dẫn dắt mở cửa cho con người ngay từ những bước chập chững đầu tiên đi vào thế giới của giá trị phong phú trong tác phẩm nghệ thuật ngôn từ, phát triển ngôn ngữ cho trẻ thông qua con đường dạy học và tự nhiên. Phần lớn phát triển ngôn ngữ do cuộc sống tự nhiên mang lại, nhưng vẫn cần thiết thông qua con đường dạy học.
Cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học là thực hiện nhiệm vụ trọng tâm của ngành học mầm non đó là lĩnh vực phát triển ngôn ngữ - giáo dục nghệ thuật. Việc cho trẻ mầm non làm quen với tác phẩm văn học dưới nhiều hình thức, bám sát vào mục đích giáo dục và khả năng tiếp nhận của trẻ, giúp trẻ nhận thức cuộc sống, giúp trẻ cảm nhận vẻ đẹp của thiên nhiên, xã hội, tâm hồn con người. Các tác phẩm văn học dành cho trẻ mầm non Các tác phẩm văn học dành cho trẻ mầm non mang đậm chất hồn nhiên, ngây thơ. Là những sáng tác phù hợp với tâm lí lứa tuổi của trẻ em, được “nhìn đôi mắt trẻ thơ” và xuất phát từ cảm xúc hồn nhiên, trong trẻo, tự nhiên “như trẻ thơ”.
Thế giới xung quanh trẻ luôn vui tươi, trong trẻo, và tràn ngập sắc màu. Ngắn gọn, rõ ràng: sự ngắn gọn, rõ ràng không chỉ thể hiện ở dung lượng tác phẩm mà còn thể hiện trong cả câu từ. Văn xuôi thường thể hiện bằng câu đơn ngắn, ít dùng câu phức hợp. Dạng phổ biến của thơ viết cho trẻ là thể thơ 3 chữ, 4 chữ, 5 chữ rất gần gũi, câu ngắn gọn, vui nhộn, trẻ vừa đọc, vừa chơi, dễ thuộc, dễ nhớ.
Giàu hình ảnh, vần điệu và nhạc điệu: Những hình ảnh đẹp, giàu nhạc điệu có sức hấp dẫn và lôi cuốn sự chú ý của trẻ. Sử dụng từ ngữ chọn lọc, trong sáng, dễ hiểu. Ở lứa tuổi mầm non, với tâm hồn thơ ngây, trong sáng, chưa có nhiều trải nghiệm cá nhân, nhận thức về thế giới xung quanh ở mức cảm tính…, nên việc 9 tiếp xúc với cái đẹp lấp lánh của ngôn từ và trí tưởng tượng phong phú trong các tác phẩm văn học sẽ là cơ sở để các em rung động và cảm nhận được vẻ đẹp của một thế giới bao la đầy âm thanh, màu sắc và sự huyền bí. Trong chuyện cổ tích, trẻ được gặp ông Bụt, bà tiên tốt bụng với những phép biến hóa thần thông, những nàng công chúa xinh đẹp.
Còn trong truyện thần thoại, các em lại được bắt gặp lối nhân hóa và tưởng tượng nghệ thuật, ở đó có các con vật, cỏ cây, hoa lá hiện lên một cách sinh động thể hiện tình cảm sinh động gắn bó sâu sắc giữa con người với thiên nhiên. Trẻ thơ vốn đã sẵn trong đầu trí tưởng tượng phong phú nên khi gặp những yếu tố kì ảo, đẹp đẽ trong các tác phẩm văn học thì trí tưởng tượng ở trẻ càng được thăng hoa, giúp các em phát triển trí tuệ và thưởng thức cái đẹp, tâm hồn nhạy cảm, tinh tế hơn. Ngoài ra, các tác phẩm văn học được sáng tác phù hợp với thị hiếu, tâm lí lứa tuổi và sở thích của trẻ nhỏ.