CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Cơ sở sinh lý của trẻ em Lứa tuổi mầm non là thời kì phát triển và hoàn thiện về tất cả các cơ quan trong cơ thể. Đây chính là tiền đề cho việc cảm thụ thơ của trẻ. Cường độ và tính linh hoạt của các quá trình thần kinh tăng rõ rệt hệ cơ quan (hệ vận động, hệ hô hấp…) phát triển một cách vượt bậc giúp cơ thể trở nên linh hoạt, tạo điều kiện cho trẻ yêu và thích đọc thơ.
Cơ quan thính giác của trẻ cũng được củng cố và hoàn thiện, kinh nghiệm nghe đọc thơ của trẻ tích lũy được nhiều hơn, tạo tiền đề giúp trẻ cảm thụ thơ một cách sâu sắc hơn. Tính chủ động của trẻ phát triển. Ghi nhớ của trẻ ngày càng có tính chủ định, sự chú ý đã tập trung hơn, bền vững hơn, trẻ biết điều khiển chú ý của mình, tự giác hướng chú ý của mình vào một chủ thể nhất định. Tư duy trực quan sơ đồ và những yếu tố của tư duy logic dần thay thế tư duy trực quan, hành động.
Đây là điều kiện thuận lợi nhất giúp trẻ cảm thụ tốt nhất những hình tượng nghệ thuật đặc biệt là hình tượng trong thơ. Sau khi ra đời não bộ của trẻ vẫn chưa được phát triển đầy đủ mặc dù hình thái cấu tạo và giải phẫu của nó không khác với não của người lớn là mấy. Sự phát triển của cơ thể dẫn đến sự trưởng thành của não. Các nhà sinh lí và giải phẫu cho biết, trẻ em tuổi mẫu giáo là thời gian phát triển rất nhanh cả về số lượng và chất lượng.
Trẻ 4-5 tuổi các cơ quan khá hoàn chỉnh với hơn 1.5 tỉ tế bào thần kinh và hàng vạn tế bào phụ trợ khác trong bán cầu đại não, trẻ đã thể hiện năng lực trí tuệ qua hoạt động tổng hợp lời nói, suy nghĩ, quan sát, chú ý, ghi nhớ, tưởng tượng, tư duy để giải quyết những nhiệm vụ chơi, học, sinh hoạt của mình một cách sáng tạo. Các cơ quan như thị giác, thính giác ở trẻ không khác mấy so với ở người lớn. Ngay từ khi sinh ra mắt trẻ có thể thực hiện đầy đủ các chức năng thị giác. Phản ứng âm thanh ở trẻ rất nhạy cảm, trẻ có phản ứng âm thanh ngay từ khi mới lọt lòng, 2-3 tháng tuổi bé biết ngẩng đầu lên và hướng dến những chỗ có âm thành như lời hát ru của bà, của mẹ.
10 Cùng với sự phát triển về mặt thể lực, hệ thống cơ quan phát âm của trẻ khá hoàn thiện. Trẻ nắm vững ngôn từ và sử dụng như một hệ thống tín hiệu giúp trẻ giao lưu, thích nghi với môi trường, làm giàu kinh nghiệm sống và làm cho trí tuệ của trẻ phát triển hơn. Trẻ nhỏ đã bắt trước việc phát âm các từ của những người xung quanh, trẻ 3 tuổi có thể đạt được 1000 từ, sự phát âm các từ dần trở nên chính xác, vốn từ của trẻ ngày càng mở rộng ở các năm tiếp theo. Trẻ 4-5 tuổi đã hoàn toàn thành thạo trong việc sử dụng tiếng mẹ đẻ.
Vốn ngôn ngữ diễn đạt ở trẻ phát triển nhanh từ 5-7 tuổi. Do đó, trẻ không sử dụng ngôn ngữ như phương tiện thông báo mà sử dụng nó với ý nghĩa trao đổi và giao tiếp với sự phong phú của vốn từ như vậy sẽ là cơ sở thuận lợi trong việc cho trẻ làm quen với các tác phẩm văn học trong đó có các tác phẩm thơ dành cho trẻ. Sự trưởng thành của hệ thần kinh, sự hoàn thiện của các giác quan, các cơ quan trong cơ thể ( hệ tuần hoàn, hệ vận động ….) cùng với sự phát triển của cơ sở sinh lí là tiền đề quan trọng trong việc lĩnh hội các câu chuyện, bài thơ…. Và sử dụng ngôn ngữ của chính mình để thể hiện lại nó.
Do đó, lứa tuổi 5-6 tuổi là cơ hội quan trọng để dẫn dắt trẻ vào thế giới văn học nghệ thuật do chính là thế giới mà bất kì đứa trẻ nào cũng dễ dàng đón nhận. Cơ sở tâm lí học của trẻ em Ở mỗi giai đoạn phát triển của trẻ đều có những đặc điểm tâm lý giống nhau để giúp giáo viên và cha mẹ có thể giao tiếp tốt với trẻ. Khi hiểu rõ được những đặc điểm tâm lý trẻ mầm non, giáo viên sẽ dễ dàng trong việc lựa chọn phương pháp giảng dạy, định hướng và giúp trẻ phát triển đúng với từng giai đoạn. Đặc điểm ngôn ngữ của trẻ 4-5 tuổi Ngôn ngữ của trẻ mang tính hoàn cảnh, tình huống nghĩa là ngôn ngữ mình của trẻ gắn liền với sự vật, hoàn cảnh, con người, hiện tượng đang xảy ra trước mắt trẻ.
Tuổi mầm non là lứa tuổi có sự phát triển mạnh mẽ về ngôn ngữ theo hướng hoàn thiện dần về các mặt: ngữ âm, từ vựng, nắm các cấu trúc câu và 11 diễn đạt. Trẻ 4-5 tuổi nói được 1500 từ và hiểu được nhiều hơn thế. Vốn từ của trẻ tăng lên không chỉ số lượng từ mà trẻ còn lĩnh hội được cấu trúc ngữ pháp đơn giản. Ở độ tuổi này trẻ có thể phát âm khá rõ và hầu hết đều có thể hiểu được trẻ nói gì.
Trẻ có thể hiểu và sử dụng được những từ trật tự thời gian như “trước”, “sau”, và “sắp tới”. Trẻ bắt đầu hiểu được những câu nói tu từ đơn giản như: “con là con yêu của mẹ”. Trẻ có thể nói được nhiều câu phức tạp hơn và đặt câu hỏi theo nhiều cách khác nhau. Trẻ có thể nói được những câu dài tới 8- 9 từ và có thể kể lại những chuyện xung quanh trẻ cho người khác nghe một cách rõ ràng.
Trẻ đã biết thể hiện cảm xúc, mong muốn của mình thông qua lời nói như “con yêu mẹ”, mẹ ơi con muốn ăn cơm”, … tuy nhiên dưới tác động của cảm xúc trẻ có thể nghe nhầm, phát âm nhầm. Tuy vậy ở mỗi độ tuổi, phát triển ngôn ngữ đạt đến một mức độ nhất định. Trong hoạt động dạy thơ thì việc giáo viên thể hiện được đúng ngữ điệu, cao độ, trường độ, cách ngắt nghỉ trong bài thơ rất quan trọng. Từ việc cô đọc hay, diễn cảm sẽ giúp cho trẻ thể hiện được giọng điệu phù hợp với tác phẩm, ngoài ra còn giúp trí tưởng tượng của trẻ phong phú, cảm nhận bài thơ một cách chân thật, rõ ràng.
Khi dạy trẻ làm quen với tác phẩm văn học, giáo viên cần chú ý tốc độ khi thể hiện tác phẩm, cần giúp trẻ hiểu những từ mới, từ khó để trẻ có thể sử dụng từ một cách chính xác, phù hợp. Trẻ 4-5 tuổi tư duy trực quan hình tượng Tư duy là một trong những đặc điểm tâm lí quan trọng, có ảnh hưởng trực tiếp đến sự tiếp nhận văn học của trẻ. Với sựu tung hoành của trí tưởng tượng cùng với tính “duy kỉ” rất cao, trẻ 4-5 tuổi luôn lấy mình làm trung tâm để nhận thức thế giới xung quanh. Với cách nhìn “vật ngã đồng nhất” và trí tưởng tượng phong phú, vạn vật trong thế giới qua con mắt của trẻ đều trở nên sinh động và có hồn.
Trẻ nhìn thấy trong thiên nhiên đời sống của chính mình và chúng hòa mình vào thiên nhiên, đồng nhất với thế giới xung quanh và với chính bản thân mình. Đặc điểm tâm lí này có nét giống với thơ ca và văn học thuở sơ khai. Điều 12 đó cũng giải thích vì sao trẻ thích nghe truyện cổ tích, thích đọc thơ và truyện đồng thoại. Chỉ có nhà thơ và trẻ em mới có thể nhìn vạn vật ra con người, nhìn thiên nhiên có linh hồn và tâm trạng.
Chính khả năng đồng hóa đó khiến cho trẻ có thể giao cảm với nghệ thuật trong tác phẩm, để có thể hiểu về thế giới bằng tâm hồn và ngôn ngữ rất thơ của mình. Tư duy của trẻ mầm non mang tính chất trực quan cụ thể, gắn liền với những hình ảnh, màu sắc, âm thanh và dần chuyển sang tư duy hình tượng. Tính cụ thể của ngôn ngữ trong tác phẩm có liên quan mật thiết tới sự tiếp nhận văn học của trẻ. Điều đó cũng giải thích tại sao ngôn ngữ trong tác phẩm văn học dành cho trẻ mầm non nói chung và trẻ 4-5 tuổi nói riêng cần cụ thể, chính xác và giàu âm thanh, màu sắc.
Tư duy của trẻ từ chỗ gắn liền với yếu tố chủ quan mang đầy màu sắc xúc cảm đến việc xuất hiện việc tự ý thức; vì vậy, khi dạy cần phải sử dụng đồ dung trực quan. Đồ dung trực quan cần đảm bảo tính thẩm mĩ và tính sư phạm. Nghĩa là những đồ dung trực quan sử dụng phải có màu sắc bắt mắt, đẹp, rõ rang, dễ quan sát, phù hợp với việc minh họa cho nội dung tác phẩm; qua đó giúp trẻ dễ dàng hơn trong việc hình dung ra hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm 1. Trẻ 4-5 tuổi trí tưởng tượng phong phú, bay bổng Nét nổi bật trong tâm lí trẻ 4-5 tuổi là trí tưởng tượng hết sức phong phú.
Sức tưởng tượng của trẻ dường như vô bờ bến, không biết đến đâu là cùng. Chúng dung tưởng tượng để khám phá thế giới và tự thỏa mãn nhu nhận thức của mình. Trí tưởng tượng lag một phần quan trọng của các quá trình tâm lí, nó góp phần tích cực vào hoạt động tư duy và nhận thức của trẻ. Theo nghiên cứu của các nhà tâm lí học, tưởng tượng của trẻ 4-5 tuổi đã bắt đầu mang tính chất sáng tạo.
Tưởng tượng của trẻ gắn chặt với cảm xúc. Tưởng tượng phụ thuộc vào vào sự phát triển của cảm xúc, cảm xúc càng sâu lắng thì tưởng tượng càng phát triển phù hợp với cảm xúc đó và ngược lại, tưởng tượng cũng giữ vai trò quan trọng trong việc làm giàu them những kinh nghiệm cảm xúc của trẻ. Việc 13 hình thành và phát triển tưởng tượngcủa trẻ cũng gắn chặt với việc hình thành và phát triển ngôn ngữ. Nhờ có ngôn ngữ mà trẻ có thể hình dung ra được những gì mà trẻ không nhìn thấy.
Vì thế, nếu một đứa trẻ mà ngôn ngữ kém phát triển thì trí tưởng tượng cũng nghèo nàn. Tưởng tượng giúp cho trẻ có thể xâu chuỗi các sự vật, hiện tượng riêng lẻ vào một thế giới thống nhất. Tưởng tượng của trẻ được phát triển trong các hoạt động giáo dục. Qua các hoạt động giáo dục, trẻ sâu chuỗi được các hoạt động giáo dục.
Qua các hoạt động giáo dục, trẻ sâu chuỗi được các sự kiện bằng trí tượng tượng phong phú của mình và tích lũy được vốn biểu tượng trong từng hoạt động. Sau đó, trong những hoàn cảnh cụ thể, trẻ sẽ có những liên tưởng cần thiết.