Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa trong dạy học lịch sử cho học sinh huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam. Chương 2: Một số biện pháp phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa cho học sinh huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam trong dạy học Lịch sử thế giới hiện đại (1945 – 2000), Lớp 12 THPT, chương trình chuẩn. 18 z CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA LỊCH SỬ CHO HỌC SINH THPT 1. Quan niệm về kĩ năng và phát triển kĩ năng sử dụng SGK 1.
Quan niệm về kĩ năng Theo các tác giả: A. Isebưseva (Liên Xô), Trần Trọng Thủy,. cho rằng chỉ cần nắm vững cách thức của hành động tức là có kĩ năng. Trong khi đó, các nhà nghiên cứu giáo dục khác như: K.Platônốp, Ngô Công Hoàn, Nguyễn Quang Uẩn,.
lại xem xét kĩ năng ở góc độ năng lực của con người và cho rằng: kĩ năng vừa có tính ổn định, vừa có tính mềm dẻo, tính linh hoạt và tính mục đích. Theo Từ điển Tiếng Việt, “Kĩ năng là khả năng vận dụng những kiến thức đã nhận được trong một lĩnh vực nào đó áp dụng vào thực tế”[35, tr. Kĩ năng được hình thành sau khi đã lĩnh hội được kiến thức và vận dụng các kiến thức đó áp dụng vào hoàn cảnh thực tế nhất định. Ví dụ như: kĩ năng nghiên cứu tài liệu, kĩ năng giải bài tập hình học, bài tập lượng giác, kĩ năng đọc, kĩ năng viết Ngoại ngữ,.
Đanilôp cho rằng, kĩ năng là kiến thức trong hành động, thể hiện bằng việc chúng ta biết vận dụng sáng tạo những kiến thức mà bản thân đã học được không chỉ vào các hoạt động lý thuyết, mà còn trong thực tế của cuộc sống : “Kĩ năng là khả năng con người biết và sử dụng có mục đích và sáng tạo những kiến thức của mình trong hoạt động lý thuyết cũng như trong thực tiễn. Kĩ năng bao giờ cũng xuất phát từ kiến thức và dựa vào kiến thức. Kĩ năng chính là kiến thức trong hoạt động”[18, tr. 19 z Ngoài ra, kĩ năng còn được coi là khả năng để áp dụng những kiến thức của bản thân đã được định hướng cách thức hành động, phương pháp hành động để hoàn thành nhiệm vụ mới.
Theo Lê Văn Hồng, Lê Ngọc Lan, Nguyễn Văn Thành: Kĩ năng là khả năng vận dụng kiến thức (khái niệm, cách thức, phương thức) để giải quyết một nhiệm vụ mới [16, tr. Theo quan niệm của Trần Trọng Thủy: Kĩ năng là một mặt kĩ thuật của hành động, con người nắm được cách thức hành động – tức kĩ thuật hành động là có kĩ năng nghĩa là khi biết được cách thức và phương pháp hành động chứng tỏ chúng ta đã có kĩ năng. Kĩ năng là sự thực hiện có kết quả một hành động bằng cách vận dụng những tri thức, kinh nghiệm về hành động này để tiến hành phù hợp với những điều kiện cho phép, vì vậy kĩ năng không chỉ là mặt kĩ thuật của hành động mà còn biểu hiện năng lực của chủ thể. Trên cơ sở đó các tác giả Nguyễn Thị Mĩ Lộc, Đinh Thị Kim Thoa, Trần Văn Tính đã đưa ra khái niệm về kĩ năng học tập: “kĩ năng học tập là sự thực hiện có kết quả các hành động phân tích, mô hình hóa, khái quát hóa các đối tượng nhận thức… bằng cách vân dụng những tri thức kinh nghiệm về hành động này để tiến hành phù hợp với những điều kiện cho phép”[26, tr.
83] Như vậy có thể hiểu, kĩ năng là sự thực hiện có kết quả một hành động nào đó bằng cách vận dụng những tri thức, những kinh nghiệm đã có để hành động phù hợp với những điều kiện cho phép. Muốn có kĩ năng, con người cần phải vận dụng vốn tri thức và kinh nghiệm của bản thân vào hành động. Hành động có kết quả khi hành động phù hợp với điều kiện cụ thể cho phép. HS đã hình thành được kĩ năng, có thể vận dụng những hiểu biết, kinh nghiệm trong mọi điều kiện, hoàn cảnh có thể hoàn thành nhiệm vụ đề ra.
Điều này đòi hỏi giáo viên phải linh hoạt, sáng tạo trong việc hình thành, rèn luyện và phát triển kĩ năng cho học sinh. 20 z Tuy nhiên, cần phân biệt sự khác nhau giữa “kĩ năng” và “năng lực”. Theo từ điển Tiếng Việt, năng lực là: “Phẩm chất tâm lý và sinh lý tạo cho con người khả năng hoàn thành một loại hoạt động nào đó với chất lượng cao”[35, tr. Năng lực không phải là cái có sẵn mang tính bẩm sinh mà chỉ có những tư chất của năng lực, vốn là một trong số những đặc điểm giải phẫu sinh lý của não và hệ thần kinh mới có tính bẩm sinh.
Những tư chất này sẽ dần dần được hình thành và phát triển trong quá trình hoạt động. Sự phát triển của nó đạt kết quả cao nếu có những hành động kích thích phù hợp đúng lúc với những điều kiện tâm lý cho phép. Hoạt động chính là cơ sở, điều kiện cần thiết cho sự hình thành và phát triển năng lực. Như vậy, năng lực mang tính chất rộng hơn “kĩ năng”, là một thuộc tính tâm lý phức hợp, là điểm hội tụ của nhiều yếu tố: tri thức, kĩ năng, kinh nghiệm, sự sẵn sàng hành động và trách nhiệm đạo đức.
Ví dụ: năng lực chuyên môn, năng lực sư phạm,. Quan niệm về phát triển kĩ năng tự học cho học sinh - Quan niệm về phát triển và phát triển kĩ năng Từ điển Tiếng Việt, “phát triển” là khái niệm dùng để chỉ “sự biến đổi hoặc làm cho biến đổi từ ít đến nhiều, từ hẹp đến rộng, từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp”[35, tr. Phát triển là khuynh hướng vận động đã xác định về hướng của sự vật từ thấp đến cao, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn. Cái mới ra đời thay thế cái cũ, cái tiến bộ ra đời thay thế cái lạc hậu.
Hay nói một cách khác, phát triển được coi là sự lớn lên về mặt kích thước, độ lớn hay giá trị, tầm quan trọng của sự vật hay vấn đề nào đó. Hiện nay, dạy học cần hướng đầy đủ vào việc tổ chức cho học sinh lĩnh hội tri thức, hình thành kĩ năng, thái độ ứng xử theo những chuẩn mực nhất định, nghĩa là giúp học sinh lĩnh hội được kiến thức cơ bản, có được kĩ năng tương ứng và thái độ đúng (học được và thực hành được). Hình thành kĩ năng cho học sinh thực chất là làm cho các em nắm vững hệ thống 21 z các thao tác học tập cụ thể tương ứng với những nội dung học tập xác định. Như vậy, trong quá trình dạy học, sau khi đã giúp người học hình thành được kĩ năng rồi, giáo viên cần tiếp tục tạo điều kiện học sinh rèn luyện và phát triển các kĩ năng đó.
Như vậy, phát triển kĩ năng được hiểu là quá trình luyện tập làm cho khả năng vận dụng những kiến thức hay những kinh nghiệm của bản thân vào thực tế ngày càng thành thạo, giải quyết được mục tiêu đề ra. Bởi việc hình thành được các kĩ năng thì chưa đủ, kĩ năng đó chỉ đạt được hiệu quả trong hoàn cảnh nhất định mà giáo viên đã từng định hướng cho người học. Vì vậy, các em cần phải luyện tập thành thạo các kĩ năng đó trong những hoàn cảnh khác nhau, cụ thể là trong từng nội dung, bài học. Hình thành và phát triển kĩ năng nói chung, kĩ năng sử dụng SGK lịch sử nói riêng có vai trò rất quan trọng trong quá trình dạy học bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông.
Đây là việc làm không thể thiếu góp phần nâng cao hứng thú của HS và thực hiện được mục tiêu, nhiệm vụ bộ môn. - Phát triển kĩ năng tự học cho học sinh THPT Giáo viên luôn giữ một vai trò quan trọng trong quá trình dạy học, là người tổ chức, điều khiển, hướng dẫn, chỉ đạo hoạt động học tập của học sinh. Tuy nhiên, dù giáo viên có kiến thức chuyên môn uyên thâm, giảng dạy hay, nhưng học sinh không chịu đầu tư thời gian tự học thì kết quả học tập sẽ không được cao, bởi : Dạy giỏi là biết kích thích tự học theo đúng quy luật của tâm lý, tư duy khiến cho năng lực tự học phát triển, nhờ vậy mà kiến thức cũng giàu lên nhanh một cách vững chắc, sâu sắc. Tự học là quá trình đấu tranh của chính bản thân người học để giải quyết mâu thuẫn giữa một bên là yêu cầu, nhiệm vụ nhận thức, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo học tập, với một bên là khả năng hiện có của HS.
Giải quyết được mâu thuẫn này, sẽ giúp HS phát triển về mặt nhận thức nói riêng và nhân cách nói chung. 22 z Đối với HS, tự học được coi là một hệ thống các thao tác nhằm biến các nguồn tri thức đã tiếp thu thành kiến thức riêng của bản thân. Trong học tập bao giờ cũng có tự học, nghĩa là tự mình lao động trí óc chiếm lĩnh kiến thức mà không nhất thiết phải có thầy ở bên cạnh để trực tiếp trao đổi. Nhờ có quá trình tự học mà HS có thể làm phong phú giá trị của bản thân mình bằng cách thu nhận, xử lý và biến đổi thông tin bên ngoài thành tri thức bên trong con người.
Rèn luyện kĩ năng tự học là quá trình làm đi làm lại nhiều lần cách học với sự tự giác, tính tích cực và độc lập cao của từng cá nhân. Đối với HS ở trường THPT, kĩ năng tự học gắn liền với sự hướng dẫn của GV. Học sinh có kĩ năng tự học lịch sử thể hiện ở việc các em độc lập hoàn thành những nhiệm vụ được giao với sự giúp đỡ, hướng dẫn, kiểm tra của giáo viên. Quá trình tự học của HS chủ yếu dựa vào nội dung SGK, GV giao nhiệm vụ cho HS, HS dựa vào SGK để hoàn thành nhiệm vụ được giao.
Vì vậy, phát triển kĩ năng tự học cho HS gắn liền với phát triển cho HS các kĩ năng sử dụng SGK. Phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa lịch sử cho học sinh Việc phát triển các kĩ năng sử dụng SGK cho HS là cơ sở giúp HS nắm vững được hệ thống các kiến thức cơ bản của bộ môn, theo quy định của chương trình. Trên nền tảng biết khai thác, vận dụng các kiến thức trong bài viết, HS “hiểu” sâu sắc lịch sử, từ đó có thể vận dụng những hiểu biết ấy vào thực tiễn cuộc sống.