mở đầu cho thời kỳ xã hội quan tâm đến giáo dục trẻ khiếm thính, đã có những công trình nghiên cứu về trẻ khiếm thính và KNNN của trẻ khiếm thính của nhiều nhà nghiên cứu và sư phạm nổi tiếng. Các nhà phát minh ra chữ cái ngón tay người châu Âu (Abblé de l’Epée) và người đầu tiên cố gắng kết nối lời nói với quá trình trí não cao cấp (Samuel Heinicke) đã có sự tranh cãi không nhân nhượng về quan điểm khác nhau đối với giáo dục trẻ khiếm thính. Từ đó bắt đầu cuộc chiến giữa những người đề xuất sử dụng hệ thống ngôn ngữ ký hiệu và những người coi trọng việc sử dụng lời nói và thính lực còn lại trong giáo dục trẻ khiếm thính [46][81]. Đi sâu vào trường phái giáo dục trẻ khiếm thính theo tiếp cận nghe - nói có thể nhận thấy, những nghiên cứu về kỹ năng nghe - nói của trẻ khiếm thính đã được đề cập trong các công trình nghiên cứu của một số nhà khoa học theo các khía cạnh sau: Kỹ năng nghe - nói của trẻ khiếm thính phát triển chậm chạp, thậm chí cả những trẻ khiếm thính có mức độ khiếm thính nhẹ cũng có những chậm trễ ở một số mặt của sự phát triển ngôn ngữ, điều này đã được chứng minh trong các nghiên cứu của Yoshinaga- Itano & Seedy (1998) [101], Ling, D.
Trẻ khiếm thính tiếp thu các quy tắc ngữ pháp chậm hơn, điều này xảy ra ở cả trẻ khiếm thính mức độ sâu cũng như trẻ khiếm thính mức độ nhẹ hơn [80], [81], [101]. Trẻ khiếm thính sử dụng các chức năng ngữ nghĩa và ngữ dụng như các trẻ nghe bình thường nhỏ tuổi hơn. Sự phát triển ngữ dụng của trẻ khiếm thính rất giống với trẻ nghe bình thường, trong khi sự phát triển ngữ nghĩa bị chậm lại phía sau khá xa, một số chức năng ngữ nghĩa dạng cao không được sử dụng ở trẻ khiếm thính. Điều này đã được thể hiện qua các công trình nghiên cứu của Skarakis & Prutting (1977); Curtiss, Prutting, Lowell (1979) và Kuder S.
Nguyên nhân của những khiếm khuyết ngôn ngữ ở trẻ khiếm thính do yếu tố chủ yếu là bản thân khiếm khuyết về nghe, cơ hội tham gia vào các cuộc hội thoại bằng lời bị hạn chế nên trẻ khiếm thính không có cùng cơ hội để học các quy tắc ngôn ngữ [74], [81], [88]. Bên cạnh đó, một số kết quả nghiên cứu về trẻ khiếm thính sử dụng ngôn ngữ nói đã cho thấy trẻ khiếm thính được giáo dục bằng phương pháp tiếp cận nghe 10 – nói có khả năng giao tiếp dễ dàng, dễ hiểu, trôi chảy bằng ngôn ngữ nói, đồng thời có khả năng nắm vững ngôn ngữ nói dưới hình thức văn bản. Tại Hoa Kỳ, Geers và Moog (1989) đã đánh giá 100 người bị tổn thương thính giác ở độ tuổi 16 và 17 mang quốc tịch Mỹ và Canada, những người đã học các chương trình giao tiếp bằng ngôn ngữ nói và hầu hết (85%) đều học ở trường cả ngày. Tất cả những người này đều có tổn thương thính giác hơn 85 dB HL; 50 người có một bên tai ít tổn thương ở mức 85 - 100 dB HL; 50 người còn lại tổn thương lớn hơn 100 dB HL.
Tất cả đều có chỉ số IQ hơn 85, mức trung bình là 111. Geers và Moog (1989) đã chỉ ra rằng, trẻ khiếm thính có thể đạt được trình độ ngôn ngữ nhất định và có thể tiệm cận với ngôn ngữ của người nghe bình thường [81]. Những năm gần đây, sự phát triển của khoa học công nghệ đã làm cho kỹ năng nghe – nói của trẻ khiếm thính được cải thiện đáng kể. Một số công trình nghiên cứu cho thấy trẻ khiếm thính được cấy điện cực ốc tai sớm và được can thiệp sớm thì kỹ năng nghe - nói phát triển tốt hơn, sự phát triển kỹ năng nghe - nói có thể gần hoặc tương đương với trẻ nghe bình thường như: Yoshinaga - Itano và các cộng sự (1998) cho rằng một số trẻ khiếm thính cấy điện cực ốc tai có thể học ngôn ngữ nhanh hơn những trẻ nghe bình thường khác, do vậy, trẻ có thể ‘bắt kịp’ sự chậm trễ về mặt ngôn ngữ đã xảy ra trước khi trẻ được cấy điện cực ốc tai và trẻ có thể đạt được sự phát triển ngôn ngữ phù hợp khi trẻ 4 đến 7 tuổi [101].
Nghiên cứu của Nicholas, J.G & Geer, AE (2006) [87] đã khẳng định trẻ khiếm thính được sử dụng điện cực ốc tai sớm thì nghe được âm thanh rõ ràng hơn do đó ngôn ngữ nói phát triển tốt hơn. Nghiên cứu của Betty Vohr và các cộng sự (2011) đặc biệt khẳng định khả năng phát triển kỹ năng nghe – nói của những trẻ khiếm thính được can thiệp sớm trước 3 tháng tuổi, mức độ phát triển kỹ năng nghe – nói của những trẻ này có thể tương đương với trẻ nghe bình thường cùng lứa tuổi [50]. Ở Việt Nam, các nghiên cứu về ngôn ngữ của trẻ khiếm thính rất hạn chế. Đến nay, những thông tin đáng kể nhất về sự phát triển ngôn ngữ của trẻ khiếm thính lứa tuổi mẫu giáo mới chỉ được công bố trong công trình nghiên cứu của tác giả Phạm Thị Cơi và tác giả Bùi Thị Lâm.
Theo nghiên cứu của tác giả Phạm Thị Cơi, về phát âm thì độ rõ ràng trong lời nói của trẻ khiếm thính dù được huấn luyện tốt và lâu dài thì cũng khó đạt được mức độ như trẻ nghe bình thường, do vậy yêu cầu đặt ra trong dạy phát âm cho trẻ khiếm thính lứa tuổi mẫu giáo là sao cho người nghe có thể nhận ra và hiểu được toàn bộ lời nói của trẻ. Về khả năng lĩnh hội và sử dụng từ trong giao tiếp thì đến độ 11 tuổi mẫu giáo, trẻ khiếm thính mới chỉ lĩnh hội được những từ gắn với sự vật, hành động cụ thể. “Số lượng từ trong giai đoạn này chỉ khoảng 30 – 50 từ (chủ yếu là danh từ). Các câu nói của trẻ chủ yếu là câu một từ mà trẻ thường dùng để gọi tên sự vật, hành động hay mách bảo điều gì đó” [8, tr.
Đây là những thông tin hữu ích cho công tác giáo dục trẻ khiếm thính. Tuy nhiên, những kết quả nghiên cứu này được tiến hành từ cuối những năm 1980, với các thiết bị trợ thính còn hạn chế và trẻ thường được phát hiện, can thiệp muộn. Hiện nay, nhờ sự hỗ trợ tốt hơn của thiết bị trợ thính và dịch vụ can thiệp sớm, sự phát triển ngôn ngữ trong đó có kỹ năng nghe – nói của trẻ khiếm thính có thể đạt được những thành tựu cao hơn. Theo nghiên cứu của tác giả Bùi Thị Lâm, mức độ phát triển chung về ngôn ngữ của trẻ mẫu giáo khiếm thính 3 – 4 tuổi là rất thấp dựa trên kết quả khảo sát khả năng nghe hiểu, vốn từ, độ rõ ràng của lời nói và sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp và chơi; mức độ nghe hiểu lời nói của trẻ mẫu giáo khiếm thính 3 – 4 tuổi còn kém, do vậy trẻ cần tiếp tục được rèn luyện kỹ năng nghe ở cả mức độ nghe nhận diện âm thanh và nghe nhận biết và hiểu lời nói; vốn từ của trẻ còn ít cả về số lượng từ trẻ chỉ hiểu và số lượng từ trẻ hiểu và nói được, hầu hết các từ, câu mà trẻ nói chỉ có thể hiểu được kèm với tình huống cụ thể, chỉ có rất ít trẻ phát âm có thể hiểu được rõ ràng.
Như vậy, các nghiên cứu về kỹ năng nghe – nói của trẻ khiếm thính đã chỉ ra những đặc điểm về kỹ năng nghe – nói của trẻ, đồng thời khẳng định vai trò của việc sử dụng các thiết bị trợ thính và điều kiện can thiệp sớm. Nhìn chung, các kết quả nghiên cứu cho thấy, kỹ năng nghe – nói của trẻ khiếm thính còn nhiều khó khăn, hạn chế so với trẻ nghe bình thường cùng độ tuổi. Mức độ phát triển kỹ năng nghe – nói của trẻ khiếm thính chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố trong đó yếu tố về mức độ khiếm thính, điều kiện trang bị thiết bị trợ thính và can thiệp sớm có vai trò quan trọng. Vì vậy, đề tài xác định khi đánh giá đặc điểm kỹ năng nghe – nói của trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi cần xác định rõ mức kỹ năng nghe - nói của trẻ và đặt trong mối quan hệ với các yếu tố về mức độ khiếm thính, điều kiện trang bị thiết bị trợ thính và can thiệp sớm để có những phân tích làm rõ sự tương quan giữa đặc điểm kỹ năng nghe – nói và các yếu tố này.
Nghiên cứu về phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính a) Nghiên cứu về phát triển kỹ năng nghe - nói cho trẻ em nói chung Hiện nay, trên thế giới có nhiều nghiên cứu về năng lực sử dụng ngôn ngữ và vấn đề phát triển KNNN cho trẻ em nói chung. Các nghiên cứu đã khẳng định vai trò, 12 vị trí của việc phát triển KNNN đối với trẻ em như: Các tác giả Wilson, Julie Anne thông qua tài liệu “A Program to Develop the listening and speaking skill of children in a first grade classroom” (1997) đã khẳng định tầm quan trọng của KNNN đối với trẻ em: “Những trẻ có thể diễn giải suy nghĩ và ý kiến của mình bằng lời nói sẽ có thể thành công hơn trong học tập. Quan trọng hơn, những trẻ không phát triển KNNN có nguy cơ chịu ảnh hưởng cả đời bởi chính sự thiếu hụt KN này” [105, tr. Các nghiên cứu về vấn đề phát triển KNNN cho trẻ em tập trung vào hai quan điểm chính như sau: (1) Phát triển KNNN theo hướng tiếp cận năng lực: Nhiều nước trên thế giới đã nhấn mạnh mục tiêu của môn học Tiếng mẹ đẻ là giúp trẻ có một công cụ để tư duy và giao tiếp thông qua việc hình thành và phát triển các KNNN.
Chương trình dạy tiếng mẹ đẻ của Thái Lan cho rằng: “Việc dạy Tiếng phải trau dồi cho HS KN nghe - nói - đọc - viết và khả năng dùng ngôn ngữ để thông báo và bày tỏ tình cảm một cách có hiệu quả, có ấn tượng sâu sắc, đúng mực, sáng tạo và thích hợp”. Trong khi đó, chương trình dạy Tiếng Pháp (1985) khẳng định rằng: KNNN tiếng Pháp là một trong những yếu tố tạo điều kiện cho mọi thành công trong học tập và tạo cơ sở cho việc hòa nhập vào xã hội một cách thoải mái [66]. (2) Phát triển KNNN trong giao tiếp và bằng giao tiếp: Theo định hướng này, dạy ngôn ngữ nói là lấy giao tiếp làm môi trường, phương pháp, nhiệm vụ và mục đích của việc phát triển KNNN.