Luận văn thạc sĩ hcmute phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 4 trong môn khoa học tại các trường tiểu học quận thủ đức thành phố hồ chí minh

Luận văn thạc sĩ HCMUTE nghiên cứu phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 4 trong môn khoa học tại Thủ Đức, TP.HCM.

• Tác giả: Nguyễn Thị Xuân Đào
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Giáo dục học
• Đề tài: Phát Triển Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề Cho Học Sinh Lớp 4 Trong Môn Khoa Học Tại Các Trường Tiểu Học Quận Thủ Đức
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• ABSTRACT
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.4. Khách thể và đối tượng nghiên cứu
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Khách thể nghiên cứu
• 1.5. Giả thuyết nghiên cứu
• 1.6. Phạm vi nghiên cứu
• 1.7. Phương pháp nghiên cứu
• 1.7.1. Phương pháp nghiên cứu lý luận
• 1.7.2. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn bằng bảng hỏi
• 1.7.3. Phương pháp quan sát
• 1.7.4. Phương pháp thống kê toán học
• 1.8. Đóng góp của luận văn
• 1.9. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH LỚP 4 TRONG MÔN KHOA HỌC Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC
• 1.1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu phát triển năng lực giải quyết vấn đề
• 1.2. Năng lực giải quyết vấn đề của học sinh
• 1.3. Phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong môn Khoa học
• 1.4. Cơ sở lý luận về năng lực giải quyết vấn đề của học sinh tiểu học
• 1.5. Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 4 trong hoạt động dạy học môn Khoa học
• 1.6. Đặc điểm hoạt động dạy học môn Khoa học lớp 4 ở trường tiểu học
• 1.7. Đặc điểm của học sinh tiểu học
• 1.7.1. Đặc điểm của hoạt động nhận thức của học sinh lớp 4
• 1.7.2. Đặc điểm về nhân cách
• 1.8. KẾT LUẬN CHƯƠNG I
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH LỚP 4 TRONG MÔN KHOA HỌC TẠI CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC QUẬN THỦ ĐỨC TP
• 2.1. Khái quát giáo dục tiểu học quận Thủ Đức
• 2.1.1. Đặc điểm tình hình
• 2.1.2. Chức năng của các trường tiểu học quận Thủ Đức
• 2.1.3. Đổi mới phương pháp dạy học
• 2.1.4. Công tác chỉ đạo triển khai phải chuẩn bị thực hiện Chương trình Giáo dục Phổ thông 2018
• 2.2. Tổ chức khảo sát thực trạng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 4 trong môn Khoa học tại các trường tiểu học quận Thủ Đức
• 2.2.1. Mục đích khảo sát
• 2.2.2. Nội dung khảo sát
• 2.2.3. Đối tượng, địa bàn và thời gian khảo sát
• 2.2.4. Phương pháp khảo sát
• 2.3. Thực trạng năng lực giải quyết vấn đề của học sinh lớp 4 trong môn Khoa học
• 2.4. Thực trạng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 4 trong môn Khoa học
• 2.5. Những khó khăn của GV khi dạy học GQVĐ môn Khoa học
• 2.6. Đánh giá chung về thực trạng
• 2.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: CÁCH THỨC TỔ CHỨC DẠY HỌC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH LỚP 4 TRONG MÔN KHOA HỌC TẠI CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC QUẬN THỦ ĐỨC TP
• 3.1. Cơ sở đề xuất các biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 4 trong môn khoa học tại các trường tiểu học quận Thủ Đức thành phố Hồ Chí Minh
• 3.1.1. Cơ sở thực tiễn
• 3.2. Nguyên tắc đề xuất biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề
• 3.2.1. Nguyên tắc 1: Đảm bảo tính mục đích
• 3.2.2. Nguyên tắc 2: Đảm bảo sự thống nhất giữa cụ thể và trừu tượng
• 3.2.3. Nguyên tắc 3: Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa tính đồng loạt và tính phân hóa
• 3.2.4. Nguyên tắc 4: Đảm bảo tính thực tiễn
• 3.3. Đề xuất các biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 4 trong môn Khoa học tại các trường Tiểu học quận Thủ Đức TP
• 3.3.1. Xây dựng các tình huống có vấn đề trong mạch nội dung kiến thức môn Khoa học:
• 3.3.2. Khuyến khích học sinh chủ động hợp tác trong giải quyết vấn đề
• 3.3.3. Tăng cường hoạt động thực hành, thí nghiệm, tranh luận trong việc tổ chức dạy học giúp HS giải quyết các tình huống có vấn đề trong môn Khoa học
• 3.4. Tổ chức dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong môn Khoa học theo hướng vận dụng các biện pháp mà người nghiên cứu đề xuất
• 3.5. Khảo nghiệm các biện pháp và cách thức tổ chức dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong môn Khoa học
• 3.5.1. Khảo sát các biện pháp và cách thức tổ chức dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong môn Khoa học
• 3.5.2. Thực nghiệm
• 3.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 1.1. Đối với giáo viên
• 1.2. Đối với học sinh
• 1.3. Đối với các cấp quản lý ngành Giáo dục và Đào tạo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phụ lục 1: PHIẾU THĂM DÒ Ý KIẾN CỦA HS (dành cho HS lớp 4)
• Phụ lục 2: PHIẾU THĂM DÒ Ý KIẾN CỦA CBQL - GV
• Phụ lục 3: CÁC TÌNH HUỐNG TRONG MẠCH KIẾN THỨC MÔN KHOA HỌC LỚP 4
• Phụ lục 4: DANH SÁCH CBQL, GV THAM GIA KHẢO SÁT THỰC TRẠNG
• Phụ lục 5: DANH SÁCH HS LỚP THỰC NGHIỆM
• Phụ lục 6: DANH SÁCH HS THAM GIA ĐỐI CHỨNG
• Phụ lục 7: DANH SÁCH CHUYÊN GIA THAM GIA KHẢO SÁT TRƯỚC THỰC NGHIỆM
• Phụ lục 8: PHIẾU XIN Ý KIẾN CHUYÊN GIA
• Phụ lục 9: PHIẾU ĐO NĂNG LỰC SAU THỰC NGHIỆM (Dành cho HS lớp thực nghiệm và lớp đối chứng)
• Phụ lục 10: PHIẾU ĐÁNH GIÁ SAU KHI THỰC NGHIỆM (dành cho lớp đối chứng và lớp thực nghiệm)
• Phụ lục 11: BIÊN BẢN PHỎNG VẤN DÀNH CHO HS LỚP 4
• Phụ lục 12: BIÊN BẢN QUAN SÁT
• Phụ lục 13: BIÊN BẢN TRÒ CHUYỆN, PHỎNG VẤN
• Phụ lục 14: HÌNH ẢNH TỔ CHỨC DẠY HỌC TẠI LỚP ĐỐI CHỨNG
• 3.1.1. HÌNH ẢNH TỔ CHỨC DẠY HỌC
• TẠI LỚP THỰC NGHIỆM

Tóm tắt

I. Giới thiệu về phát triển năng lực giải quyết vấn đề

Năng lực giải quyết vấn đề là một trong những năng lực quan trọng trong giáo dục hiện đại. Đặc biệt, trong bối cảnh giáo dục tiểu học, việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 4 trong môn khoa học tại Thủ Đức là rất cần thiết. Chương trình giáo dục hiện nay đã chuyển từ việc chỉ tập trung vào nội dung sang việc phát triển năng lực cho học sinh. Điều này không chỉ giúp học sinh có khả năng tư duy độc lập mà còn trang bị cho các em những kỹ năng cần thiết để đối mặt với các thách thức trong cuộc sống. Theo nghiên cứu, việc tạo ra các tình huống có vấn đề trong quá trình dạy học sẽ kích thích sự sáng tạo và khả năng tư duy phản biện của học sinh.

1.1. Tầm quan trọng của năng lực giải quyết vấn đề

Năng lực giải quyết vấn đề không chỉ là một kỹ năng học thuật mà còn là một yếu tố quyết định trong việc hình thành nhân cách và tư duy của học sinh. Việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh tiểu học giúp các em hình thành thói quen tư duy phản biện và khả năng làm việc nhóm. Điều này đặc biệt quan trọng trong môn khoa học, nơi mà các em cần phải áp dụng kiến thức lý thuyết vào thực tiễn. Hơn nữa, việc phát triển năng lực này còn giúp học sinh tự tin hơn trong việc đưa ra quyết định và giải quyết các vấn đề trong cuộc sống hàng ngày.

II. Thực trạng phát triển năng lực giải quyết vấn đề tại Thủ Đức

Nghiên cứu thực trạng cho thấy rằng việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 4 trong môn khoa học tại các trường tiểu học ở Thủ Đức còn gặp nhiều khó khăn. Một số giáo viên chưa thực sự chú trọng đến việc xây dựng các tình huống có vấn đề trong quá trình giảng dạy. Hơn nữa, việc tổ chức các hoạt động học tập như thực hành, thí nghiệm và tranh luận cũng chưa được thực hiện một cách hiệu quả. Điều này dẫn đến việc học sinh không có cơ hội để phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề một cách toàn diện. Theo khảo sát, nhiều học sinh cho biết họ cảm thấy khó khăn trong việc áp dụng kiến thức vào thực tiễn.

2.1. Những hạn chế trong việc tổ chức dạy học

Một trong những hạn chế lớn nhất trong việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề là thiếu các tình huống thực tiễn để học sinh có thể áp dụng kiến thức. Nhiều giáo viên vẫn còn sử dụng phương pháp giảng dạy truyền thống, tập trung vào lý thuyết mà không tạo cơ hội cho học sinh thực hành. Điều này không chỉ làm giảm hứng thú học tập của học sinh mà còn hạn chế khả năng tư duy sáng tạo của các em. Việc thiếu các hoạt động thực hành và thí nghiệm cũng khiến học sinh không thể trải nghiệm và hiểu rõ hơn về các khái niệm khoa học.

III. Đề xuất biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề

Để khắc phục những hạn chế hiện tại, cần có những biện pháp cụ thể nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 4 trong môn khoa học. Một trong những biện pháp quan trọng là xây dựng các tình huống có vấn đề trong mạch nội dung kiến thức. Điều này sẽ giúp học sinh có cơ hội thực hành và áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Bên cạnh đó, khuyến khích học sinh chủ động hợp tác trong việc giải quyết vấn đề cũng là một yếu tố quan trọng. Việc tổ chức các hoạt động thực hành, thí nghiệm và tranh luận sẽ tạo ra môi trường học tập tích cực, giúp học sinh phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề một cách hiệu quả.

3.1. Xây dựng tình huống có vấn đề

Việc xây dựng các tình huống có vấn đề trong môn khoa học là rất cần thiết. Các tình huống này không chỉ giúp học sinh nhận diện vấn đề mà còn kích thích sự tò mò và ham học hỏi của các em. Giáo viên cần thiết kế các bài học có chứa các tình huống thực tiễn, từ đó hướng dẫn học sinh tìm ra giải pháp. Điều này không chỉ giúp học sinh phát triển năng lực giải quyết vấn đề mà còn tạo ra sự hứng thú trong học tập.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh cuộc cách mạng khoa học - công nghệ 4.0 và xu hướng toàn cầu hóa, việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề (NL GQVĐ) cho học sinh trở thành một yêu cầu cấp thiết nhằm đáp ứng nhu cầu đổi mới giáo dục. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới năm 2013, khoảng 80% cán bộ chuyên môn và 83% kỹ thuật viên tại Việt Nam thiếu hụt các năng lực cần thiết, trong đó NL GQVĐ là một trong những năng lực quan trọng nhất. Môn Khoa học ở bậc tiểu học, đặc biệt là lớp 4, đóng vai trò then chốt trong việc hình thành và phát triển năng lực này cho học sinh thông qua các hoạt động thực hành, thí nghiệm và giải quyết các tình huống thực tiễn.

Luận văn tập trung nghiên cứu phát triển NL GQVĐ cho học sinh lớp 4 trong môn Khoa học tại các trường tiểu học quận Thủ Đức, TP. Hồ Chí Minh, khảo sát thực trạng và đề xuất các biện pháp tổ chức dạy học phù hợp. Phạm vi nghiên cứu bao gồm 4 trường tiểu học với 30 giáo viên và 240 học sinh, khảo sát thực hiện vào tháng 9 năm 2020. Mục tiêu chính là đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục theo định hướng phát triển năng lực người học trong Chương trình Giáo dục Phổ thông 2018.

Việc phát triển NL GQVĐ không chỉ giúp học sinh vận dụng kiến thức khoa học vào thực tiễn mà còn góp phần hình thành phẩm chất, kỹ năng cần thiết cho công dân toàn cầu trong thế kỷ 21. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc đổi mới phương pháp dạy học môn Khoa học, đồng thời hỗ trợ giáo viên và nhà quản lý giáo dục trong việc nâng cao hiệu quả giảng dạy và học tập.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về năng lực và phát triển năng lực giải quyết vấn đề, trong đó có:

• Lý thuyết phát sinh nhận thức của Jean Piaget: Trẻ em từ 7 đến 11 tuổi ở giai đoạn thao tác cụ thể, có khả năng sử dụng các thao tác nhận thức để hiểu và giải quyết các vấn đề thực tiễn.
• Cấu trúc năng lực giải quyết vấn đề theo Nguyễn Thị Lan Phương (2014): NL GQVĐ được phân thành các thành tố gồm phát hiện và làm rõ vấn đề, đề xuất lựa chọn giải pháp, thực hiện giải pháp và đánh giá kết quả thực hiện.
• Quan điểm của OECD và PISA: NL GQVĐ là khả năng vận dụng kiến thức và kỹ năng để xử lý các tình huống phức tạp, chưa có giải pháp rõ ràng, thể hiện sự sẵn sàng tham gia giải quyết vấn đề trong thực tế.
• Mô hình dạy học tích cực và phát triển năng lực: Tập trung vào việc tạo ra môi trường học tập thân thiện, sử dụng các phương pháp đa dạng như thí nghiệm, tranh luận, hợp tác nhóm để kích thích sự chủ động và sáng tạo của học sinh.

Các khái niệm chính bao gồm: năng lực, năng lực giải quyết vấn đề, phát triển năng lực, tình huống có vấn đề, dạy học tích cực, và phương pháp tổ chức dạy học phát triển năng lực.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

• Phương pháp nghiên cứu lý luận: Tổng hợp, hệ thống hóa các quan điểm, lý thuyết về năng lực và năng lực giải quyết vấn đề từ các tài liệu trong và ngoài nước.
• Phương pháp khảo sát thực trạng: Sử dụng bảng hỏi, phỏng vấn với 30 giáo viên và 240 học sinh tại 4 trường tiểu học quận Thủ Đức để thu thập dữ liệu về thực trạng phát triển NL GQVĐ trong môn Khoa học.
• Phương pháp quan sát: Ghi nhận các hoạt động dạy học, thực hành, thí nghiệm và tranh luận trong lớp học nhằm đánh giá mức độ phát triển năng lực của học sinh.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Thực hiện các tiết dạy thử nghiệm tại trường Tiểu học Lương Thế Vinh để kiểm nghiệm tính hiệu quả của các biện pháp tổ chức dạy học phát triển NL GQVĐ.
• Phương pháp thống kê toán học: Phân tích dữ liệu thu thập được bằng các phép tính phần trăm, so sánh kết quả giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng.

Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 9/2020 đến tháng 5/2021, với cỡ mẫu gồm 240 học sinh lớp 4 và 30 giáo viên, được chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện và phù hợp với mục tiêu nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng phát triển năng lực giải quyết vấn đề còn hạn chế: Kết quả khảo sát cho thấy chỉ khoảng 45% học sinh lớp 4 có khả năng phát hiện và làm rõ vấn đề trong môn Khoa học, trong khi đó năng lực đề xuất và lựa chọn giải pháp đạt khoảng 40%. Mức độ thực hiện và đánh giá giải pháp còn thấp, chỉ đạt khoảng 35%.

2. Giáo viên gặp khó khăn trong tổ chức dạy học phát triển NL GQVĐ: 70% giáo viên phản ánh hạn chế trong việc xây dựng các tình huống có vấn đề phù hợp với nội dung môn học. 65% giáo viên chưa thường xuyên tổ chức các hoạt động thực hành, thí nghiệm và tranh luận để hỗ trợ học sinh phát triển năng lực.

3. So sánh kết quả thực nghiệm: Sau khi áp dụng các biện pháp tổ chức dạy học phát triển NL GQVĐ, lớp thực nghiệm tại trường Tiểu học Lương Thế Vinh có mức độ năng lực giải quyết vấn đề tăng lên 75%, cao hơn 30% so với lớp đối chứng. Mức độ hứng thú học tập môn Khoa học cũng tăng từ 50% lên 80%.

4. Học sinh tích cực hợp tác và tham gia các hoạt động thực hành: Qua quan sát, 85% học sinh trong lớp thực nghiệm chủ động tham gia thí nghiệm, tranh luận và hợp tác nhóm, so với 55% ở lớp đối chứng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của thực trạng hạn chế năng lực giải quyết vấn đề ở học sinh lớp 4 chủ yếu do phương pháp dạy học chưa phát huy được tính tích cực, sáng tạo của học sinh. Việc thiếu các tình huống có vấn đề thực tiễn và các hoạt động thực hành, thí nghiệm làm giảm cơ hội cho học sinh vận dụng kiến thức vào giải quyết vấn đề.

So với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, kết quả này tương đồng với báo cáo của OECD về việc cần đổi mới phương pháp dạy học để phát triển năng lực người học. Việc áp dụng các biện pháp như xây dựng tình huống có vấn đề, khuyến khích hợp tác và tăng cường hoạt động thực hành đã được chứng minh hiệu quả qua thực nghiệm sư phạm.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh mức độ năng lực giải quyết vấn đề giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng, cũng như biểu đồ thể hiện tỷ lệ học sinh tích cực tham gia các hoạt động học tập. Bảng tổng hợp các khó khăn của giáo viên trong tổ chức dạy học cũng giúp minh họa rõ hơn các thách thức hiện tại.

Kết quả nghiên cứu khẳng định rằng việc tổ chức dạy học phát triển NL GQVĐ phù hợp với đặc điểm môn Khoa học và tâm lý học sinh lớp 4 sẽ nâng cao hiệu quả học tập, đồng thời góp phần phát triển toàn diện năng lực người học theo định hướng giáo dục hiện đại.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng các tình huống có vấn đề gắn liền với nội dung môn Khoa học: Giáo viên cần thiết kế các tình huống thực tiễn, đa dạng và phù hợp với chương trình học nhằm kích thích tư duy và khả năng giải quyết vấn đề của học sinh. Thời gian thực hiện: ngay trong năm học tiếp theo. Chủ thể thực hiện: giáo viên bộ môn và tổ chuyên môn.

2. Khuyến khích học sinh chủ động hợp tác trong giải quyết vấn đề: Tổ chức các hoạt động nhóm, thảo luận, tranh luận để phát huy kỹ năng giao tiếp và làm việc nhóm của học sinh, từ đó nâng cao năng lực giải quyết vấn đề. Thời gian: áp dụng liên tục trong các tiết học. Chủ thể: giáo viên và học sinh.

3. Tăng cường hoạt động thực hành, thí nghiệm trong dạy học: Đẩy mạnh việc sử dụng các thiết bị thí nghiệm đơn giản, mô hình thực tế để học sinh trải nghiệm và vận dụng kiến thức vào giải quyết các tình huống có vấn đề. Thời gian: triển khai trong năm học. Chủ thể: nhà trường, giáo viên và phụ huynh hỗ trợ.

4. Tổ chức tập huấn nâng cao năng lực cho giáo viên: Cung cấp các khóa đào tạo về phương pháp dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề, kỹ năng xây dựng tình huống và tổ chức hoạt động thực hành. Thời gian: định kỳ hàng năm. Chủ thể: phòng giáo dục, nhà trường.

5. Xây dựng hệ thống đánh giá năng lực giải quyết vấn đề: Phát triển các công cụ đánh giá phù hợp để theo dõi và đánh giá sự tiến bộ của học sinh trong quá trình học tập môn Khoa học. Thời gian: xây dựng và áp dụng trong 1-2 năm tới. Chủ thể: nhà trường và tổ chuyên môn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên tiểu học: Nhận được các phương pháp và biện pháp tổ chức dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề, giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy môn Khoa học lớp 4.

2. Nhà quản lý giáo dục: Có cơ sở để xây dựng chính sách, kế hoạch đào tạo và hỗ trợ giáo viên trong việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực người học.

3. Sinh viên ngành Giáo dục học: Tài liệu tham khảo quý giá cho việc nghiên cứu, học tập và thực hành sư phạm, đặc biệt trong lĩnh vực phát triển năng lực học sinh.

4. Các nhà nghiên cứu giáo dục: Cung cấp dữ liệu thực nghiệm và cơ sở lý luận để phát triển các nghiên cứu tiếp theo về năng lực giải quyết vấn đề và đổi mới phương pháp dạy học.

Câu hỏi thường gặp

1. Năng lực giải quyết vấn đề là gì?
   Năng lực giải quyết vấn đề là khả năng nhận diện, phân tích và xử lý các tình huống phức tạp chưa có giải pháp rõ ràng, vận dụng kiến thức và kỹ năng để tìm ra giải pháp hiệu quả. Ví dụ, học sinh vận dụng kiến thức khoa học để giải thích hiện tượng tự nhiên.

2. Tại sao cần phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 4?
   Lớp 4 là giai đoạn học sinh bắt đầu phát triển tư duy logic và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phát triển năng lực này giúp các em chủ động, sáng tạo và tự tin hơn trong học tập và cuộc sống.

3. Các biện pháp nào giúp phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong môn Khoa học?
   Các biện pháp hiệu quả gồm xây dựng tình huống có vấn đề thực tiễn, khuyến khích hợp tác nhóm, tăng cường hoạt động thực hành, thí nghiệm và tranh luận trong lớp học.

4. Làm thế nào để đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh?
   Đánh giá dựa trên tiêu chí như khả năng phát hiện vấn đề, đề xuất giải pháp, thực hiện và đánh giá kết quả. Có thể sử dụng bài tập tình huống, quan sát hoạt động nhóm và sản phẩm học tập.

5. Giáo viên gặp khó khăn gì khi tổ chức dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề?
   Khó khăn chính là thiếu kỹ năng xây dựng tình huống phù hợp, hạn chế về thiết bị thí nghiệm và chưa quen với phương pháp dạy học tích cực. Do đó, cần có đào tạo và hỗ trợ chuyên môn cho giáo viên.

Kết luận

• Năng lực giải quyết vấn đề là năng lực cốt lõi cần phát triển cho học sinh lớp 4 trong môn Khoa học nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục và phát triển toàn diện người học.
• Thực trạng tại các trường tiểu học quận Thủ Đức cho thấy năng lực này còn hạn chế do phương pháp dạy học chưa phát huy hiệu quả.
• Các biện pháp tổ chức dạy học như xây dựng tình huống có vấn đề, khuyến khích hợp tác và tăng cường hoạt động thực hành đã được kiểm nghiệm và chứng minh hiệu quả rõ rệt.
• Đề xuất cần triển khai đồng bộ các giải pháp, tập huấn giáo viên và xây dựng hệ thống đánh giá năng lực để nâng cao chất lượng dạy học môn Khoa học.
• Các bước tiếp theo bao gồm mở rộng thực nghiệm, đào tạo giáo viên và áp dụng rộng rãi các biện pháp nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh tiểu học trên toàn thành phố và cả nước.

Hành động ngay hôm nay để đổi mới phương pháp dạy học, phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh, góp phần xây dựng nền giáo dục hiện đại, sáng tạo và hiệu quả!

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Ngày nay, cuộc cách mạng Khoa học - công nghệ 4.0 trong thời kỳ toàn cầu hóa đã và đang diễn ra mạnh mẽ, tác động đến mọi quốc gia, dân tộc. Nhiều tri thức và công nghệ mới ra đời đòi hỏi quá trình giáo dục phải được tiến hành thường xuyên, liên tục, suốt đời để người lao động có thể thích nghi được với những biến đổi mới của Khoa học – công nghệ. Trong giáo dục, khi mà ngày nay, tri thức thay đổi và bị lạc hậu nhanh chóng, việc quy định cứng nhắc những nội dung chi tiết trong chương trình dạy học dẫn đến tình trạng nội dung chương trình dạy học nhanh bị lạc hậu so với tri thức hiện đại.

Chương trình dạy học định hướng nội dung dẫn đến xu hướng việc kiểm tra đánh giá chủ yếu dựa trên việc kiểm tra khả năng tái hiện tri thức mà không định hướng vào khả năng vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn. Do đó chương trình giáo dục này không đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao của xã hội. Xu hướng chung của các nước hiện nay là chuyển đổi từ chương trình theo định hướng nội dung thành chương trình theo định hướng PTNL người học. Nghị quyết số 29-NQ/TW “Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” đã đặt ra mục tiêu cụ thể đối với giáo dục phổ thông.

Trong đó, nhấn mạnh: “Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, NL và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn.” Mới đây nhất là căn cứ Điều 2 Luật Giáo dục 2019 (có hiệu lực từ 01/07/2020) quy định về mục tiêu giáo dục, cụ thể như sau: “Mục tiêu giáo dục nhằm phát triển toàn diện con người Việt Nam có đạo đức, tri thức, văn hóa, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp; có phẩm chất, NL và ý thức công dân; có lòng yêu nước, tinh thần dân tộc, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; phát huy tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và hội nhập quốc tế.” Dựa vào những -1- Luan van mục tiêu đã đặt ra như trên có thể nói rằng việc xác định mục tiêu giáo dục theo hướng PTNL cho HS luôn được Đảng và nhà nước ta quan tâm. Theo nghiên cứu về nhân lực Việt Nam của Ngân hàng Thế giới (Word bank) tháng 11/2013, 80% cho vị trí cán bộ chuyên môn, 83% ứng viên cho vị trí kĩ thuật viên và 43% ứng viên cho vị trí lao động thủ công thiếu các NL cần thiết, trong đó NL GQVĐ là NL mà tất cả các ứng viên điều thiếu hụt. Vì vậy, việc PTNL GQVĐ cho HS là một nhiệm vụ quan trọng trong quá trình dạy học. (Ngọc Châu Vân, 2016) Theo Thuyết phát sinh nhận thức và trí tuệ của J.

Piaget, trẻ em ở các độ tuổi khác nhau sẽ có các giai đoạn phát triển trí tuệ khác nhau. Trẻ tiểu học từ 7 đến 11 hoặc 12 tuổi là giai đoạn thao tác cụ thể. Trẻ không còn bị đánh lừa bởi hình thức bên ngoài. Bằng cách dựa vào các thao tác nhận thức, trẻ hiểu được những đặc tính và những mối liên hệ cơ bản giữa các đối tượng và các sự kiện trong cuộc sống hằng ngày.

Trẻ ở giai đoạn này có được và sử dụng các thao tác nhận thức (những hành động tinh thần, hay những thành phần của suy nghĩ logic) trên các vật thật. Chính vì thế, nội dung môn Khoa học ở tiểu học chính là sự tích hợp các môn học Khoa học tự nhiên, Khoa học sức khỏe và giáo dục môi trường giúp trẻ có sự quan sát, dự đoán, giải thích các sự vật, hiện tượng tự nhiên đơn giản và kĩ năng vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống. Trên cơ sở kế thừa và phát triển môn Tự nhiên và xã hội (ở lớp 1, 2, 3), môn Khoa học (ở các lớp 4, 5) được xây dựng dựa trên nền tảng cơ bản, ban đầu của Khoa học tự nhiên và các lĩnh vực nghiên cứu về giáo dục sức khỏe, giáo dục môi trường. Môn học đóng vai trò quan trọng trong việc giúp HS học tập môn Khoa học tự nhiên ở cấp Trung học cơ sở và các môn Vật lí, Hóa học, Sinh học ở cấp Trung học phổ thông.

Câu hỏi đặt ra là làm thế nào để học môn Khoa học một cách Khoa học nhất? Trên cơ sở kế thừa và phát triển môn Tự nhiên và xã hội (ở lớp 1, 2, 3), môn Khoa học (ở các lớp 4, 5) được xây dựng dựa trên nền tảng cơ bản, ban đầu của Khoa học tự nhiên và các lĩnh vực nghiên cứu về giáo dục sức khỏe, giáo dục môi trường. Môn Khoa học tự nhiên góp phần hình thành, phát triển các NL chung quy định trong Chương trình Giáo dục Phổ thông tổng thể và góp phần hình thành và phát triển được -2- Luan van các NL tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, GQVĐ và sáng tạo. Qua môn học, HS bước đầu vận dụng kiến thức Khoa học tự nhiên và kĩ năng đã học vào GQVĐ của một số tình huống đơn giản trong thực tiễn; mô tả, dự đoán, giải thích được các hiện tượng Khoa học đơn giản; ứng xử thích hợp trong một số tình huống có liên quan đến vấn đề bản thân, gia đình và cộng đồng; trình bày được ý kiến cá nhân nhằm vận dụng kiến thức đã học vào bảo vệ môi trường, bảo tồn thiên nhiên và phát triển bền vững. Trong trường tiểu học, PTNL GQVĐ cho HS lớp 4 chưa được quan tâm do đó, việc PTNL GQVĐ cho HS lớp 4 chưa được chú trọng rèn luyện.

Chính vì vậy, người nghiên cứu chọn làm đề tài nghiên cứu với nội dung là “PTNL GQVĐ cho HS lớp 4 trong môn Khoa học tại các trường tiểu học quận Thủ Đức, TP. Mục tiêu nghiên cứu Đề xuất các biện pháp tổ chức dạy học PTNL GQVĐ cho HS lớp 4 trong môn Khoa học. Nhiệm vụ nghiên cứu 3.1 Nghiên cứu sơ sở lý luận về NL GQVĐ và PTNL GQVĐ cho HS lớp 4 trong môn Khoa học.2 Khảo sát thực trạng PTNL GQVĐ của HS và định hướng PTNL GQVĐ cho HS lớp 4 trong môn Khoa học tại các trường tiểu học quận Thủ Đức, TP.3 Đề xuất cách thức tổ chức dạy học PTNL GQVĐ phù hợp với nội dung môn Khoa học lớp 4 tại các trường tiểu học quận Thủ Đức, TP. Khách thể và đối tượng nghiên cứu 4.1 Đối tượng nghiên cứu NL GQVĐ và PTNL GQVĐ cho HS lớp 4 trong môn Khoa học.2 Khách thể nghiên cứu Quá trình dạy học môn Khoa học lớp 4.

Giả thuyết nghiên cứu Dạy học PTNL GQVĐ hiện nay trong môn Khoa học lớp 4 tại các trường tiểu học ở quận Thủ Đức mặc dù có quan tâm nhưng khả năng tổ chức dạy học GQVĐ của GV gặp nhiều khó khăn do đó NL GQVĐ của HS còn hạn chế và chưa được chú -3- Luan van trọng phát triển. Cách thức tổ chức PTNL GQVĐ cho HS lớp 4 trong môn Khoa học được xây dựng trên cơ sở phù hợp với bản chất của môn học, cơ sở lý luận và thực tiễn về dạy học phát triển NLGQVĐ. Nếu được triển khai thì NL GQVĐ ở HS được phát triển hơn và HS tích cực hứng thú hơn trong học tập. Phạm vi nghiên cứu Đề tài khảo sát 30 GV và 240 HS tại 4 trường Tiểu học thuộc quận Thủ Đức, TP.HCM, gồm: Trường Tiểu học Thái Văn Lung, Trường Tiểu học Lương Thế Vinh, Trường Tiểu học Nguyễn Văn Triết, Trường Tiểu học Tam Bình.

(Phụ lục 4, Phụ lục 5, Phụ lục 6, Phục lục 7) Thời gian khảo sát: tháng 9/2020 7. Phương pháp nghiên cứu 7.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận Nghiên cứu lí luận để xây dựng cơ sở lí luận, tìm hiểu tổng quan lịch sử nghiên cứu, hệ thống hóa các quan điểm và lý thuyết có liên quan đến NL và NL GQVĐ. Từ việc tìm hiểu kinh nghiệm quốc tế, so sánh, chọn lọc những thành tựu lý luận và kinh nghiệm giáo dục trong và ngoài nước. Nghiên cứu các tài liệu, bài báo, các công trình nghiên cứu Khoa học có liên quan đến NL và NL GQVĐ.

Tham khảo các tạp chí, báo cáo Khoa học, tài liệu lưu trữ, sách giáo khoa, các trang web về nghiên cứu giáo dục ở Việt nam và trên thế giới. Tham khảo các văn kiện, nghị quyết, quyết định trong công tác giáo dục nói chung và vấn đề đổi mới phương pháp dạy học nói riêng. Nghiên cứu các tài liệu liên quan đến NL GQVĐ của HS, các luận văn, luận án có nội dung phù hợp với hướng nghiên cứu của đề tài.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn bằng bảng hỏi 7. Phương pháp điều tra Sử dụng phương pháp điều tra để khảo sát thực thực trạng PTNL GQVĐ và cách thức tổ chức PTNL GQVĐ cho HS lớp 4 trong môn Khoa học tại các trường tiểu học thuộc quận Thủ Đức.

Điều tra ban giám hiệu, GV và HS trường Trường Tiểu học Nguyễn Văn Triết, Trường Tiểu học Lương Thế Vinh, Trường Tiểu học Thái Văn Lung, Trường Tiểu học Tam Bình về sự quan tâm của ban giám hiệu, GV về -4- Luan van việc PTNL GQVĐ cho HS, cách thức tổ chức dạy học nhằm PTNL GQVĐ cho HS lớp 4 trong môn Khoa học. Điều tra bằng bảng hỏi, phỏng vấn BGH, GV, HS lớp 4 tại các trường tiểu học quận Thủ Đức, TP. Phương pháp phỏng vấn Sử dụng phương pháp phỏng vấn để tìm hiểu các thông tin về nhận thức, thái độ, cách thức tổ chức dạy học dạy học mà GV đã sử dụng trong môn Khoa học lớp 4; đề xuất vận dụng cách thức tổ chức dạy học PTNL GQVĐ tại các trường tiểu học thuộc quận Thủ Đức, TP. Khách thể tham gia phỏng vấn gồm cán bộ quản lý, GV, HS tại các trường tiểu học quận Thủ Đức, TP.

Phương pháp thực nghiệm sư phạm Sử dụng phương pháp thực nghiệm sư phạm để kiểm nghiệm tính đúng đắn của giả thuyết Khoa học. Thông qua các bài dạy cụ thể trên lớp để kiểm nghiệm tính đúng đắn của giả thuyết Khoa học: nếu vận dụng đúng cách thức tổ chức dạy học GQVĐ tại các trường Tiểu học thuộc quận Thủ Đức, TP.HCM sẽ PTNL GQVĐ trong môn Khoa học cho HS lớp 4.