MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Trong thời đại công nghệ 4.0 như hiện nay, việc dạy học nhằm phát huy năng lực và phẩm chất của người học là nhiệm vụ cấp thiết. Xuất phát từ thực tế đó, các môn học đã có những thay đổi phương pháp với mục tiêu hướng đến sự phát triển người học đáp ứng yêu cầu của thời đại mới. Bộ môn Lịch sử là bộ môn quan trọng trong hệ thống giáo dục.
Bản chất của lịch sử là những gì đã diễn ra trong quá khứ mà con người nhận thức được. Lịch sử chính là chỗ dựa vững chắc cho hiện tại và là cơ sở để hướng tới tương lai. Trước sự phát triển của khoa học công nghệ như vũ bão hiện nay việc nhận thức lịch sử cần thiết hơn bao giờ hết. Bởi lẽ, nếu thiếu đi lịch sử sẽ không có một cái nhìn toàn diện về sự phát triển của nhân loại.
Do đó, việc dạy và học như thế nào để giúp người học nhận thức được tầm quan trọng của lịch sử là điều rất được quan tâm. Từ kết quả các kì thi tốt nghiệp trung học phổ thông trong những năm qua đã cho thấy phổ điểm lịch sử luôn đứng ở vị trí thấp nhất trong các môn học. Dư luận có nhiều ý kiến trái chiều, có ý kiến cho rằng do chương trình sách giáo khoa quá nặng, ý kiến khác lại đổ lỗi cho người dạy, người học, cách ra đề…Nhưng tất cả vẫn chưa có những câu trả lời thật xác đáng là vì sao điểm thi môn Lịch sử vẫn thấp và vì sao đa phần học sinh không thích học, ngại học lịch sử. Việc đổi mới phương pháp giảng dạy môn Lịch sử luôn được giới chuyên môn, các thầy cô giáo giảng dạy quan tâm.
Nhiều hình thức, phương pháp giảng dạy được đưa ra với mục đích hướng tới sự phát huy năng lực phẩm chất người học. Từ đổi mới phương pháp dạy học đến đổi mới cả phương pháp kiểm tra đánh giá được tiến hành đồng bộ và thường xuyên với mục tiêu nâng cao chất lượng hiệu quả môn học. Với việc ban hành Thông tư 26/2020 của Bộ GD&ĐT về kiểm tra đánh giá có những thay đổi so với trước đây, đã tạo cơ sở cho các môn học có những giải pháp chuyên môn kịp thời. Điều đó đã tạo động lực cho người dạy có thể tiến hành đa dạng các hình thức kiểm tra nhằm phát huy được năng lực phẩm chất người học, tránh áp lực về kiểm tra và điểm số, tạo sự hứng thú và say mê học Lịch sử ở học sinh.
Để góp phần đổi mới và năng cao hiệu quả dạy học môn lịch sử tạo nên sự hứng thú cho học sinh, tôi mạnh dạn làm đề tài sáng kiến kinh nghiệm “Các hình thức kiểm tra đánh giá thường xuyên nhằm phát triển năng lực và phẩm chất học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT”. Với hi vọng chia sẻ những kinh nghiệm của mình tới đồng nghiệp áp dụng vào thực tiễn góp phần đổi mới phương pháp dạy học và phương pháp kiểm tra đánh giá đáp ứng yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông mới. Mục đích nghiên cứu 1 skkn - Vận dụng các hình thức kiểm tra đánh giá thường xuyên nhằm nâng cao hiệu quả bài học. - Tạo sự hứng thú và yêu thích môn học, phát triển phẩm chất, năng lực của học sinh.
- Góp phần đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử và kiểm tra đánh giá ở trường THPT. Đối tượng và khách thể nghiên cứu - Sử dụng các hình thức KTĐGTX trong quá trình dạy học để phát triển phẩm chất năng lực học sinh qua các bài học lịch sử. - Khách thể nghiên cứu: quá trình dạy học môn lịch sử ở trường THPT. - Đối tượng: học sinh THPT.
Phương pháp nghiên cứu - Nghiên cứu lí luận: nghiên cứu tài liệu, các công văn hướng dẫn về kiểm tra đánh giá, phương pháp dạy học lịch sử, sách giáo khoa phổ thông, các chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước về đổi mới giáo dục và đào tạo, các Thông tư về KTĐG… - Khảo sát ý kiến của giáo viên, của học sinh về việc triển khai các hình thức KTĐGTX. Dự giờ đồng nghiệp, trao đổi ý kiến với giáo viên, xây dựng phiếu chấm, phiếu học tập, phiếu điều tra thực trạng. - Phương pháp thống kê toán học: sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lí kết quả thực nghiệm để rút ra kết luận, chứng minh tính khả thi của đề tài. - Phương pháp phỏng vấn sâu: giúp tác giả có thêm thông tin, tìm hiểu thêm tác động của các yếu tố trong quá trình nghiên cứu để hoàn thiện đề tài.
Tính mới của đề tài. Kiểm tra đánh giá thường xuyên là yêu cầu bắt buộc đối với tất cả các môn học, đó là một phần quan trọng để đánh giá chất lượng dạy và học. Trong thực tế dạy học các giáo viên đã triển khai, vận dụng nhiều hình thức có hiệu quả. Tuy nhiên chưa có đề tài sáng kiến kinh nghiệm nào đề cập việc sử dụng các hình thức kiểm tra đánh giá thường xuyên như thế nào để có hiệu quả trong dạy học lịch sử.
Đề tài sáng kiến kinh nghiệm “Các hình thức kiểm tra đánh giá thường xuyên nhằm phát triển năng lực và phẩm chất học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT” với mục đích tăng tính hiệu quả và hấp dẫn của môn lịch sử đối với người học. Tính mới của đề tài được thể hiện ở chỗ thay đổi quan điểm kiểm tra đánh giá thường xuyên trước đây chỉ sử dụng hình thức kiểm tra miệng và kiểm tra viết 15 phút. Việc lặp đi lặp lại hình thức kiểm tra đánh giá thường xuyên như thế tạo nên cảm giác nhàm chán thậm chí là sự lo sợ của học sinh mỗi lần được kiểm tra và đặt các em vào tình thế bị động. Nhưng với đề tài này, tác giả đưa ra 2 skkn các hình thức kiểm tra đánh giá thường xuyên linh hoạt hơn, khơi dậy tính tự học, niềm đam mê, tính hợp tác và khả năng sáng tạo của học sinh nhiều hơn.
Để từng bước nâng cao nhận thức lịch sử, giúp học sinh nhận thức được lịch sử không phải là môn học khô khan mà thật thú vị, hấp dẫn. Cũng từ đó giúp cho người dạy có định hướng, cách nhìn mới phù hợp với yêu cầu phát triển của sự nghiệp giáo dục hiện nay. 3 skkn PHẦN II: NỘI DUNG 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng các hình thức kiểm tra đánh giá thường xuyên trong dạy học lịch sử ở trường THPT 1.
Vai trò kiểm tra đánh giá trong dạy học lịch sử KTĐG là một bộ phận quan trọng trong quá trình dạy học, có tính thống nhất với nhau nhằm xác định kết quả của mục tiêu dạy học. Đây là một vấn đề khó, phức tạp về phương pháp học. KTĐG có nhiệm vụ làm rõ tình hình lĩnh hội kiến thức, sự thành thạo về kĩ năng, sự phát triển về năng lực của học sinh nhằm củng cố, hệ thống hóa kiến thức đã học, làm cơ sở cho việc tiếp thu kiến thức mới. KTĐG trong dạy học Lịch sử giúp cho giáo viên tự đánh giá việc giảng dạy và học sinh tự đánh giá việc học tập của mình.
Giáo viên sẽ nhận thấy được những thành công cũng như rút ra được những kinh nghiệm trong việc giảng dạy để có những giải pháp kịp thời, phù hợp để nâng cao hiệu quả và chất lượng dạy học. Còn học sinh thông qua kết quả KTĐG sẽ biết được năng lực của mình đến đâu để từ đó đặt ra mục tiêu phấn đấu cho bản thân. Vì thế, cần hiểu đúng về KTĐG: Thứ nhất, xét về nội dung, kiểm tra là thu thập thông tin về kết quả thực hiện mục tiêu dạy học. Còn đánh giá là xác định mức độ đạt được về thực hiện mục tiêu dạy học, thực tế đó là việc xem xét mức độ đạt được của hoạt động học của học sinh so với mục tiêu đề ra đối với từng môn học, từng lớp học, cấp học.
Thứ hai, xét về chức năng, KTĐG để hỗ trợ việc học tập. Việc đánh giá có mối quan hệ chặt chẽ với chương trình và phương pháp dạy học. Đánh giá có tác dụng quan trọng đối với học sinh trong quá trình học tập, vừa tạo cơ hội để học sinh thể hiện, phát huy các kiến thức, năng lực, phẩm chất mà còn khuyến khích thúc đẩy sự say mê, hứng thú học tập của học sinh. KTĐG bám sát mục tiêu giáo dục, giúp cho giáo viên biết được kết quả dạy học của mình, giúp cho cán bộ quản lí giáo dục ở các cấp biết được mức độ đạt được của học sinh so với mục tiêu đề ra để có những điều chỉnh hoạt động chuyên môn cũng như các hỗ trợ khác nhằm đạt được đến mục tiêu xác định.
Hoặc có thể giúp phụ huynh học sinh có cơ sở để hướng nghiệp cho con em mình. Tuy nhiên, do nhận thức không đúng về ý nghĩa và nhiệm vụ của việc KTĐG kết quả học tập, trong quá trình tiến hành một số giáo viên đã sử dụng biện pháp, hình thức quá chặt chẽ nghiêm khắc, sử dụng lặp đi lặp lại một hình thức làm cho học sinh lo sợ, thấy nhàm chán, tìm cách đối phó thậm chí có biểu hiện gian lận. Chính điều đó tạo cho học sinh cảm giác thiếu tự tin, học vì điểm, không năng động, sáng tạo và không phát huy được năng lực và phẩm chất. 4 skkn Từ việc nhận thức ý nghĩa và tầm quan trọng của KTĐG đối với các môn học nói chung đã đặt ra những yêu cầu cấp thiết đối với môn lịch sử nói riêng.
Với đặc thù môn lịch sử, môn học được cho là khó nhớ, khó thuộc đòi hỏi người giáo viên không chỉ linh hoạt trong khâu giảng dạy mà phải có sự đổi mới trong kiểm tra, đánh giá. Để từng bước giúp học sinh phát triển được năng lực và phẩm chất góp phần nâng cao chất lượng môn lịch sử. Quan điểm về năng lực và phẩm chất của học sinh trong dạy học lịch sử Hai thành phần cơ bản trong cấu trúc nhân cách nói chung và là yếu tố nền tảng tạo nên nhân cách của con người đó là “phẩm chất” và “năng lực”. Quá trình dạy học và giáo dục phát triển phẩm chất, năng lực là sự tích tụ dần dần các yếu tố của phẩm chất và năng lực người học để chuyển hóa và góp phần cho việc hình thành, phát triển nhân cách.