Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIÁO DỤC HỌC SINH CHO GIÁO VIÊN CHỦ NHIỆM LỚP Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu trên thế giới * Những nghiên cứu về giáo viên chủ nhiệm: Quan điểm của UNESCO đã cho rằng: giáo dục tiểu học là cấp đào tạo chính để cung cấp nền giáo dục cơ bản mà mọi trẻ em có quyền được hưởng, giai đoạn mà học sinh có thể thấy được những giá trị cần thiết cho cuộc sống. Như vậy, vai trò của hoạt động chủ nhiệm lớp góp phần quan trọng để giáo dục các phẩm chất, năng lực cần có cho học sinh tiểu học.
Như vậy, người GV cần tổ chức nhiều hoạt động khác nhau để học sinh có thể tham gia được dễ dàng và học được rất nhiều thứ từ đó [dẫn theo 8]. Đã có nhiều tác giả trên thế giới nghiên cứu về giáo viên chủ nhiệm, trong đó tác giả Tsenkharla.S [29] đã chỉ ra các vai trò của GVCN như GV thực hiện tư vấn tâm lý cho học sinh và xác định các nhu cầu của học sinh để có kế hoạch tư vấn phù hợp. GVCN phải thiết lập mối quan hệ tích cực giữa GV và HS. Mặt khác, công việc quan trọng mà GVCN phải làm là duy trì kỷ luật, sĩ số, trật tự và an toàn của lớp học, GVCN giao nhiệm vụ cho học sinh, giao tiếp với phụ huynh/người giám hộ để trao đổi về sự tiến bộ/ thiếu hụt của con em họ, các hoạt động và kỳ vọng.
Theo tác giả Tharby A. [28], người GVCN hiệu quả phải đáp ứng tốt các vai trò, đó là GV lắng nghe học sinh để tìm hiểu nhu cầu HS từ những điều nhỏ nhặt nhất, GVCN phải định hướng HS tìm được phương pháp học tập phù hợp để đạt tới thành công, GV phải khuyến khích học sinh tranh luận để tìm kiếm tri thức, khuyến khích học sinh đọc sách giải trí và nâng cao khả năng học tập. GVCN phải giúp học sinh cảm thấy thoải mái trong học tập và sinh hoạt và xây 5 dựng nên mối quan hệ tích cực giữa học sinh với GV và những người xung quanh trên cơ sở tôn trọng. G [30] nhấn mạnh, một người GVCN phải sẽ xây dựng những mối quan hệ tích cực giữa tất cả học sinh trong lớp; dùng thời gian chủ nhiệm của mình để củng cố tinh thần đoàn kết và truyền cảm hứng học tập cho học sinh; tạo ra một môi trường mà HS có sự tôn trọng lẫn nhau, GVCN cần quan tâm đến từng cá nhân học sinh; thiết lập mối liên hệ quan trọng giữa học sinh, nhà trường và phụ huynh.A [22], GVCN không chỉ chịu trách nhiệm về học sinh của mình trong thời gian học tập trên lớp mà ngay cả thời gian học sinh sinh hoạt ngoài phạm vi nhà trường; đồng thời GVCN cũng có nhiệm vụ xây dựng và duy trì bầu không khí cộng đồng tích cực trong lớp học để mọi học sinh có cơ hội hiểu biết và gần gũi nhau; phát hiện các vấn đề, khó khăn của học sinh và phối hợp với cán bộ tư vấn để giải quyết.
Những nghiên cứu về năng lực của giáo viên chủ nhiệm: Theo Ross McGill [27], để công tác năng lực đạt hiệu quả, phải phát triển ở GVCN các năng lực sau đây: Quản lý lớp, tạo mối liên hệ với gia đình học sinh; Giải quyết những vấn đề rắc rối; Xây dựng mối quan hệ với các đồng nghiệp khác; Xây dựng truyền thống về một tập thể thống nhất, trong đó mọi thành viên đều có thể đạt kết quả tốt, bất kể sức học của chúng như thế nào; phải làm cho lớp học như một gia đình mở rộng của GVCN. D [22] khẳng định trách nhiệm của Hiệu trưởng trường phổ thông đối với phát triển đội ngũ GVCN. Theo các tác giả này, GVCN cần phải có đầy đủ các năng lực và phẩm chất cần thiết. Những năng lực và phẩm chất này của GVCN, một phần được hình thành trong quá trình đào tạo ở trường sư phạm nhưng chủ yếu được phát triển trong hoạt động hàng ngày với học sinh lớp chủ nhiệm.
Hiệu trưởng trường phổ thông chính là người hướng dẫn và chịu trách nhiệm đối với sự phát triển đội ngũ GVCN. 6 Nghiên cứu của UNESCO và các nghiên cứu của các tác giả trên đều khẳng định và thống nhất về nhiệm vụ của người GVCN, chức năng của GVCN đó là quản lý toàn diện học sinh; GVCN phải xây dựng tập thể lớp vững mạnh; GVCN cần giúp đỡ học sinh trong học tập và tư vấn tâm lý cho học sinh, GVCN trở thành cầu nối giữa nhà trường với học sinh và phụ huynh.Những nghiên cứu trên chưa nhấn mạnh đến phát triển năng lực giáo dục cho GVCN, do vậy, vẫn còn khoảng trống nghiên cứu về vấn đề này.2 Những nghiên cứu ở Việt Nam Những nghiên cứu về giáo viên chủ nhiệm Nhấn mạnh đến vị trí và vai trò của GVCN, các tác giả đã nhận định GVCN là người thiết kế tổ chức quan hệ phối hợp các lực lượng trong và ngoài nhà trường để phát huy tối đa khả năng của học sinh để họ trở thành chủ thể của sự phát triển nhân cách; GVCN là linh hồn của lớp học, vừa cố vấn và định hướng HS và tập thể HS trong phát triển và hoàn thiện nhân cách; GVCN là người đại diện quyền lợi, nguyện vọng chính đáng của tập thể học sinh, là “cầu nối” giữa các lớp với Hiệu trưởng và các thầy cô giáo có những nghiên cứu của tác giả Nguyễn Văn Hộ [9], Nguyễn Dục Quang [14], Phan Thanh Long [13]. đã Mặt khác, GVCN là người chịu trách nhiệm chính và trực tiếp kết quả học tập, rèn luyện của học sinh lớp mình phụ trách; có ảnh hưởng to lớn đến sự phát triển nhân cách học sinh. Theo tác giả Hà Nhật Thăng, Nguyễn Dục Quang, Nguyễn Thị Kỉ trong Công tác chủ nhiệm lớp ở trường phổ thông [16], đã khẳng định chức năng cơ bản nhất của GVCN vẫn là đại diện của hiệu trưởng quản lý hoạt động học tập, sinh hoạt của một lớp học trong nhà trường.
Tác giả Hà Nhật Thăng trong Một vài điểm mới cần lưu ý trong công tác chủ nhiệm lớp ở các trường hiện nay [17] đã so sánh chức năng, nhiệm vụ của GVCN trước đây và hiện nay; từ đó chỉ ra những điểm khác biệt về chức năng, nhiệm vụ của GVCN trước đây và hiện nay, đó là: Cố vấn cho học sinh trong tổ chức các hoạt động giáo dục; phối hợp với các lực lượng xã hội tạo điều kiện 7 không gian, thời gian cho học sinh học tập, rèn luyện; giúp học sinh và tập thể lớp tự đánh giá quá trình rèn luyện theo mục tiêu giáo dục; phát hiện năng khiếu và sở thích của học sinh; kế hoạch hóa việc tổ chức bồi dưỡng, rèn luyện các kỹ năng cho học sinh, nhất là những kỹ năng sống; xây dựng Hội cha mẹ học sinh thành lực lượng tham gia trực tiếp vào các hoạt động của lớp chủ nhiệm. Tác giả Phạm Minh Hùng trong Đổi mới công tác GVCN lớp ở trường trung học phổ thông hiện nay [11] đã nêu lên 5 chức năng, nhiệm vụ của GVCN: GVCN là người tháo gỡ những “xung đột” trong các nhóm học sinh; GVCN là người định hướng dư luận cho tập thể lớp học; GVCN là người tư vấn tâm lý cho học sinh; GVCN là người định hướng giá trị cho học sinh. Cùng với các nghiên cứu về chức năng, nhiệm vụ của GVCN, một số tác giả cũng nghiên cứu về yêu cầu đối với GVCN trong giai đoạn hiện nay. Tác giả Phạm Khắc Chương, Hồ Thị Nhật trong bài viết Từ triết lý phương Đông phác thảo chân dung người thầy giáo chủ nhiệm lớp trong nhà trường hiện nay [4] cho rằng, GVCN trường phổ thông phải đáp ứng các yêu cầu sau đây: Có đạo đức nghề nghiệp; thường xuyên phải bồi dưỡng kiến thức văn hóa khoa học để đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng dạy học trong xã hội hiện đại; có nhiệt tình và kỹ năng hoạt động xã hội; có khả năng hợp tác, đoàn kết thực hiện mục tiêu giáo dục, đào tạo thế hệ trẻ; bảo vệ sự tôn vinh của nghề thầy giáo.
Bên cạnh những nghiên cứu kể trên của các tác giả cần phải kể đến các công trình nghiên cứu sau đây: Hoàng Thị Phương Hoa trong công trình nghiên cứu Biện pháp quản lý công tác chủ nhiệm lớp ở các trường THCS thành phố Hạ Long, tác giả đã triển khai nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn công tác chủ nhiệm lớp, thực trạng quản lý công tác chủ nhiệm lớp của hiệu trưởng ở trường THCS Thành phố Hạ Long, trên cơ sở đó đề xuất một số biện pháp quản lý công tác chủ nhiệm lớp ở các trường THCS thành phố Hạ Long, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện học sinh [8]. 8 Trong bài viết “Một số biện pháp nâng cao hiệu quả công tác chủ nhiệm lớp ở trường Hữu Nghị T78”, Lê Phú Thắng đã đưa ra một số biện pháp quản lý công tác chủ nhiệm lớp như: lựa chọn, bố trí đội ngũ GVCN; bồi dưỡng GVCN. Tác giả còn quan tâm đến việc phối hợp các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường, đánh giá GVCN và đổi mới công tác thi đua khen thưởng GVCN [18]. Công trình nghiên cứu “Quản lý công tác chủ nhiệm lớp ở các trường trung học phổ thông tỉnh Thái Nguyên”, của tác giả Trần Thị Thúy đã đi sâu nghiên cứu về thực trạng đội ngũ giáo viên chủ nhiệm và quản lý của Hiệu trưởng đối với đội ngũ GVCN, hoạt động công tác chủ nhiệm lớp.
Qua nghiên cứu thực trạng tác giả cũng đã đề xuất một số giải pháp quản lý công tác chủ nhiệm lớp của các trường THPT tỉnh Thái Nguyên [19]. Đặng Thị Bích Vân trong công trình nghiên cứu về Quản lý hoạt động chủ nhiệm lớp trong các trường THPT tỉnh Bắc Ninh đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục, trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực trạng quản lý của hiệu trưởng đối với hoạt động chủ nhiệm lớp ở các trường THPT tỉnh Bắc Ninh, đề xuất các biện pháp tăng cường quản lý hoạt động chủ nhiệm lớp ở các trường THPT, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục của nhà trường [23].