Phát Triển Một Số Năng Lực Chung Cho Học Sinh Trong Dạy Học Môn Khoa Học Lớp 4

Chương trình dạy học khoa học lớp 4 đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển năng lực cho học sinh tiểu học. 139 trang · Đại học Đà Nẵng · 2018.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Thương
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Phan Lâm Quyên
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Giáo dục Tiểu học
• Đề tài: Phát Triển Năng Lực Học Sinh Qua Dạy Học Khoa Học Lớp 4
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
• KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• GIẢ THUYẾT KHOA HỌC
• NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• CẤU TRÚC CỦA ĐỀ TÀI
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Một số khái niệm cơ bản
• 1.1.1. Những vấn đề chung về dạy học theo quan niệm dạy học phát triển năng lực cho học sinh
• 1.1.2. Năng lực học sinh
• 1.1.2.1. Các nhóm năng lực cơ bản theo thông tư 22/2016/TT-BGĐT trong chương trình giáo dục Tiểu học
• 1.1.2.1.1. Năng lực tự quản, tự phục vụ
• 1.1.2.1.2. Năng lực giao tiếp, hợp tác
• 1.1.2.1.3. Năng lực tự học và tự giải quyết vấn đề
• 1.1.3. Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực nhằm phát triển năng lực cho học sinh tiểu học
• 1.1.3.1. Quan niệm về dạy học theo hướng phát triển năng lực cho học sinh
• 1.1.3.2. Các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực nhằm phát triển năng lực của học sinh lớp 4 trong môn Khoa học
• 1.1.4. Đặc điểm tâm lí của học sinh tiểu học
• 1.1.4.1. Đặc điểm nhận thức
• 1.1.4.2. Đặc điểm nhân cách
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 2.1. Tổng quan về môn Khoa học ở bậc Tiểu học
• 2.2. Môn Khoa học
• 2.3. Môn Khoa học lớp 4
• 2.4. Đặc điểm và chương trình sách giáo khoa lớp 4
• 2.5. Đặc trưng về phương pháp dạy học môn Khoa học lớp 4
• 2.6. Thực trạng về việc dạy-học môn Khoa học ở trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi trên địa bàn thành phố Đà Nẵng
• 2.7. Thực trạng về việc dạy môn Khoa học ở trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi
• 2.8. Thực trạng về việc học môn Khoa học ở trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi
• 2.9. Đánh giá về việc dạy học theo hướng phát triển năng lực trong môn Khoa học ở trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi
• 2.10. Hạn chế
• 3. CHƯƠNG 3: XÂY DỰNG KẾ HOẠCH DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC PHÁT TRIỂN MỘT SỐ NĂNG LỰC CƠ BẢN CHO HỌC SINH
• 3.1. Xác định mục tiêu dạy học môn Khoa học lớp 4 theo hướng phát triển năng lực
• 3.2. Xây dựng kế hoạch dạy học chung cho môn Khoa học lớp 4
• 3.3. Xây dựng kế hoạch dạy học chung cho môn Khoa học lớp 4 trong học kì I
• 3.3.1. Mục tiêu cần đạt
• 3.4. Xây dựng kế hoạch dạy học chung cho môn Khoa học lớp 4 trong học kì II
• 3.4.1. Mục tiêu cần đạt
• 3.5. Xây dựng kế hoạch dạy học cụ thể môn dạy học môn Khoa học theo hướng phát triển năng lực cho học sinh lớp 4
• 3.5.1. Căn cứ xác định hướng xây dựng kế hoạch dạy học môn Khoa học theo hướng phát triển năng lực cho HS
• 3.5.1.1. Căn cứ vào khái niệm và đặc điểm của năng lực
• 3.5.1.2. Căn cứ vào các năng lực cơ bản trong quy định của thông tư 22
• 3.5.1.3. Căn cứ vào thực trạng dạy học theo hướng phát triển năng lực trong môn Khoa học ở các trường Tiểu học hiện nay
• 3.5.2. Xây dựng kế hoạch cụ thể dạy học môn Khoa học phát triển một số năng lực cơ bản theo thông tư 22
• 3.5.2.1. Tổ chức cho học sinh hoạt động học theo nhóm tự quản
• 3.5.2.2. Tổ chức cho học sinh thực hành thí nghiệm
• 3.5.2.3. Tổ chức cho học sinh tham quan thực tế
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 4.1. Mục tiêu thực nghiệm
• 4.2. Đối tượng thực nghiệm
• 4.3. Phương pháp thực nghiệm
• 4.4. Nội dung thực nghiệm
• 4.5. Cách tiến hành thực nghiệm
• 4.6. Kết quả thực nghiệm
• 4.6.1. Kết quả định tính
• 4.6.2. Kết quả định lượng
• 4.6.3. Bài thực nghiệm số 1: Nước có những tính chất gì?
• 4.6.4. Bài thực nghiệm số 2: Quá trình trao đổi chất của thực vật
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Năng Lực Học Sinh Lớp 4 Khoa Học

Chương trình dạy học khoa học lớp 4 đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển năng lực cho học sinh tiểu học. Môn học này không chỉ cung cấp kiến thức về thế giới xung quanh mà còn rèn luyện các kỹ năng khoa học cần thiết. Theo tài liệu nghiên cứu, việc đổi mới phương pháp dạy học khoa học theo hướng phát triển năng lực là xu hướng tất yếu của giáo dục hiện đại. Điều này đòi hỏi giáo viên cần có sự thay đổi về tư duy, mục tiêu và phương pháp giảng dạy. Chương trình giáo dục phổ thông mới nhấn mạnh đến việc phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực của người học, trong đó môn Khoa học lớp 4 đóng vai trò then chốt. Mục tiêu là giúp học sinh khám phá thế giới xung quanh, kết nối tri thức với cuộc sống và hình thành tư duy khoa học.

1.1. Tầm quan trọng của môn Khoa học lớp 4 Tiểu học

Môn Khoa học lớp 4 cung cấp nền tảng kiến thức và kỹ năng quan trọng cho học sinh. Nó giúp các em hiểu về cơ thể người, động vật, thực vật, các hiện tượng tự nhiên và ứng dụng của khoa học trong cuộc sống. Việc học khoa học không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy, khả năng quan sát, phân tích, so sánh và kết luận. Đây là những kỹ năng cần thiết cho sự thành công trong học tập và cuộc sống sau này.

1.2. Mục tiêu của chương trình Khoa học lớp 4 hiện nay

Chương trình Khoa học lớp 4 hướng đến việc trang bị cho học sinh những kiến thức cơ bản về thế giới tự nhiên và xã hội. Đồng thời, chương trình cũng chú trọng đến việc phát triển năng lực như tự học, giải quyết vấn đề, sáng tạo, giao tiếp và hợp tác. Mục tiêu cuối cùng là giúp học sinh trở thành những người có tư duy khoa học, có khả năng ứng dụng kiến thức vào thực tiễn và có trách nhiệm với bản thân, gia đình và xã hội.

II. Thách Thức Dạy Học Phát Triển Năng Lực Khoa Học Lớp 4

Mặc dù có vai trò quan trọng, việc dạy học khoa học lớp 4 theo hướng phát triển năng lực vẫn còn gặp nhiều thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt về tài liệu dạy học, thiết bị thí nghiệm và cơ sở vật chất. Bên cạnh đó, nhiều giáo viên còn gặp khó khăn trong việc đổi mới phương pháp dạy học, thiết kế bài giảng và đánh giá năng lực học sinh. Theo kết quả khảo sát, nhiều giáo viên vẫn sử dụng phương pháp dạy học truyền thống, ít chú trọng đến việc tổ chức hoạt động cho học sinh. Điều này dẫn đến việc học sinh ít có cơ hội thực hành, khám phá và ứng dụng kiến thức.

2.1. Hạn chế về cơ sở vật chất và tài liệu dạy học Khoa học

Nhiều trường tiểu học hiện nay còn thiếu phòng thí nghiệm, thiết bị thí nghiệm và tài liệu tham khảo cho môn Khoa học. Điều này gây khó khăn cho việc tổ chức các hoạt động thực hành, thí nghiệm và khám phá cho học sinh. Giáo viên phải tự tìm kiếm tài liệu, thiết kế thí nghiệm và tự làm đồ dùng dạy học, tốn nhiều thời gian và công sức.

2.2. Khó khăn trong đổi mới phương pháp dạy học Khoa học

Việc đổi mới phương pháp dạy học đòi hỏi giáo viên phải có sự thay đổi về tư duy, kiến thức và kỹ năng. Nhiều giáo viên còn quen với phương pháp dạy học truyền thống, ít chú trọng đến việc phát triển năng lực cho học sinh. Họ gặp khó khăn trong việc thiết kế bài giảng theo hướng tích cực, sáng tạo và phù hợp với trình độ của học sinh.

2.3. Đánh giá năng lực học sinh môn Khoa học lớp 4

Việc đánh giá năng lực học sinh cũng là một thách thức lớn. Nhiều giáo viên vẫn sử dụng hình thức kiểm tra truyền thống, chỉ tập trung vào việc đánh giá kiến thức mà ít chú trọng đến việc đánh giá kỹ năng và thái độ của học sinh. Cần có những công cụ và phương pháp đánh giá phù hợp để đánh giá một cách toàn diện năng lực của học sinh.

III. Phương Pháp Dạy Học Khoa Học Lớp 4 Phát Triển Năng Lực

Để vượt qua những thách thức trên, cần có những phương pháp dạy học phù hợp để phát triển năng lực cho học sinh Khoa học lớp 4. Một trong những phương pháp hiệu quả là dạy học theo dự án, giúp học sinh ứng dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tế. Bên cạnh đó, dạy học hợp tác cũng là một phương pháp tốt để phát triển kỹ năng giao tiếp, hợp tác và làm việc nhóm. Ngoài ra, việc sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học cũng giúp tăng tính hứng thú và tính tương tác cho học sinh.

3.1. Dạy học theo dự án trong môn Khoa học lớp 4

Dạy học theo dự án là một phương pháp hiệu quả để phát triển năng lực cho học sinh. Học sinh được tham gia vào các dự án thực tế, ứng dụng kiến thức đã học để giải quyết các vấn đề cụ thể. Ví dụ, học sinh có thể thực hiện dự án về bảo vệ môi trường, tiết kiệm năng lượng hoặc chăm sóc sức khỏe.

3.2. Dạy học hợp tác phát triển kỹ năng làm việc nhóm

Dạy học hợp tác giúp học sinh phát triển kỹ năng giao tiếp, hợp tác và làm việc nhóm. Học sinh được chia thành các nhóm nhỏ, cùng nhau thực hiện các nhiệm vụ học tập. Trong quá trình làm việc, học sinh phải trao đổi ý kiến, chia sẻ thông tin và giúp đỡ lẫn nhau.

3.3. Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học Khoa học

Việc sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học giúp tăng tính hứng thú và tính tương tác cho học sinh. Giáo viên có thể sử dụng các phần mềm, ứng dụng, video, hình ảnh để minh họa bài giảng, tạo ra các trò chơi học tập và tổ chức các hoạt động khám phá trực tuyến.

IV. Xây Dựng Kế Hoạch Dạy Học Khoa Học Lớp 4 Hiệu Quả

Để phát triển năng lực cho học sinh một cách hiệu quả, cần có một kế hoạch dạy học chi tiết và cụ thể. Kế hoạch dạy học cần xác định rõ mục tiêu, nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học. Bên cạnh đó, cần có sự phối hợp giữa giáo viên, học sinh và phụ huynh để tạo ra một môi trường học tập tích cực và hỗ trợ.

4.1. Xác định mục tiêu dạy học Khoa học lớp 4 rõ ràng

Mục tiêu dạy học cần được xác định rõ ràng, cụ thể và phù hợp với trình độ của học sinh. Mục tiêu cần hướng đến việc phát triển kiến thức, kỹ năng và thái độ cho học sinh. Ví dụ, mục tiêu có thể là giúp học sinh hiểu về quá trình trao đổi chất của thực vật, nêu được các tính chất của nước hoặc biết cách bảo vệ môi trường.

4.2. Lựa chọn nội dung dạy học Khoa học lớp 4 phù hợp

Nội dung dạy học cần được lựa chọn phù hợp với mục tiêu và trình độ của học sinh. Nội dung cần đảm bảo tính khoa học, chính xác, cập nhật và gần gũi với cuộc sống của học sinh. Giáo viên có thể sử dụng sách giáo khoa, tài liệu tham khảo, internet và các nguồn thông tin khác để lựa chọn nội dung dạy học.

4.3. Phối hợp giữa giáo viên học sinh và phụ huynh

Sự phối hợp giữa giáo viên, học sinh và phụ huynh là yếu tố quan trọng để tạo ra một môi trường học tập tích cực và hỗ trợ. Giáo viên cần giao tiếp thường xuyên với phụ huynh để thông báo về tình hình học tập của học sinh và nhận được sự hỗ trợ từ phụ huynh. Học sinh cần chủ động trong học tập và chia sẻ những khó khăn với giáo viên và phụ huynh.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Dạy Khoa Học

Nghiên cứu và ứng dụng các phương pháp dạy học khoa học mới đã mang lại những kết quả tích cực. Học sinh trở nên hứng thú hơn với môn học, chủ động hơn trong học tập và phát triển được nhiều năng lực quan trọng. Theo kết quả thực nghiệm, học sinh được dạy học theo dự án có kết quả học tập cao hơn so với học sinh được dạy học theo phương pháp truyền thống. Bên cạnh đó, học sinh được tham gia các hoạt động thực hành, thí nghiệm cũng có khả năng ứng dụng kiến thức vào thực tiễn tốt hơn.

5.1. Kết quả thực nghiệm phương pháp dạy học dự án

Kết quả thực nghiệm cho thấy phương pháp dạy học dự án giúp học sinh nâng cao khả năng tư duy phản biện, giải quyết vấn đề và làm việc nhóm. Học sinh được chủ động tìm kiếm thông tin, phân tích dữ liệu và đưa ra kết luận. Đồng thời, học sinh cũng phát triển được kỹ năng giao tiếp và thuyết trình.

5.2. Hiệu quả của hoạt động thực hành và thí nghiệm

Các hoạt động thực hành và thí nghiệm giúp học sinh hiểu sâu hơn về các khái niệm khoa học và phát triển được kỹ năng quan sát, thực hành và ghi chép. Học sinh được trải nghiệm thực tế, khám phá thế giới xung quanh và ứng dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tế.

VI. Kết Luận và Tương Lai Phát Triển Năng Lực Khoa Học Lớp 4

Việc phát triển năng lực cho học sinh trong dạy học khoa học lớp 4 là một quá trình lâu dài và liên tục. Cần có sự đổi mới về chương trình, sách giáo khoa, phương pháp dạy học và hình thức đánh giá. Bên cạnh đó, cần có sự đầu tư về cơ sở vật chất, tài liệu dạy học và bồi dưỡng giáo viên. Với sự nỗ lực của tất cả các bên liên quan, tin rằng việc dạy học khoa học lớp 4 sẽ ngày càng hiệu quả hơn, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển toàn diện cho học sinh.

6.1. Đề xuất đổi mới chương trình và sách giáo khoa

Cần có sự đổi mới về chương trình và sách giáo khoa theo hướng tinh giản, thiết thực và gần gũi với cuộc sống của học sinh. Chương trình cần chú trọng đến việc phát triển năng lực cho học sinh, đặc biệt là năng lực tự học, giải quyết vấn đề và sáng tạo.

6.2. Kiến nghị đầu tư cơ sở vật chất và bồi dưỡng giáo viên

Cần có sự đầu tư về cơ sở vật chất, tài liệu dạy học và bồi dưỡng giáo viên. Các trường học cần được trang bị phòng thí nghiệm, thiết bị thí nghiệm và tài liệu tham khảo đầy đủ. Giáo viên cần được bồi dưỡng về phương pháp dạy học mới, kỹ năng thiết kế bài giảng và đánh giá năng lực học sinh.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Phát triển một số năng lực chung cho học sinh trong dạy học môn Khoa học lớp 4" do sinh viên Nguyễn Thị Hồng Thương thực hiện dưới sự hướng dẫn của ThS. Nguyễn Phan Lâm Quyên tại Khoa Giáo dục Tiểu học, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng (năm 2018). Nghiên cứu được đặt trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo tinh thần Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 Khóa XI, chuyển trọng tâm từ truyền thụ kiến thức một chiều sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học. Cùng với đó, Thông tư số 22/2016/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã xác định rõ các năng lực cốt lõi cần hình thành và đánh giá ở học sinh tiểu học. Môn Khoa học lớp 4 sở hữu hệ thống kiến thức gần gũi với đời sống tự nhiên và xã hội (con người, sức khỏe, vật chất, năng lượng, thực vật, động vật), tạo môi trường thuận lợi để rèn luyện tư duy thực nghiệm, giải quyết vấn đề và kỹ năng hợp tác. Tuy nhiên, việc giảng dạy môn học này trên thực tế tại nhiều trường tiểu học vẫn bộc lộ hạn chế về phương pháp tổ chức nhằm phát huy năng lực người học.

Mục đích nghiên cứu của đề tài là khảo sát, đánh giá thực trạng dạy học môn Khoa học lớp 4 tại cơ sở giáo dục tiểu học; từ đó xây dựng kế hoạch dạy học tích hợp các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực nhằm phát triển các năng lực chung cho học sinh, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục tiểu học.

Đề tài xác lập ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Nghiên cứu cơ sở lý luận về việc phát triển một số năng lực cơ bản theo Thông tư 22/2016/TT-BGDĐT trong dạy học môn Khoa học ở tiểu học.
2. Điều tra, đánh giá thực trạng dạy và học môn Khoa học lớp 4 tại trường tiểu học được khảo sát.
3. Xây dựng kế hoạch bài dạy môn Khoa học lớp 4 theo hướng phát triển các năng lực chung và tiến hành thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng tính hiệu quả của các biện pháp đề xuất.

Khách thể và đối tượng nghiên cứu:

• Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học và giáo dục học sinh tiểu học.
• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình dạy học môn Khoa học cho học sinh lớp 4 nhằm phát triển các năng lực chung.
• Phạm vi nghiên cứu: Tập trung vào các năng lực chung quy định tại Thông tư 22/2016/TT-BGDĐT trong phạm vi môn Khoa học lớp 4 tại Trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi, thành phố Đà Nẵng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết của đề tài dựa trên lý luận giáo dục hiện đại về dạy học phát triển năng lực, các quan điểm triết học Mác – Lênin về phát triển nhận thức, cùng các nghiên cứu phân loại năng lực của Bernd Meier, Đặng Thành Hưng, ILO, và chuẩn đánh giá học sinh tiểu học theo Thông tư 22/2016/TT-BGDĐT. Đề tài tập trung vào ba nhóm năng lực chung:

• Nhóm năng lực tự phục vụ, tự quản.
• Nhóm năng lực giao tiếp, hợp tác.
• Nhóm năng lực tự học và giải quyết vấn đề.

Khóa luận làm rõ các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực tương thích với đặc thù môn Khoa học lớp 4: phương pháp dạy học "Bàn tay nặn bột" (phát triển bởi GS. Georges Charpak năm 1995), phương pháp nêu và giải quyết vấn đề (dựa trên lý thuyết tình huống có vấn đề của S.L. Rubinstein và I.Y. Lerner), phương pháp đóng vai, và kỹ thuật dạy học "Khăn trải bàn".

Tiêu chí so sánh	Phương pháp dạy học truyền thống	Phương pháp dạy học tích cực phát triển năng lực
Quan niệm	Học là quá trình truyền thụ và lĩnh hội tri thức; hình thành kiến thức, tư tưởng, tình cảm một chiều.	Học là quá trình kiến tạo; học sinh tự tìm tòi, khám phá, phát hiện, xử lý thông tin và hình thành năng lực.
Bản chất	Giáo viên là trung tâm, truyền thụ và chứng minh chân lý; học sinh tiếp nhận thụ động để đối phó thi cử.	Tổ chức hoạt động nhận thức; chú trọng dạy phương pháp học, rèn luyện tư duy sáng tạo, hợp tác và giải quyết vấn đề.
Mục đích	Cung cấp tri thức, kỹ năng, kỹ xảo phục vụ kiểm tra; kiến thức sau thi cử dễ bị lãng quên.	Đáp ứng yêu cầu cuộc sống thực tiễn hiện tại và tương lai; phục vụ sự phát triển của bản thân và xã hội.
Nội dung	Giới hạn trong sách giáo khoa và giáo trình chuẩn của giáo viên.	Khai thác đa dạng từ sách giáo khoa, thực tế địa phương, bảo tàng, thí nghiệm gắn liền với vốn sống của học sinh.
Hình thức tổ chức	Cố định trong không gian lớp học 4 bức tường; giáo viên đối diện toàn thể học sinh.	Linh hoạt: lớp học, phòng thí nghiệm, thực địa; kết hợp học cá nhân, học đôi bạn, làm việc nhóm tự quản.

Các phương pháp nghiên cứu được tác giả phối hợp triển khai:

• Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích, tổng hợp tài liệu, văn bản pháp quy, sách báo chuyên ngành về giáo dục học, tâm lý học lứa tuổi tiểu học và phương pháp dạy học môn Khoa học.
• Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
  • Điều tra bằng bảng hỏi (phiếu anket) đối với cán bộ, giáo viên và học sinh Trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi, Đà Nẵng.
  • Phương pháp chuyên gia: Tham vấn ý kiến của các nhà giáo dục, chuyên gia tâm lý học tiểu học.
  • Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy học thực nghiệm có đối chứng trên học sinh lớp 4.
• Phương pháp thống kê toán học: Xử lý số liệu khảo sát và thực nghiệm bằng các công thức toán thống kê (bảng phân phối tần số, tần suất, tính điểm trung bình cộng).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận của đề tài

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về dạy học định hướng phát triển năng lực ở bậc tiểu học. Tác giả tổng hợp các định nghĩa về năng lực từ Cơ quan Đào tạo Quốc gia Úc, Đại học Harvard, ILO, Đặng Thành Hưng và đi đến khái niệm: Năng lực là thuộc tính tâm lý phức hợp, là điểm hội tụ của tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, kinh nghiệm, sự sẵn sàng hành động và trách nhiệm nhằm giải quyết hiệu quả các tình huống đa dạng trong thực tiễn. Chương này phân tích chi tiết đặc điểm và biểu hiện cụ thể của 3 nhóm năng lực theo Thông tư 22/2016/TT-BGDĐT trong hoạt động học tập.

Đồng thời, chương 1 trình bày đặc điểm tâm sinh lý và nhận thức của học sinh tiểu học (tri giác mang tính trực quan - cụ thể, chú ý có chủ định chưa bền vững, trí nhớ trực quan - hình tượng chiếm ưu thế, tư duy chuyển dần từ cụ thể sang trừu tượng ở lớp cuối cấp, trí tưởng tượng gắn liền xúc cảm). Từ đó, tác giả luận giải sự cần thiết phải áp dụng các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực (Bàn tay nặn bột, Nêu và giải quyết vấn đề, Đóng vai, Kỹ thuật khăn trải bàn) nhằm tạo điều kiện cho học sinh tự chiếm lĩnh tri thức.

Chương 2: Cơ sở thực tiễn của đề tài

Chương 2 tổng quan chương trình môn Khoa học tiểu học theo Công văn số 9832/BGD&ĐT-GDTH ngày 01/9/2006 của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Chương trình môn Khoa học lớp 4 có tổng thời lượng 35 tiết (30 tiết lý thuyết, 3 tiết ôn tập, 2 tiết kiểm tra định kỳ) phân bổ trong 3 chủ đề:

• Con người và sức khoẻ (10 tiết: 9 lý thuyết, 1 ôn tập).
• Vật chất và năng lượng (18 tiết: 17 lý thuyết, 1 ôn tập, cùng 1 tiết kiểm tra giữa kỳ).
• Thực vật và động vật (6 tiết: 4 lý thuyết, 1 ôn tập, 1 kiểm tra).

Tác giả phân tích đặc trưng của chương trình là xây dựng theo quan điểm tích hợp liên ngành (Vật lý, Hóa học, Sinh học, Y học) và cấu trúc đồng tâm phát triển từ lớp 1-2-3 lên lớp 4-5.

Tiếp đó, chương 2 phản ánh kết quả khảo sát thực trạng dạy và học môn Khoa học tại Trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi (Đà Nẵng) thông qua 11 bảng số liệu và 4 biểu đồ:

• Bảng 2.1: Việc ưu tiên dạy học môn Khoa học so với các môn học khác.
• Bảng 2.2: Điều kiện cơ sở vật chất phục vụ nhu cầu dạy học môn Khoa học.
• Bảng 2.3: Mức độ thường xuyên sử dụng các phương pháp dạy học môn Khoa học.
• Bảng 2.4: Nội dung giảng dạy môn Khoa học.
• Bảng 2.5 và Biểu đồ 2.3: Nhận thức về mức độ cần thiết của môn Khoa học ở tiểu học.
• Bảng 2.6: Mức độ hứng thú học tập môn Khoa học của học sinh.
• Bảng 2.7: Nhận thức của học sinh về con đường học tập môn Khoa học.
• Bảng 2.8: Nguồn học tập môn Khoa học của học sinh.
• Bảng 2.9 và Biểu đồ 2.4: Mức độ thường xuyên tham gia hoạt động ngoại khóa.
• Bảng 2.10: Hình thức dạy học học sinh được tham gia.
• Bảng 2.11: Mức độ thường xuyên chủ động học tập của học sinh.

Thực trạng cho thấy giáo viên đã có ý thức đổi mới nhưng vẫn gặp khó khăn về thiết bị thí nghiệm, thiếu thời gian tổ chức trải nghiệm thực địa, việc tổ chức rèn luyện năng lực tự quản và giải quyết vấn đề chưa diễn ra đồng bộ.

Chương 3: Xây dựng kế hoạch dạy học môn Khoa học theo hướng phát triển một số năng lực cơ bản cho học sinh tiểu học

Dựa trên 3 căn cứ định hướng (khái niệm/đặc điểm năng lực, quy định chuẩn năng lực tại Thông tư 22, và thực trạng tại trường tiểu học), tác giả xác định mục tiêu dạy học môn Khoa học lớp 4 theo chuẩn kiến thức, kỹ năng và thái độ gắn với các chỉ báo năng lực. Chương 3 xây dựng kế hoạch dạy học tổng thể cho học kỳ I và học kỳ II.

Về kế hoạch dạy học cụ thể, tác giả thiết kế các bài dạy minh họa tổ chức theo 3 hình thức sư phạm trọng tâm:

• Tổ chức cho học sinh hoạt động học theo nhóm tự quản (phát triển năng lực tự quản, giao tiếp, hợp tác).
• Tổ chức cho học sinh thực hành thí nghiệm (vận dụng phương pháp "Bàn tay nặn bột" và giải quyết vấn đề để phát triển năng lực tự học, khám phá khoa học).
• Tổ chức cho học sinh tham quan thực tế (kết nối tri thức bài học với môi trường sống xung quanh).

Chương 4: Thực nghiệm sư phạm

Chương 4 mô tả quy trình thực nghiệm sư phạm tại các lớp khối 4 Trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi nhằm đánh giá tính khả thi và hiệu quả của các kế hoạch bài dạy đã thiết kế.

Nội dung thực nghiệm được tiến hành qua 2 bài giảng đại diện cho các mạch nội dung trọng tâm:

• Bài thực nghiệm số 1: "Nước có những tính chất gì?" (thuộc chủ đề Vật chất và năng lượng).
• Bài thực nghiệm số 2: "Quá trình trao đổi chất của thực vật" (thuộc chủ đề Thực vật và động vật).

Kết quả thực nghiệm được tổng hợp và đánh giá trên hai phương diện:

• Đánh giá định tính: Thái độ học tập, tính tích cực tham gia thảo luận nhóm, khả năng tự thực hiện thí nghiệm, mức độ tự tin trong trình bày kết quả của học sinh lớp thực nghiệm có sự chuyển biến rõ nét so với lớp đối chứng.
• Đánh giá định lượng: Phân tích kết quả học tập và mức độ hình thành năng lực qua Bảng 4.1, Biểu đồ 4.1 (Bài 1) và Bảng 4.2, Biểu đồ 4.2 (Bài 2), thể hiện sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng.

Kết quả và đóng góp

Về mặt kết quả:

• Khóa luận đã hệ thống hóa và cụ thể hóa các tiêu chí, biểu hiện của 3 nhóm năng lực chung theo Thông tư 22/2016/TT-BGDĐT vào tiến trình dạy học môn Khoa học lớp 4.
• Đánh giá toàn diện thực trạng dạy học môn Khoa học lớp 4 tại Trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi qua 11 bảng khảo sát chuyên đề, chỉ ra khoảng cách giữa nhận thức lý luận và thực hành giảng dạy thực tế.
• Thiết kế hệ thống kế hoạch bài dạy chi tiết học kỳ I, học kỳ II và các giáo án thực nghiệm theo phương pháp tích cực (Bàn tay nặn bột, Khăn trải bàn, nhóm tự quản).
• Dữ liệu thực nghiệm sư phạm ở 2 bài học ("Nước có những tính chất gì?" và "Quá trình trao đổi chất của thực vật") khẳng định tính hiệu quả của phương án can thiệp sư phạm đối với việc nâng cao chất lượng học tập và năng lực tự học, hợp tác của học sinh.

Về giải pháp và khuyến nghị:

• Giáo viên cần linh hoạt phối hợp các phương pháp dạy học tích cực, tạo điều kiện cho học sinh tự thao tác thí nghiệm và làm việc nhóm thay vì truyền thụ lý thuyết thuần túy.
• Nhà trường cần tăng cường đầu tư trang thiết bị, phương tiện thí nghiệm đơn giản, an toàn phục vụ môn Khoa học.
• Đổi mới công tác kiểm tra, đánh giá thường xuyên theo hướng chú trọng đánh giá quá trình hoạt động và khả năng vận dụng tri thức khoa học vào thực tiễn đời sống của học sinh.

Về đóng góp học thuật:

• Đề tài đóng góp quy trình thiết kế bài dạy môn Khoa học lớp 4 tích hợp các kỹ thuật dạy học tích cực nhằm phát triển năng lực người học, cung cấp mẫu kế hoạch bài dạy có thể áp dụng trực tiếp trong thực tiễn dạy học tiểu học.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài:

• Khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm chỉ được triển khai tại một cơ sở giáo dục duy nhất là Trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi, thành phố Đà Nẵng, do đó phạm vi khái quát hóa cho các địa bàn và mô hình trường khác còn hạn chế.
• Số lượng bài dạy thực nghiệm dừng lại ở 2 bài giảng đại diện ("Nước có những tính chất gì?" và "Quá trình trao đổi chất của thực vật"), chưa bao quát toàn bộ 35 bài học trong chương trình.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi khảo sát và thực nghiệm tại nhiều trường tiểu học trên các địa bàn kinh tế - xã hội khác nhau (nông thôn, miền núi, đô thị).
• Thiết kế và chuẩn hóa bộ giáo án phát triển năng lực cho toàn bộ chương trình môn Khoa học lớp 4 và lớp 5.
• Xây dựng bộ công cụ đo lường và thang đánh giá định lượng chuyên sâu cho từng chỉ báo hành vi năng lực của học sinh tiểu học trong môn Khoa học.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo thiết thực cho:

• Sinh viên ngành Giáo dục Tiểu học, Sư phạm Khoa học Tự nhiên: Tham khảo phương pháp nghiên cứu thực tiễn sư phạm, cấu trúc khóa luận tốt nghiệp và cách thức phân tích chương trình SGK môn Khoa học.
• Giáo viên tiểu học đang giảng dạy môn Khoa học lớp 4: Sử dụng trực tiếp quy trình tổ chức dạy học theo nhóm tự quản, quy trình thực hiện phương pháp "Bàn tay nặn bột", kỹ thuật "Khăn trải bàn" và kế hoạch bài dạy minh họa 2 bài thực nghiệm.
• Cán bộ quản lý chuyên môn tại các trường tiểu học: Tham khảo các dữ liệu khảo sát thực trạng để xây dựng kế hoạch bồi dưỡng chuyên môn cho giáo viên về đánh giá năng lực học sinh theo Thông tư 22.

Câu hỏi thường gặp

Khóa luận tập trung phát triển những nhóm năng lực cụ thể nào cho học sinh lớp 4?
Nghiên cứu tập trung vào 3 nhóm năng lực chung theo quy định của Thông tư số 22/2016/TT-BGDĐT: Năng lực tự quản, tự phục vụ; Năng lực giao tiếp, hợp tác; Năng lực tự học và tự giải quyết vấn đề.

Chương trình môn Khoa học lớp 4 theo phân phối của Bộ GD&ĐT gồm những chủ đề nào?
Theo Công văn số 9832/BGD&ĐT-GDTH ngày 01/9/2006, chương trình môn Khoa học lớp 4 gồm 35 tiết phân bổ trong 3 chủ đề: Con người và sức khỏe (10 tiết), Vật chất và năng lượng (18 tiết), Thực vật và động vật (6 tiết), cùng 1 tiết kiểm tra giữa kỳ.

Những phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực nào được đề xuất vận dụng trong khóa luận?
Tác giả đề xuất và vận dụng các phương pháp: Phương pháp "Bàn tay nặn bột" (BTNB), phương pháp nêu và giải quyết vấn đề, phương pháp đóng vai, kết hợp kỹ thuật dạy học "Khăn trải bàn", hình thức học nhóm tự quản, thực hành thí nghiệm và tham quan thực tế.

Thực nghiệm sư phạm của khóa luận được tiến hành trên những bài học cụ thể nào?
Thực nghiệm sư phạm được tiến hành trên học sinh khối 4 Trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi (Đà Nẵng) với 2 bài học: Bài 1 "Nước có những tính chất gì?" và Bài 2 "Quá trình trao đổi chất của thực vật".

Căn cứ thực tiễn nào được tác giả sử dụng để xây dựng kế hoạch dạy học môn Khoa học?
Tác giả căn cứ vào kết quả điều tra thực trạng dạy học môn Khoa học tại Trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi (được tổng hợp qua 11 bảng số liệu và 4 biểu đồ), bao gồm thực trạng sử dụng PPDH của giáo viên, điều kiện cơ sở vật chất, nhận thức và mức độ hứng thú, chủ động học tập của học sinh.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Nguyễn Thị Hồng Thương đã giải quyết trọn vẹn các nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra, từ việc xác lập cơ sở lý luận về dạy học phát triển năng lực đến việc khảo sát thực trạng dạy học môn Khoa học tại Trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi (Đà Nẵng). Đề tài đã xây dựng hệ thống kế hoạch bài dạy môn Khoa học lớp 4 tích hợp linh hoạt các phương pháp dạy học tích cực (Bàn tay nặn bột, Khăn trải bàn, hoạt động nhóm tự quản) phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý học sinh tiểu học. Kết quả thực nghiệm sư phạm ở hai bài học minh họa đã chứng minh tính hiệu quả và khả năng ứng dụng thực tiễn của các giải pháp đề xuất, góp phần đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục tiểu học hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Năng lực Năng lực là “khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó” như năng lực tư duy, năng lực tài chính hoặc là “phẩm chất tâm sinh lý và trình độ chuyên môn tạo cho con người khả năng hoàn thành một loại hoạt động nào đó với chất lượng cao” như năng lực chuyên môn, năng lực lãnh đạo. Năng lực là tổ hợp các thuộc tính độc đáo của cá nhân phù hợp với những yêu cầu của một hoạt động nhất định, đảm bảo cho hoạt động đó có kết quả tốt.

Năng lực vừa là tiền đề, vừa là kết quả của hoạt động. Năng lực vừa là điều kiện cho hoạt động đạt kết quả nhưng đồng thời năng lực cũng phát triển ngay trong chính hoạt động ấy (kinh nghiệm, trải nghiệm). Tác giả Đặng Thành Hưng cho rằng, về mặt thực hiện, kỹ năng phản ánh năng lực làm, tri thức phản ánh năng lực nghĩ và thái độ phản ánh năng lực cảm nhận. Năng lực là “tổ hợp những hành động vật chất và tinh thần tương ứng với dạng hoạt động nhất định dựa vào những thuộc tính cá nhân (sinh học, tâm lý và giá trị xã hội) được thực hiện tự giác và dẫn đến kết quả phù hợp với trình độ thực tế của hoạt động”.

Trong định nghĩa này, tác giả đã đưa vào yếu tố rất quan trọng làm rõ những thuộc tính cá nhân - đó là sinh học, tâm lý và giá trị xã hội. Trong cuốn “Tiêu chuẩn năng lực cho đánh giá” của Cơ quan Đào tạo Quốc gia Úc năng lực được mô tả bao gồm kiến thức, kỹ năng và sự áp dụng phù hợp những kiến thức và kỹ năng đó theo tiêu chuẩn thực hiện trong việc làm. Theo Từ điển năng lực của Đại học Harvard thì năng lực, theo thuật ngữ chung nhất, là “những thứ” mà một người phải chứng minh có hiệu quả trong việc làm, vai trò, chức năng, công việc, hoặc nhiệm vụ. Định nghĩa này ám chỉ trực tiếp về tác nghiệp/ hành nghề khi diễn giải “những thứ” này bao gồm hành vi phù hợp với việc làm (những gì mà một người nói hoặc làm tạo ra kết quả bằng sự thực hiện tốt hay tồi), động cơ (một người cảm thấy thế nào về việc làm, về tổ chức hoặc vị trí địa lý), và kiến thức/kỹ năng kỹ thuật (những gì mà một người biết/chứng thực về sự kiện, công nghệ, nghề nghiệp, quy trình thủ tục, việc làm, tổ chức,.

Năng lực được xác định thông qua các nghiên cứu về việc làm và vai trò công việc. Theo ILO, competency bao gồm các kiến Thức, kỹ năng và bí quyết áp dụng và làm chủ được trong một bối cảnh cụ thể. Trong nhiều nghiên cứu gần đây về đào tạo theo năng lực (Competency Based Training - BT) Nguyễn Đức Trí và một số tác giả dịch 2 thuật ngữ competence và competency đều là NLTH theo nghĩa lắp ghép với từ performance - sự thực hiện trong cụm từ “perform a task” để nhấn mạnh đến ý nghĩa “thực hiện/thực hành”. Từ đó, định nghĩa NLTH đều gắn với “khả năng” như NLTH là khả năng thực hiện được các nhiệm vụ, công việc trong nghề theo các tiêu chuẩn đặt ra đối với từng nhiệm vụ, công việc đó.

Bộ Giáo dục Quebec Canada, trong cuốn Công nghệ Giáo dục kỹ thuật và dạy nghề (nguyên bản tiếng Pháp đã được dịch sang tiếng Việt), định nghĩa năng lực là “khả năng thực hiện một nhiệm vụ trọn vẹn, đạt chuẩn kỹ năng tương ứng với ngưỡng quy định khi bước vào TTLĐ”. Do đó, nếu định ra những năng lực quá rộng, quá chung chung có nguy cơ làm giảm tính thích đáng, làm mất ý nghĩa đối với TTLĐ.