Phát Triển Kinh Tế Dải Ven Biển Thanh - Nghệ - Tĩnh: Nghiên Cứu và Đánh Giá

Khám phá tiềm năng phát triển kinh tế dải ven biển Thanh Nghệ Tĩnh, từ du lịch đến thủy sản, góp phần nâng cao đời sống người dân.

• Tác giả: Hoàng Phan Hải Yến
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Minh Tuệ
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Địa Lí Học
• Đề tài: Phát Triển Kinh Tế Dải Ven Biển Thanh - Nghệ - Tĩnh
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 1. LÝ DO CHọN Đề TÀI
• 2. MụC TIÊU, NHIệM Vụ VÀ GIớI HạN CủA Đề TÀI
• 2.1. Mục tiêu
• 2.2. Nhiệm vụ
• 2.3. Giới hạn nghiên cứu
• 3. LịCH Sử NGHIÊN CứU
• 3.1. Trên phạm vi cả nƣớc
• 3.2. Trong phạm vi dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh
• 4. CÁC QUAN ĐIểM VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CứU
• 4.1. Các quan điểm nghiên cứu
• 4.1.1. Quan điểm tổng hợp
• 4.1.2. Quan điểm lãnh thổ
• 4.1.3. Quan điểm hệ thống
• 4.1.4. Quan điểm lịch sử - viễn cảnh
• 4.1.5. Quan điểm phát triển bền vững
• 4.2. Các phương pháp nghiên cứu
• 4.2.1. Phƣơng pháp thu thập, xử lý và tổng hợp tài liệu
• 4.2.2. Phƣơng pháp thống kê, so sánh
• 4.2.3. Phƣơng pháp khảo sát thực địa
• 4.2.4. Phƣơng pháp chuyên gia
• 4.2.5. Phƣơng pháp bản đồ, GIS
• 4.2.6. Phƣơng pháp dự báo
• 5. ĐÓNG GÓP CủA Đề TÀI
• 6. CấU TRÚC CủA Đề TÀI
• 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ DẢI VEN BIỂN
• 1.1. Các khái niệm có liên quan đến phát triển kinh tế
• 1.1.1. Tăng trƣởng kinh tế
• 1.1.2. Phát triển kinh tế
• 1.1.3. Cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế
• 1.2. Quan niệm chung về dải ven biển và phạm vi dải ven biển
• 1.2.1. Quan niệm về dải ven biển và phạm vi dải ven biển trên thế giới
• 1.2.2. Quan niệm về dải ven biển và phạm vi dải ven biển ở Việt Nam
• 1.3. Quan điểm về cách tiếp cận nghiên cứu dải ven biển Việt Nam
• 1.3.1. Tiếp cận địa lí kinh tế
• 1.3.2. Tiếp cận sinh thái và môi trƣờng
• 1.3.3. Tiếp cận văn hóa - xã hội
• 1.4. Quan niệm của đề tài về dải ven biển và phạm vi dải ven biển
• 1.4.1. Về dải ven biển
• 1.4.2. Về phạm vi dải ven biển
• 1.5. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế dải ven biển
• 1.5.1. Vị trí địa lí
• 1.5.2. Kinh tế - xã hội
• 1.6. Các tiêu chí đánh giá sự phát triển kinh tế vận dụng cho dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh
• 1.6.1. Các tiêu chí chung
• 1.6.2. Các tiêu chí đánh giá phát triển kinh tế theo ngành
• 1.6.3. Các tiêu chí đánh giá phát triển kinh tế theo lãnh thổ
• 2. CƠ Sở THựC TIễN
• 2.1. Hoạt động kinh tế ở dải ven biển Việt Nam
• 2.1.1. Khái quát chung
• 2.1.2. Một số hoạt động kinh tế chủ yếu
• 2.1.3. Một số vấn đề đặt ra trong sự phát triển kinh tế ở dải ven biển hiện nay
• 2.1.3.1. Sức ép khai thác ở dải ven biển
• 2.1.3.2. Biến đổi khí hậu và nƣớc biển dâng
• 2.2. Hoạt động kinh tế ở ba tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh (TNT)
• 2.2.1. Quy mô và tốc độ tăng trƣởng kinh tế
• 2.2.2. Cơ cấu kinh tế
• 2.2.3. Giá trị sản xuất
• 3. CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƢỞNG VÀ THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ DẢI VEN BIỂN THANH - NGHỆ - TĨNH
• 3.1. CÁC NHÂN Tố ảNH HƢởNG ĐếN PHÁT TRIểN KINH Tế DảI VEN BIểN THANH - NGHệ - TĨNH
• 3.1.1. Phạm vi lãnh thổ và vị trí địa lí
• 3.1.2. Tài nguyên thiên nhiên chính
• 3.1.3. Kinh tế - xã hội
• 3.1.3.1. Dân cƣ và nguồn lao động
• 3.1.3.2. Cơ sở hạ tầng
• 3.1.3.3. Thị trƣờng
• 3.1.3.4. Khoa học - công nghệ
• 3.1.3.5. Chính sách phát triển kinh tế biển
• 3.1.4. Đánh giá chung
• 3.1.4.1. Những cơ hội và thuận lợi
• 3.1.4.2. Những khó khăn - thách thức
• 3.2. THựC TRạNG PHÁT TRIểN KINH Tế ở DảI VEN BIểN THANH - NGHệ - TĨNH
• 3.2.1. Khái quát chung
• 3.2.2. GTSX và tốc độ tăng trƣởng GTSX
• 3.2.3. Thực trạng phát triển kinh tế theo ngành
• 3.2.3.1. Ngành công nghiệp
• 3.2.3.2. Ngành nông - lâm - thủy sản
• 3.2.3.3. Ngành dịch vụ
• 3.2.4. Các hình thức tổ chức lãnh thổ kinh tế ở dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh
• 3.2.4.1. Tổ chức lãnh thổ theo không gian
• 3.2.4.2. Đánh giá chung
• 3.2.4.2.1. Những thành tựu đạt đƣợc
• 3.2.4.2.2. Những khó khăn và hạn chế
• 4. ĐỊNH HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP TRIỂN KINH TẾ DẢI VEN BIỂN THANH - NGHỆ - TĨNH ĐẾN NĂM 2020, TẦM NHÌN ĐẾN NĂM 2030
• 4.1. QUAN ĐIểM, MụC TIÊU VÀ ĐịNH HƢớNG PHÁT TRIểN DảI VEN BIểN BắC TRUNG Bộ VÀ DUYÊN HảI MIềN TRUNG ĐếN NĂM 2020
• 4.1.1. Định hướng phát triển
• 4.1.1.1. Lựa chọn hƣớng phát triển đột phá
• 4.1.1.2. Định hƣớng ƣu tiên phát triển kinh tế
• 4.1.1.3. Định hƣớng phát triển các ngành
• 4.2. QUAN ĐIểM, MụC TIÊU VÀ ĐịNH HƢớNG PHÁT TRIểN KINH Tế DảI VEN BIểN THANH - NGHệ - TĨNH ĐếN NĂM 2020
• 4.2.1. Mục tiêu phát triển
• 4.2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 4.2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 4.2.2. Định hướng phát triển
• 4.2.2.1. Theo không gian
• 4.3. CÁC GIảI PHÁP PHÁT TRIểN KINH Tế DảI VEN BIểN THANH - NGHệ - TĨNH ĐếN NĂM 2020, TầM NHÌN ĐếN NĂM 2030
• 4.3.1. Các giải pháp chung
• 4.3.1.1. Huy động và thu hút vốn đầu tƣ
• 4.3.1.2. Cơ chế chính sách
• 4.3.1.3. Nguồn nhân lực
• 4.3.1.4. Khoa học - công nghệ
• 4.3.1.5. Hợp tác trong toàn dải, trong tỉnh, liên tỉnh, liên vùng và hội nhập quốc tế
• 4.3.1.6. Thị trƣờng
• 4.3.1.7. Phát triển kinh tế với đảm bảo an ninh, quốc phòng
• 4.3.1.8. Tổ chức thực hiện quy hoạch
• 4.3.2. Các giải pháp cụ thể đối với các ngành, các khu công nghiệp, đô thị du lịch và khu kinh tế
• 4.3.2.1. Đối với ngành công nghiệp
• 4.3.2.2. Đối với ngành nông, lâm, thủy sản
• 4.3.2.3. Đối với ngành du lịch biển
• 4.3.2.4. Đối với các khu công nghiệp
• 4.3.2.5. Đối với đô thị du lịch
• 4.3.2.6. Đối với các khu kinh tế
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH VÀ BẢN ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Phát Triển Kinh Tế Dải Ven Biển Thanh Nghệ Tĩnh

Bước sang thế kỷ XXI, biển và đại dương đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế thế giới. Nguồn tài nguyên trên đất liền ngày càng cạn kiệt, việc khai thác tiềm năng kinh tế biển trở nên cấp thiết. Việt Nam có lợi thế bờ biển dài, vùng biển rộng lớn, tạo điều kiện phát triển kinh tế biển. Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh (TNT) là 3 tỉnh ven biển thuộc vùng Bắc Trung Bộ, có đường bờ biển dài 321 km. Dải ven biển của 3 tỉnh này có diện tích rộng 4.889,7 km2 và dân số 2. Tiềm năng tài nguyên ở biển và vùng ven biển khá phong phú, đa dạng nhƣ trữ lƣợng hải sản, quần thể thực động vật đa dạng; có nhiều thắng cảnh đẹp, có khả năng phát triển các sản phẩm du lịch biển, đảo nhƣ: du lịch sinh thái, nghỉ dƣỡng và tìm hiểu khám phá. Hệ thống các điểm du lịch ở đây đã tạo thành các tuyến du lịch ven biển đẹp, có sức hấp dẫn trong nƣớc và quốc tế; có nhiều điều kiện rất thuận lợi cho phát triển hệ thống cảng và vận tải đƣờng biển.

1.1. Tiềm Năng Phát Triển Kinh Tế Biển Thanh Hóa

Thanh Hóa sở hữu bờ biển dài với nhiều bãi biển đẹp, thuận lợi cho phát triển du lịch biển Thanh - Nghệ - Tĩnh. Ngoài ra, tỉnh còn có tiềm năng lớn về khai thác thủy sản Thanh - Nghệ - Tĩnh và phát triển cảng biển Thanh - Nghệ - Tĩnh. Việc quy hoạch và đầu tư hợp lý sẽ giúp Thanh Hóa khai thác tối đa lợi thế này. Theo tài liệu gốc, Thanh Hóa có nhiều điều kiện thuận lợi cho phát triển hệ thống cảng và vận tải đường biển.

1.2. Lợi Thế Phát Triển Kinh Tế Biển Nghệ An

Nghệ An có vị trí chiến lược trong khu vực Bắc Trung Bộ, với tiềm năng phát triển logistics ven biển và năng lượng tái tạo ven biển. Tỉnh cũng có nhiều khu công nghiệp ven biển, thu hút đầu tư vào các ngành công nghiệp chế biến và sản xuất. Việc bảo vệ môi trường biển là yếu tố then chốt để phát triển bền vững. Theo tài liệu gốc, kinh tế của DVBTNT phát triển theo hƣớng mở rộng, giao lƣu với nƣớc ngoài, liên kết với các tỉnh trong cả nƣớc và thu hút phần lớn vốn đầu tƣ nƣớc ngoài vào khu vực này, giải quyết việc làm cho nhiều lao động…

1.3. Cơ Hội Phát Triển Kinh Tế Biển Hà Tĩnh

Hà Tĩnh có Khu kinh tế Vũng Áng, là động lực tăng trưởng quan trọng của tỉnh. Khu kinh tế này thu hút đầu tư vào các ngành công nghiệp nặng, cảng biển và logistics. Tuy nhiên, cần chú trọng đến vấn đề ô nhiễm môi trường biển để đảm bảo phát triển bền vững. Theo tài liệu gốc, tiềm năng tài nguyên ở biển và vùng ven biển khá phong phú, đa dạng nhƣ trữ lƣợng hải sản, quần thể thực động vật đa dạng; có nhiều thắng cảnh đẹp, có khả năng phát triển các sản phẩm du lịch biển, đảo nhƣ: du lịch sinh thái, nghỉ dƣỡng và tìm hiểu khám phá.

II. Thách Thức Phát Triển Kinh Tế Ven Biển Thanh Nghệ Tĩnh

Mặc dù có nhiều tiềm năng, quá trình phát triển kinh tế ở DVBTNT vẫn còn nhiều hạn chế. Nhận thức về vai trò của kinh tế DVB chưa đầy đủ. Thiếu quy hoạch phát triển kinh tế DVB phù hợp với chiến lược phát triển của cả nước. Thiếu sự liên kết trong chính sách, quy hoạch phát triển kinh tế giữa Thanh - Nghệ - Tĩnh với các tỉnh khác. Cơ cấu các ngành kinh tế còn nhiều bất cập, nông nghiệp vẫn chiếm tỷ lệ cao, trong khi công nghiệp và dịch vụ chưa tận dụng được lợi thế. Đời sống nhân dân vùng ven biển còn gặp nhiều khó khăn.

2.1. Quy Hoạch Phát Triển Kinh Tế Dải Ven Biển Bất Cập

Việc thiếu quy hoạch đồng bộ và dài hạn gây khó khăn cho việc thu hút đầu tư và phát triển các ngành kinh tế mũi nhọn. Cần có quy hoạch tổng thể, bao gồm các ngành công nghiệp, du lịch, nông nghiệp và khai thác thủy sản, để đảm bảo phát triển bền vững. Theo tài liệu gốc, còn thiếu một quy hoạch phát triển kinh tế DVB đến năm 2020 ở tầm dài 2 hạn phù hợp với Chiến lƣợc phát triển của cả nƣớc.

2.2. Biến Đổi Khí Hậu Tác Động Đến Vùng Ven Biển

Biến đổi khí hậu và nước biển dâng đe dọa đến cơ sở hạ tầng, sản xuất nông nghiệp và đời sống của người dân ven biển. Cần có các giải pháp ứng phó hiệu quả, bao gồm xây dựng hệ thống đê điều, trồng rừng ngập mặn và di dời dân cư đến nơi an toàn. Theo tài liệu gốc, trong quá trình phát triển kinh tế ở DVBTNT vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế, nhất là trong khai thác các tiềm năng kinh tế biển, trong khai thác các loại tài nguyên khoáng sản.

2.3. Ô Nhiễm Môi Trường Biển Ảnh Hưởng Đến Du Lịch

Ô nhiễm môi trường biển do xả thải công nghiệp, sinh hoạt và hoạt động du lịch gây ảnh hưởng đến hệ sinh thái biển và ngành du lịch. Cần có các biện pháp kiểm soát ô nhiễm, xử lý chất thải và nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cho cộng đồng. Theo tài liệu gốc, đời sống nhân dân vùng ven biển còn gặp nhiều khó khăn.

III. Giải Pháp Phát Triển Bền Vững Kinh Tế Biển Thanh Nghệ Tĩnh

Để phát triển bền vững kinh tế biển, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Tập trung vào phát triển các ngành kinh tế mũi nhọn, ứng dụng khoa học công nghệ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và bảo vệ môi trường. Tăng cường liên kết giữa các tỉnh trong khu vực và hợp tác quốc tế để thu hút đầu tư và chia sẻ kinh nghiệm.

3.1. Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Ven Biển

Phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn các hệ sinh thái biển, tạo ra các sản phẩm du lịch độc đáo và hấp dẫn. Khuyến khích các doanh nghiệp du lịch đầu tư vào các dự án thân thiện với môi trường và tạo việc làm cho người dân địa phương. Theo tài liệu gốc, tiềm năng tài nguyên ở biển và vùng ven biển khá phong phú, đa dạng nhƣ trữ lƣợng hải sản, quần thể thực động vật đa dạng; có nhiều thắng cảnh đẹp, có khả năng phát triển các sản phẩm du lịch biển, đảo nhƣ: du lịch sinh thái, nghỉ dƣỡng và tìm hiểu khám phá.

3.2. Đầu Tư Năng Lượng Tái Tạo Ven Biển

Phát triển các dự án năng lượng tái tạo ven biển, như điện gió và điện mặt trời, để giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và bảo vệ môi trường. Khuyến khích các nhà đầu tư trong và ngoài nước tham gia vào lĩnh vực này. Theo tài liệu gốc, thời gian qua, kinh tế của DVBTNT phát triển theo hƣớng mở rộng, giao lƣu với nƣớc ngoài, liên kết với các tỉnh trong cả nƣớc và thu hút phần lớn vốn đầu tƣ nƣớc ngoài vào khu vực này, giải quyết việc làm cho nhiều lao động…

3.3. Quản Lý Khai Thác Thủy Sản Bền Vững

Áp dụng các biện pháp quản lý khai thác thủy sản bền vững, như quy định về hạn ngạch khai thác, cấm sử dụng các phương pháp khai thác hủy diệt và bảo tồn các khu vực sinh sản của các loài thủy sản. Hỗ trợ ngư dân chuyển đổi sang các hình thức nuôi trồng thủy sản bền vững. Theo tài liệu gốc, trong quá trình phát triển kinh tế ở DVBTNT vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế, nhất là trong khai thác các tiềm năng kinh tế biển, trong khai thác các loại tài nguyên khoáng sản.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Phát Triển Kinh Tế Xã Hội Vùng Ven Biển

Nghiên cứu này có thể được ứng dụng để xây dựng các chính sách phát triển kinh tế - xã hội phù hợp với đặc điểm của vùng ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc quy hoạch, đầu tư và quản lý các hoạt động kinh tế biển, góp phần nâng cao đời sống của người dân và bảo vệ môi trường.

4.1. Chính Sách Phát Triển Kinh Tế Biển

Nghiên cứu này cung cấp thông tin để xây dựng các chính sách phát triển kinh tế biển phù hợp với điều kiện thực tế của vùng. Các chính sách này cần khuyến khích đầu tư vào các ngành kinh tế mũi nhọn, hỗ trợ doanh nghiệp và tạo việc làm cho người dân. Theo tài liệu gốc, nhận thức về vị trí, vai trò của kinh tế DVB trong nền kinh tế chƣa đầy đủ.

4.2. Đầu Tư Vào Kinh Tế Biển

Kết quả nghiên cứu giúp xác định các lĩnh vực tiềm năng để đầu tư vào kinh tế biển, như du lịch, năng lượng tái tạo, khai thác và chế biến thủy sản. Việc đầu tư cần được thực hiện một cách có kế hoạch và bền vững, đảm bảo lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường. Theo tài liệu gốc, còn thiếu một quy hoạch phát triển kinh tế DVB đến năm 2020 ở tầm dài 2 hạn phù hợp với Chiến lƣợc phát triển của cả nƣớc.

4.3. Phát Triển Kinh Tế Xã Hội Vùng Ven Biển

Nghiên cứu này góp phần vào việc phát triển kinh tế xã hội vùng ven biển, nâng cao đời sống của người dân và giảm nghèo. Các giải pháp phát triển kinh tế cần gắn liền với các chương trình xã hội, như giáo dục, y tế và bảo trợ xã hội. Theo tài liệu gốc, đời sống nhân dân vùng ven biển còn gặp nhiều khó khăn.

V. Kết Luận Về Phát Triển Kinh Tế Dải Ven Biển Ba Tỉnh

Phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh là một quá trình phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng. Cần có tầm nhìn dài hạn, quy hoạch đồng bộ và các giải pháp hiệu quả để khai thác tối đa tiềm năng và lợi thế của vùng, đồng thời bảo vệ môi trường và nâng cao đời sống của người dân.

5.1. So Sánh Phát Triển Kinh Tế Biển Các Tỉnh

Việc so sánh phát triển kinh tế biển các tỉnh giúp xác định điểm mạnh, điểm yếu và cơ hội phát triển của từng địa phương. Từ đó, có thể xây dựng các chính sách và giải pháp phù hợp để thúc đẩy sự phát triển đồng đều trong khu vực. Theo tài liệu gốc, thiếu sự liên kết trong chính sách, trong quy hoạch phát triển kinh tế giữa Thanh - Nghệ - Tĩnh với các tỉnh, thành phố khác thuộc vùng Bắc Trung Bộ và DVB miền Trung.

5.2. Kinh Tế Xanh Ven Biển

Phát triển kinh tế xanh ven biển là xu hướng tất yếu để đảm bảo sự phát triển bền vững. Cần khuyến khích các doanh nghiệp áp dụng công nghệ sạch, sử dụng năng lượng tái tạo và giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Theo tài liệu gốc, cơ cấu các ngành kinh tế còn nhiều bất cập, nông nghiệp vẫn đang chiếm tỉ lệ cao, trong khi công nghiệp và dịch vụ chƣa tận dụng đƣợc các lợi thế để phát triển.

5.3. Cơ Hội Và Thách Thức Phát Triển Kinh Tế Biển

Việc nhận diện rõ cơ hội và thách thức phát triển kinh tế biển giúp các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp đưa ra các quyết định đúng đắn. Cần tận dụng tối đa các cơ hội và vượt qua các thách thức để đạt được mục tiêu phát triển bền vững. Theo tài liệu gốc, vì vậy, nghiên cứu sự "Phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh” nhằm phát huy có hiệu quả những tiềm năng, lợi thế cũng nhƣ góp phần vào việc xây dựng Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng biển, ven biển của DVBTNT đến năm 2020 có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Địa lí học của tác giả Hoàng Phan Hải Yến với đề tài "Phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh" được thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Minh Tuệ và TS. Vũ Quế Hương (bảo vệ năm 2014, mã số chuyên ngành: 62 - 31 - 05 - 01).

Về tính cấp thiết, bước sang thế kỷ XXI, xu hướng khai thác tài nguyên biển và phát triển kinh tế dải ven biển (DVB) trở thành nhiệm vụ chiến lược khi nguồn tài nguyên trên đất liền ngày càng giới hạn. Dải ven biển ba tỉnh Thanh Hóa - Nghệ An - Hà Tĩnh có chiều dài bờ biển 321 km, diện tích tự nhiên 4.889,7 $\text{km}^2$, nắm giữ nhiều tiềm năng về hải sản, khoáng sản, du lịch nghỉ dưỡng và phát triển hệ thống cảng biển nước sâu. Tuy nhiên, thực tiễn phát triển kinh tế tại đây bộc lộ nhiều hạn chế: nhận thức về kinh tế dải ven biển chưa đầy đủ; thiếu quy hoạch phát triển kinh tế dài hạn đến năm 2020 phù hợp với chiến lược chung; thiếu sự liên kết vùng giữa ba tỉnh với toàn vùng Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung; cơ cấu kinh tế còn bất cập khi tỷ trọng nông nghiệp còn cao, trong khi công nghiệp và dịch vụ chưa tận dụng hết lợi thế.

Mục tiêu tổng quát của luận án là phân tích thực trạng phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh giai đoạn 2000 - 2011, trên cơ sở đó đề xuất các định hướng và giải pháp phát triển kinh tế có hiệu quả và bền vững đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030.

Luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Tổng quan có chọn lọc cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển kinh tế và kinh tế dải ven biển; xác định các chỉ tiêu đánh giá phát triển kinh tế.
2. Đánh giá các nhân tố chủ yếu ảnh hưởng tới phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh dưới góc độ địa lí học.
3. Phân tích thực trạng phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh theo ngành và theo không gian giai đoạn 2000 - 2011.
4. Đề xuất các định hướng và giải pháp phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh có hiệu quả và bền vững đến năm 2020.

Giới hạn nghiên cứu của đề tài được phân định rõ ràng trên ba phương diện:

• Về nội dung: Đánh giá thực trạng phát triển theo ngành tiêu biểu (công nghiệp - xây dựng; nông - lâm - thủy sản; giao thông vận tải và du lịch) và theo hình thức tổ chức lãnh thổ tiêu biểu (khu công nghiệp, hộ gia đình, vùng chuyên canh, đô thị du lịch, khu kinh tế).
• Về không gian: Gồm 15 huyện, thị xã giáp biển thuộc ba tỉnh: thị xã Sầm Sơn, Nga Sơn, Hậu Lộc, Hoằng Hóa, Quảng Xương, Tĩnh Gia (tỉnh Thanh Hóa); thị xã Cửa Lò, Quỳnh Lưu, Nghi Lộc, Diễn Châu (tỉnh Nghệ An); Nghi Xuân, Can Lộc (đến năm 2006), Thạch Hà, Lộc Hà (thành lập từ năm 2007), Cẩm Xuyên, Kỳ Anh (tỉnh Hà Tĩnh).
• Về thời gian: Sử dụng chuỗi số liệu thống kê giai đoạn 2000 - 2011, định hướng đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng kết lịch sử nghiên cứu kinh tế biển và dải ven biển theo ba cấp độ: thế giới, toàn quốc và phạm vi vùng nghiên cứu.

Trên phạm vi quốc tế, lịch sử nghiên cứu gắn liền với tác phẩm kinh điển của Alfred Thayer Mahan (1890) "The Influence of Sea Power Upon History", xác lập các điều kiện xây dựng sức mạnh quốc gia gắn với biển. Các công trình hiện đại tập trung vào ba hướng chính:

• Hướng quản lý tổng hợp vùng bờ (ICZM): Tiêu biểu là công trình của Cicin-Sain B. và Knecht R. (1992, 1998), Clark J. nghiên cứu về chức năng, mâu thuẫn sử dụng tài nguyên giữa các ngành ven bờ và xây dựng thể chế quản lý tích hợp.
• Hướng nghiên cứu hoạt động kinh tế - xã hội vùng ven bờ: Công trình của BMVBS và BBR nghiên cứu sức hút kinh tế của các đô thị cảng; Ceballos-Lascurain H. (1996) nghiên cứu du lịch sinh thái và các khu bảo tồn biển.
• Hướng nghiên cứu môi trường và biến đổi khí hậu: Walters J. và White (1998) nghiên cứu về tính liên kết của các thành phần môi trường ven biển và ô nhiễm nguồn nước; J. (2012) nghiên cứu về tính dễ bị tổn thương của sinh kế ven biển trước thiên tai.

Trên phạm vi cả nước, tác giả phân loại tài liệu thành ba mảng nghiên cứu:

• Nghiên cứu tiềm năng tự nhiên và định hướng quy hoạch kinh tế - xã hội: Các công trình của Bộ Kế hoạch và Đầu tư (Quy hoạch tổng thể kinh tế biển, vùng ven biển và hải đảo đến năm 2010); đề tài của TS. Nguyễn Bá Ân (2001) về cơ sở khoa học thúc đẩy dải ven biển trong chiến lược phát triển lãnh thổ; Chương trình điều tra cơ bản cấp Nhà nước giai đoạn 2001 - 2005 của Bộ Khoa học - Công nghệ và Môi trường; PGS.TS. Ngô Doãn Vịnh (2003, 2004) đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội dải ven biển Việt Nam; Lê Đình Thành và Nguyễn Thế Nguyên (Đại học Thủy Lợi) về quản lý khai thác vùng bờ; đề tài KC.09/06-10 của TS. Lê Đức Tố về khoa học công nghệ biển; công trình của Bộ Xây dựng (2007) về quy hoạch tổng thể dải ven biển miền Trung; PGS. Phạm Hoàng Hải (2010, 2011) về các huyện đảo ven bờ và mô hình phát triển kinh tế hải đảo.
• Nghiên cứu môi trường và biến đổi khí hậu: Giáo trình "Quản lý môi trường ven biển" của Đại học Nông Lâm Huế (2005); các văn bản của Bộ Tài nguyên và Môi trường như "Chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó với biến đổi khí hậu" (2008), "Các chiến lược thích ứng cho sinh kế ven biển" (2009), "Kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng cho Việt Nam" (2011); tài liệu của Lê Văn Khoa (2005), Viện Chiến lược Chính sách Tài nguyên và Môi trường (2009).
• Nghiên cứu tại dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh: Các quy hoạch tổng thể cấp huyện ven biển, chương trình điều tra nguồn lợi hải sản, khoáng sản, du lịch và một số mô hình thí điểm phát triển bền vững tại địa phương.

Khoảng trống luận án tập trung giải quyết: Dù đã có nhiều công trình nghiên cứu riêng lẻ về tự nhiên, môi trường hoặc quy hoạch từng địa phương, nhưng chưa có công trình nào đánh giá một cách có hệ thống, toàn diện thực trạng phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh dưới góc độ Địa lí học kinh tế, kết hợp đồng thời giữa phân tích cơ cấu ngành và các hình thức tổ chức lãnh thổ kinh tế dựa trên một hệ thống tiêu chí định lượng tường minh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng cơ sở lý luận từ các khái niệm cốt lõi: tăng trưởng kinh tế, tăng trưởng xanh, phát triển kinh tế, phát triển kinh tế xanh, cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Khái niệm dải ven biển được tiếp cận theo góc độ địa lí kinh tế, xác định là dải chuyển tiếp giữa lục địa và biển, lấy ranh giới hành chính của 15 huyện/thị giáp biển làm đơn vị nghiên cứu lãnh thổ để phục vụ công tác thu thập số liệu và quản lý kinh tế.

Hệ thống chỉ tiêu đánh giá được luận án thiết lập gồm:

• Chỉ tiêu chung: Giá trị sản xuất (GTSX) theo giá so sánh và giá thực tế; Tốc độ tăng trưởng GTSX ($T_{sx} = \frac{GTSX_S - GTSX_T}{GTSX_T} \times 100$); Cơ cấu GTSX theo ngành và theo thành phần kinh tế ($C_p = \frac{\text{GTSX nhóm ngành}}{\text{Tổng GTSX}} \times 100$).
• Chỉ tiêu theo ngành:
  • Công nghiệp: Cơ cấu GTSX theo phân ngành (khai thác; chế biến; sản xuất, phân phối điện, ga, nước); sản phẩm công nghiệp chủ yếu.
  • Nông - lâm - thủy sản: Cơ cấu GTSX nội bộ ngành; năng suất lao động ($N_{ld} = \frac{GTSX}{LD}$, triệu đồng/người); giá trị sản phẩm trên 1 ha đất trồng trọt; giá trị sản phẩm trên 1 ha mặt nước nuôi trồng thủy sản.
  • Dịch vụ: Cơ cấu GTSX dịch vụ; tốc độ tăng trưởng GTSX dịch vụ; số lượng khách du lịch; số cơ sở lưu trú; doanh thu du lịch.
• Chỉ tiêu theo lãnh thổ:
  • Tổ chức lãnh thổ theo ngành: Khu công nghiệp (diện tích tự nhiên, diện tích cho thuê, tỷ lệ lấp đầy $T = \frac{T_đ}{T_c} \times 100%$, số dự án, vốn đầu tư, lao động, doanh thu $D_{KCN}$); Hộ nông - lâm - thủy sản (cơ cấu loại hình hộ, quy mô sản xuất, bình quân lao động/diện tích); Vùng chuyên canh (mức độ liên kết, tỷ lệ cung cấp nguyên liệu); Đô thị du lịch (tỷ trọng khách, cơ cấu khách, thời gian lưu trú, chi tiêu bình quân, lao động, tỷ trọng doanh thu du lịch trong tổng GTSX đô thị).
  • Tổ chức lãnh thổ theo không gian: Khu kinh tế (diện tích, tỷ lệ lấp đầy $T = \frac{S_đ}{S_c} \times 100%$, vốn đầu tư/doanh nghiệp, vốn đầu tư/diện tích, lao động, năng suất lao động, doanh thu $D_{KKT}$, giá trị xuất khẩu $X_{KKT}$, tỷ trọng xuất khẩu $T_{XKKT} = \frac{X_{KKT}}{G_{KKT}} \times 100%$, số nộp ngân sách nhà nước).

Luận án vận dụng 5 quan điểm nghiên cứu địa lí: quan điểm tổng hợp, quan điểm lãnh thổ, quan điểm hệ thống, quan điểm lịch sử - viễn cảnh và quan điểm phát triển bền vững.

Hệ thống phương pháp nghiên cứu thực hiện:

• Phương pháp thu thập, xử lý và tổng hợp tài liệu: Tổng hợp tài liệu thứ cấp từ Tổng cục Thống kê, Cục Thống kê 3 tỉnh và Phòng Thống kê 16 huyện/thị.
• Phương pháp thống kê, so sánh: Lập chuỗi số liệu từ năm 2000 đến 2011 để phân tích biến động.
• Phương pháp khảo sát thực địa: Tiến hành 3 đợt điều tra thực tế: đợt 1 (tháng 4 - 8/2010) tại Thanh Hóa; đợt 2 (tháng 4 - 8/2011) tại Hà Tĩnh; đợt 3 (tháng 4 - 8/2012) tại Nghệ An. Trọng tâm khảo sát là 2 đô thị du lịch Sầm Sơn và Cửa Lò; 3 khu kinh tế Nghi Sơn, Đông Nam, Vũng Áng; 3 khu công nghiệp Hoàng Mai, Đông Hồi, Gia Lách.
• Phương pháp chuyên gia: Phỏng vấn và lấy ý kiến cán bộ, nhà khoa học tại Bộ Kế hoạch và Đầu tư, UBND và các Sở chuyên ngành của 3 tỉnh, giảng viên Khoa Địa lí Trường ĐH Sư phạm Hà Nội.
• Phương pháp bản đồ, GIS: Xây dựng hệ thống 8 bản đồ chuyên đề (hành chính, nhân tố tự nhiên, nhân tố KT-XH, hiện trạng công nghiệp, dịch vụ, nông - lâm - thủy sản, tổ chức lãnh thổ kinh tế, định hướng phát triển đến năm 2020) và các biểu đồ cấu trúc.
• Phương pháp dự báo: Sử dụng phương pháp ngoại suy kết hợp rà soát các quy hoạch phát triển dải ven biển miền Trung và của ba tỉnh.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển kinh tế dải ven biển

Chương 1 hệ thống hóa khung lý luận về phát triển kinh tế dải ven biển, các nhân tố ảnh hưởng (vị trí địa lí, tài nguyên tự nhiên, dân cư - lao động, hạ tầng, vốn, khoa học công nghệ, thị trường, chính sách) và bộ tiêu chí đánh giá.

Ở phần cơ sở thực tiễn, tác giả tổng kết hoạt động kinh tế trên toàn dải ven biển Việt Nam (gồm 3 thành phố, 14 thị xã, 110 huyện với diện tích 47.462,2 $\text{km}^2$, chiếm 14,3% diện tích cả nước; dân số năm 2011 đạt 21.098,5 nghìn người, chiếm 19,1% cả nước, trong đó Duyên hải miền Trung tập trung 47,4% dân số dải ven biển).

Luận án nêu bật thực trạng các ngành kinh tế biển chủ yếu của cả nước:

• Công nghiệp: GTSX công nghiệp ven biển tăng bình quân 14,1%/năm giai đoạn 2000 - 2011; tỷ trọng công nghiệp - xây dựng tăng từ 42,6% (năm 2000) lên 46,2% (năm 2011). Ngành khai thác dầu khí năm 2011 đạt 15,2 triệu tấn dầu thô và gần 8,5 tỉ $\text{m}^3$ khí, kim ngạch xuất khẩu dầu thô đạt gần 7,2 tỉ USD.
• Giao thông vận tải biển: Cả nước có 266 cảng biển lớn nhỏ với 11 cảng loại I, 23 cảng loại II, 9 cảng loại III, 166 bến cảng. Tuy nhiên, thị phần phân bố mất cân đối nghiêm trọng (miền Nam chiếm 57%, miền Bắc chiếm 30%, miền Trung chỉ chiếm 13%). Dải ven biển Bắc Trung Bộ có mật độ cảng dày đặc (Nghi Sơn, Cửa Lò, Vũng Áng, Hòn La...) nhưng phần lớn công suất hoạt động thấp, chỉ đạt bình quân 1/3 công suất thiết kế.

Khối lượng hàng hóa thông qua một số cảng biển do Trung ương quản lý	Năm 2000 (nghìn tấn)	Năm 2005 (nghìn tấn)	Năm 2010 (nghìn tấn)	Năm 2011 (nghìn tấn)
Toàn quốc	21.849,0	40.231,1	57.733,3	64.270,7
Cảng Hải Phòng	7.508,0	15.300,0	19.824,0	22.900,0
Cảng Quy Nhơn	1.600,0	2.500,0	4.500,0	5.300,0
Cảng Nha Trang	485,3	682,0	1.638,0	2.012,0
Cảng Cần Thơ	264,2	978,0	1.583,0	3.856,0

• Du lịch biển: Dải ven biển tập trung 10/12 đô thị du lịch cả nước, chiếm trên 70% tổng lượng khách du lịch quốc tế và nội địa. Số phòng lưu trú tăng từ 21.086 phòng (năm 2000) lên 70.210 phòng (năm 2011), tăng trưởng bình quân 11,6%/năm. Doanh thu trực tiếp năm 2011 đạt 54.689 tỉ đồng, chiếm 61,2% doanh thu du lịch cả nước.
• Nông - lâm - thủy sản: Chiếm tỷ trọng 21,2% trong cơ cấu GTSX toàn dải năm 2011; ngành thủy sản đạt tốc độ tăng trưởng bình quân trên 7,0%/năm giai đoạn 2000 - 2011.

Chương 2: Các nhân tố ảnh hưởng và thực trạng phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh

Chương 2 đánh giá cụ thể các nhân tố ảnh hưởng đến dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh: bờ biển dài 321 km, diện tích 4.889,7 $\text{km}^2$, dân số trên 2,8 triệu người; tài nguyên khoáng sản phong phú (đá vôi xi măng, sét, cát thủy tinh, quặng sắt, cromit, titan); nguồn lợi hải sản phong phú tại ngư trường Vịnh Bắc Bộ.

Về thực trạng phát triển kinh tế giai đoạn 2000 - 2011:

• Quy mô và tốc độ tăng trưởng GTSX: Toàn dải đạt tốc độ tăng trưởng cao, có sự chuyển dịch rõ nét từ khu vực nông - lâm - thủy sản sang công nghiệp - xây dựng và dịch vụ.
• Phát triển ngành công nghiệp: Các ngành sản xuất chủ đạo gồm vật liệu xây dựng (xi măng Bỉm Sơn, Nghi Sơn, Hoàng Mai), khai thác khoáng sản (đá, cát, quặng), chế biến lương thực thực phẩm - thủy sản, sản xuất muối.
• Phát triển ngành nông - lâm - thủy sản: Trồng trọt chuyển dịch theo hướng tăng giá trị trên 1 ha canh tác; chăn nuôi phát triển theo mô hình gia trại, trang trại; ngành thủy sản phát triển toàn diện cả khai thác hải sản xa bờ, nuôi trồng thủy sản nước lợ (chủ yếu là tôm sú, tôm thẻ chân trắng) và chế biến thủy sản xuất khẩu.
• Phát triển ngành dịch vụ: Vận tải biển gia tăng khối lượng hàng hóa qua cảng Cửa Lò, Nghi Sơn, Vũng Áng; du lịch biển phát triển mạnh với các trung tâm du lịch Sầm Sơn, Cửa Lò, Thiên Cầm, Xuân Thành.
• Thực trạng các hình thức tổ chức lãnh thổ kinh tế:
  • Khu công nghiệp: Khảo sát hoạt động của các KCN như Hoàng Mai, Đông Hồi (Nghệ An), Gia Lách (Hà Tĩnh).
  • Hộ nông - lâm - thủy sản và vùng chuyên canh: Đánh giá quy mô sản xuất kinh doanh, cơ cấu kinh tế hộ nông thôn ven biển.
  • Đô thị du lịch: Đánh giá so sánh chi tiết giữa thị xã Sầm Sơn và thị xã Cửa Lò về cơ sở lưu trú, số lượng du khách, doanh thu và cơ cấu chi tiêu.
  • Khu kinh tế ven biển: Phân tích thực trạng thu hút đầu tư, sử dụng đất đai, giải quyết việc làm, doanh thu và xuất khẩu tại ba KKT trọng điểm: KKT Nghi Sơn (Thanh Hóa), KKT Đông Nam (Nghệ An) và KKT Vũng Áng (Hà Tĩnh).

Chương 3: Định hướng và các giải pháp phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030

Chương 3 xây dựng các định hướng và giải pháp phát triển:

• Quan điểm và mục tiêu: Bám sát quy hoạch phát triển kinh tế biển Việt Nam và quy hoạch vùng Bắc Trung Bộ; kết hợp phát triển kinh tế với bảo đảm quốc phòng - an ninh và bảo vệ môi trường sinh thái; xác định mục tiêu tổng quát và các chỉ tiêu kinh tế - xã hội cụ thể đến năm 2020.
• Định hướng phát triển không gian và ngành:
  • Công nghiệp: Ưu tiên các ngành công nghiệp nặng, lọc hóa dầu (Nghi Sơn), luyện cán thép, nhiệt điện (Vũng Áng), công nghiệp chế biến thủy sản và sản xuất vật liệu xây dựng cao cấp.
  • Dịch vụ: Nâng cấp hệ thống cảng biển nước sâu (Vũng Áng, Nghi Sơn, Cửa Lò); đa dạng hóa sản phẩm du lịch biển, khắc phục tính mùa vụ tại Sầm Sơn, Cửa Lò.
  • Nông - lâm - thủy sản: Đẩy mạnh nuôi trồng thủy sản công nghiệp ứng dụng công nghệ cao; hiện đại hóa đội tàu đánh bắt xa bờ.
  • Không gian lãnh thổ: Phát triển ba hạt nhân động lực là KKT Nghi Sơn, KKT Đông Nam, KKT Vũng Áng cùng hệ thống các đô thị ven biển.
• Hệ thống giải pháp thực hiện:
  • Giải pháp chung: Huy động và đa dạng hóa nguồn vốn đầu tư; hoàn thiện cơ chế chính sách ưu đãi; đào tạo và phát triển nguồn nhân lực biển; ứng dụng khoa học - công nghệ trong sản xuất và bảo vệ môi trường; tăng cường liên kết kinh tế nội vùng và liên tỉnh; mở rộng thị trường tiêu thụ; gắn phát triển kinh tế với củng cố an ninh quốc phòng vùng biển, đảo.
  • Giải pháp cụ thể: Nhóm giải pháp dành riêng cho ngành công nghiệp, nông nghiệp, du lịch biển; nhóm giải pháp hoàn thiện hạ tầng và nâng cao tỷ lệ lấp đầy tại các KCN; giải pháp nâng cấp đô thị du lịch; giải pháp tháo gỡ vướng mắc trong giải phóng mặt bằng, xúc tiến đầu tư cho ba Khu kinh tế (Nghi Sơn, Đông Nam, Vũng Áng).

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự đúc kết các đóng góp mới về mặt khoa học và thực tiễn:

• Về mặt lý luận: Đúc kết cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển kinh tế dải ven biển dựa trên tổng quan tài liệu trong nước và quốc tế; xây dựng và chuẩn hóa hệ thống các tiêu chí định lượng để đánh giá thực trạng phát triển kinh tế dải ven biển áp dụng cho trường hợp dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh theo hai trục tiếp cận: cơ cấu ngành và tổ chức lãnh thổ kinh tế.
• Về mặt thực tiễn:
  • Phân tích và làm rõ những thế mạnh, hạn chế của các nhân tố tự nhiên và kinh tế - xã hội tác động đến quá trình phát triển dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh dưới góc độ địa lí học.
  • Đánh giá toàn diện bức tranh kinh tế dải ven biển ba tỉnh qua chuỗi số liệu 2000 - 2011, chỉ rõ sự chuyển dịch cơ cấu ngành và hiệu quả hoạt động của các hình thức tổ chức lãnh thổ đặc thù (hộ sản xuất, vùng chuyên canh, khu công nghiệp, đô thị du lịch Sầm Sơn - Cửa Lò, 3 khu kinh tế Nghi Sơn - Đông Nam - Vũng Áng).
  • Đề xuất hệ thống định hướng và giải pháp đồng bộ, có cơ sở khoa học nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh đến năm 2020 và tầm nhìn 2030, phục vụ trực tiếp cho công tác quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương và vùng Bắc Trung Bộ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt giới hạn, luận án tập trung khảo sát phạm vi không gian gồm 15 huyện, thị xã ven biển của ba tỉnh với chuỗi số liệu thống kê giai đoạn 2000 - 2011. Do giới hạn về nguồn số liệu cấp huyện và biến động địa giới hành chính (chia tách huyện Can Lộc thành lập huyện Lộc Hà năm 2007), việc thu thập một số chỉ tiêu kinh tế chuyên ngành đồng nhất gặp khó khăn nhất định.

Hướng nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng:

• Cập nhật chuỗi dữ liệu sau năm 2011 để đánh giá biến động kinh tế khi các siêu dự án tại KKT Vũng Áng và KKT Nghi Sơn chính thức đi vào vận hành.
• Nghiên cứu sâu hơn về tác động của biến đổi khí hậu, nước biển dâng và các giải pháp chuyển đổi sinh kế bền vững cho cộng đồng cư dân ven biển trước các thách thức môi trường mới.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên, sinh viên ngành Địa lí học, Kinh tế phát triển: Tham khảo khung lý thuyết, phương pháp tiếp cận không gian lãnh thổ và bộ tiêu chí định lượng đánh giá kinh tế dải ven biển.
• Giảng viên các trường đại học: Sử dụng làm tư liệu giảng dạy trong các học phần Địa lí kinh tế - xã hội Việt Nam, Địa lí các vùng kinh tế, Tổ chức lãnh thổ kinh tế.
• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học cho Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Tài nguyên và Môi trường, Ban quản lý các Khu kinh tế của ba tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh trong việc rà soát, điều chỉnh quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng ven biển.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định phạm vi không gian nghiên cứu của dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh gồm những đơn vị hành chính nào?
Trả lời: Phạm vi nghiên cứu gồm 15 huyện, thị xã giáp biển thuộc ba tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An và Hà Tĩnh:

• Thanh Hóa (6 đơn vị): Thị xã Sầm Sơn, huyện Nga Sơn, huyện Hậu Lộc, huyện Hoằng Hóa, huyện Quảng Xương, huyện Tĩnh Gia.
• Nghệ An (4 đơn vị): Thị xã Cửa Lò, huyện Quỳnh Lưu, huyện Diễn Châu, huyện Nghi Lộc.
• Hà Tĩnh (5 đơn vị): Huyện Nghi Xuân, huyện Can Lộc (đến năm 2006), huyện Thạch Hà, huyện Lộc Hà (từ năm 2007), huyện Cẩm Xuyên, huyện Kỳ Anh.

2. Tác giả đã tiến hành các đợt khảo sát thực địa tại những địa bàn nào và thời gian nào?
Trả lời: Tác giả tiến hành 3 đợt khảo sát thực địa:

• Đợt 1 (tháng 4 - 8/2010): Tại các huyện ven biển tỉnh Thanh Hóa.
• Đợt 2 (tháng 4 - 8/2011): Tại các huyện ven biển tỉnh Hà Tĩnh.
• Đợt 3 (tháng 4 - 8/2012): Tại các huyện ven biển tỉnh Nghệ An.
  Trọng tâm khảo sát tập trung vào 2 đô thị du lịch (Sầm Sơn, Cửa Lò), 3 khu kinh tế (Nghi Sơn, Đông Nam, Vũng Áng) và 3 khu công nghiệp (Hoàng Mai, Đông Hồi, Gia Lách).

3. Luận án sử dụng những công thức nào để đo lường hiệu quả tổ chức lãnh thổ khu công nghiệp và khu kinh tế?
Trả lời: Luận án sử dụng các công thức định lượng sau:

• Tỷ lệ lấp đầy khu công nghiệp / khu kinh tế: $T = \frac{T_đ}{T_c} \times 100%$ hoặc $T = \frac{S_đ}{S_c} \times 100%$ (với $T_đ$, $S_đ$ là diện tích đất đã cho thuê; $T_c$, $S_c$ là diện tích đất có thể cho thuê).
• Tỷ trọng giá trị xuất khẩu của khu kinh tế: $T_{XKKT} = \frac{X_{KKT}}{G_{KKT}} \times 100%$ (với $X_{KKT}$ là giá trị xuất khẩu, $G_{KKT}$ là tổng giá trị sản xuất của khu kinh tế).

4. Khối lượng hàng hóa thông qua hệ thống cảng biển Việt Nam biến động như thế nào trong giai đoạn 2000 - 2011 theo số liệu luận án?
Trả lời: Tổng khối lượng hàng hóa thông qua các cảng biển do Trung ương quản lý tăng từ 21.849,0 nghìn tấn (năm 2000) lên 40.231,1 nghìn tấn (năm 2005), đạt 57.733,3 nghìn tấn (năm 2010) và 64.270,7 nghìn tấn (năm 2011). Trong đó, khối lượng hàng hóa thông qua cảng Hải Phòng tăng từ 7.508,0 nghìn tấn (năm 2000) lên 22.900,0 nghìn tấn (năm 2011).

5. Luận án chỉ ra những bất cập cơ bản nào trong việc phát triển hệ thống cảng biển tại dải ven biển miền Trung?
Trả lời: Luận án chỉ rõ tình trạng thị phần hàng hóa phân bổ mất cân đối (miền Trung chỉ chiếm 13% khối lượng hàng hóa cả nước); mật độ cảng dày đặc (bình quân 30 - 40 km có một cảng); phần lớn cảng chỉ tiếp nhận được tàu dưới 30 nghìn tấn, chủ yếu đóng vai trò gom hàng chuyển về Hải Phòng hoặc TP. Hồ Chí Minh; công suất hoạt động thấp, chỉ đạt bình quân 1/3 công suất thiết kế (xảy ra tình trạng vừa thừa vừa thiếu).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Hoàng Phan Hải Yến đã giải quyết một cách có hệ thống bài toán phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh giai đoạn 2000 - 2011 dưới góc độ Địa lí học. Bằng việc kết hợp hài hòa giữa cơ sở lý luận, hệ thống chỉ tiêu định lượng và dữ liệu khảo sát thực tế tại 15 huyện thị ven biển, công trình đã làm rõ các nhân tố ảnh hưởng, thực trạng cơ cấu ngành và các hình thức tổ chức lãnh thổ kinh tế tiêu biểu. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống luận cứ khoa học xác đáng, góp phần định hướng quy hoạch và đề xuất các giải pháp khả thi nhằm phát triển kinh tế dải ven biển Bắc Trung Bộ theo hướng hiệu quả và bền vững đến năm 2020, tầm nhìn 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Bƣớc sang thế kỷ XXI, “thế kỷ của biển và đại dương” vấn đề khai thác biển chiếm vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế thế giới. Xã hội càng phát triển, dân số càng tăng thì yêu cầu khai thác tài nguyên thiên nhiên để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của xã hội ngày càng lớn. Trong khi đó, nguồn dự trữ tài nguyên trên đất liền có giới hạn, nhiều loại không thể tái tạo và đang có nguy cơ bị cạn kiệt.

Do vậy, để giải quyết những vấn đề then chốt về lƣơng thực, thực phẩm cũng nhƣ về nguyên liệu, nhiên liệu, năng lƣợng. cho sự tồn tại và phát triển của nhân loại, không có con đƣờng nào khác là kết hợp chặt chẽ giữa khai thác có hiệu quả các tiềm năng kinh tế trên đất liền với tăng cƣờng khai thác các tiềm năng kinh tế của biển. Sự phát triển vƣợt bậc của khoa học - công nghệ trong vài thập kỷ qua đã giúp cho nhân loại phát hiện đƣợc thêm nhiều loại tài nguyên mới, cho phép chúng ta có thể khai thác, sử dụng đƣợc nhiều loại tài nguyên thiên nhiên của biển và đại dƣơng. Việt Nam nằm trong số 10 nƣớc có chỉ số cao nhất về chiều dài bờ biển; có vùng biển và thềm lục địa rộng lớn, diện tích hơn một triệu km2, lớn gấp 3 lần diện tích đất liền; có gần 4.000 hòn đảo lớn, nhỏ, gần bờ và xa bờ, chạy suốt từ vịnh Bắc Bộ tới vịnh Thái Lan.

Những lợi thế địa lí tự nhiên và tiềm năng kinh tế của vùng biển nƣớc ta có tầm quan trọng trong chiến lƣợc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. [1] Thanh Hoá - Nghệ An - Hà Tĩnh là 3 tỉnh ven biển thuộc vùng Bắc Trung Bộ của Việt Nam có đƣờng bờ biển dài 321 km. Dải ven biển (DVB) của 3 tỉnh này (tính theo địa giới hành chính của các huyện/thị giáp biển) có diện tích rộng 4.889,7 km2 và dân số 2. Tiềm năng tài nguyên ở biển và vùng ven biển khá phong phú, đa dạng nhƣ trữ lƣợng hải sản, quần thể thực động vật đa dạng; có nhiều thắng cảnh đẹp, có khả năng phát triển các sản phẩm du lịch biển, đảo nhƣ: du lịch sinh thái, nghỉ dƣỡng và tìm hiểu khám phá.

Hệ thống các điểm du lịch ở đây đã tạo thành các tuyến du lịch ven biển đẹp, có sức hấp dẫn trong nƣớc và quốc tế; có nhiều điều kiện rất thuận lợi cho phát triển hệ thống cảng và vận tải đƣờng biển. Thời gian qua, kinh tế của DVBTNT phát triển theo hƣớng mở rộng, giao lƣu với nƣớc ngoài, liên kết với các tỉnh trong cả nƣớc và thu hút phần lớn vốn đầu tƣ nƣớc ngoài vào khu vực này, giải quyết việc làm cho nhiều lao động… Tuy nhiên, trong quá trình phát triển kinh tế ở DVBTNT vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế, nhất là trong khai thác các tiềm năng kinh tế biển, trong khai thác các loại tài nguyên khoáng sản. Nhận thức về vị trí, vai trò của kinh tế DVB trong nền kinh tế chƣa đầy đủ. Còn thiếu một quy hoạch phát triển kinh tế DVB đến năm 2020 ở tầm dài 2 hạn phù hợp với Chiến lƣợc phát triển của cả nƣớc.

Thiếu sự liên kết trong chính sách, trong quy hoạch phát triển kinh tế giữa Thanh - Nghệ - Tĩnh với các tỉnh, thành phố khác thuộc vùng Bắc Trung Bộ và DVB miền Trung. Hệ thống chính sách thiếu sự đồng bộ để thúc đẩy sự phát triển nhanh, có hiệu quả và bền vững kinh tế. Cơ cấu các ngành kinh tế còn nhiều bất cập, nông nghiệp vẫn đang chiếm tỉ lệ cao, trong khi công nghiệp và dịch vụ chƣa tận dụng đƣợc các lợi thế để phát triển. Đời sống nhân dân vùng ven biển còn gặp nhiều khó khăn.

Vì vậy, nghiên cứu sự "Phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh” nhằm phát huy có hiệu quả những tiềm năng, lợi thế cũng nhƣ góp phần vào việc xây dựng Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng biển, ven biển của DVBTNT đến năm 2020 có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn. Mục tiêu, nhiệm vụ và giới hạn của đề tài 2.1 Mục tiêu Trên cơ sở tổng quan những vấn đề lí luận và thực tiễn về phát triển kinh tế và kinh tế dải ven biển, luận án có mục tiêu là phân tích thực trạng phát triển kinh tế DVBTNT, từ đó đề xuất các định hƣớng và giải pháp phát triển kinh tế nhằm khai thác có hiệu quả hơn DVBTNT.2 Nhiệm vụ - Tổng quan có chọn lọc cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển kinh tế và kinh tế dải ven biển; xác định các chỉ tiêu đánh giá phát triển kinh tế; - Đánh giá các nhân tố chủ yếu ảnh hƣởng tới phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh dƣới góc độ địa lí học; - Phân tích thực trạng phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh theo ngành và theo không gian giai đoạn 2000 - 2011; - Đề xuất các định hƣớng và giải pháp phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh có hiệu quả và bền vững đến năm 2020.3 Giới hạn nghiên cứu - Về nội dung: Luận án tập trung đánh giá thực trạng phát triển kinh tế dải ven biển Thanh - Nghệ - Tĩnh theo ngành và theo không gian. + Theo ngành, đề tài tập trung vào các ngành tiêu biểu đó là công nghiệp (công nghiệp - xây dựng); nông - lâm - thủy sản; giao thông vận tải và du lịch (dịch vụ). + Theo không gian, đề tài tập trung phân tích một số hình thức tổ chức lãnh thổ tiêu biểu ở DVBTNT, cụ thể theo ngành (các KCN; hộ gia đình, vùng chuyên canh; đô thị du lịch) và theo không gian lãnh thổ (KKT).

- Về lãnh thổ: Phạm vi nghiên cứu của đề tài bao gồm 15 huyện, thị xã giáp biển thuộc ba tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An và Hà Tĩnh, đó là: thị xã Sầm Sơn, huyện Nga Sơn, huyện Hậu Lộc, huyện Hoằng Hóa, huyện Quảng Xƣơng, huyện Tĩnh Gia, thị xã 3 Cửa Lò, huyện Quỳnh Lƣu, huyện Nghi Lộc, huyện Diễn Châu, huyện Nghi Xuân, huyện Can Lộc (đến năm 2006), huyện Thạch Hà, huyện Lộc Hà (từ năm 2007), huyện Cẩm Xuyên, huyện Kỳ Anh. - Về thời gian: Đề tài sử dụng chuỗi số liệu chủ yếu từ năm 2000 đến năm 2011, định hƣớng đến năm 2020. Lịch sử nghiên cứu 3. Ngoài nước Lịch sử phát triển loài ngƣời đã chứng tỏ, các quốc gia hùng mạnh đều là những cƣờng quốc về biển.

Từ khi xuất hiện, các nƣớc có biển luôn có xu hƣớng mở rộng quyền lực của mình ra hƣớng biển, đồng thời một số cƣờng quốc biển lại muốn duy trì quyền tự do hoạt động trên biển để khai thác tài nguyên và chinh phục thuộc địa. Xuất phát từ vai trò to lớn của biển và vùng ven biển, những hƣớng nghiên cứu mới về biển đƣợc hình thành. Ngay từ thời xa xƣa, ngƣời Phê - ni - xi và ngƣời Hy Lạp ở Địa Trung Hải đã thấy sự cần thiết phải bảo vệ DVB. Vào thế kỷ XV, hai quốc gia biển hùng mạnh là Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha kình địch nhau dữ dội trên biển và Giáo Hoàng A-lec-xan- đơ-rơ VI (1493) đã ký sắc lệnh chia trái đất làm hai phần, phần đất nằm về phía Tây của Đại Tây Dƣơng thuộc về Tây Ban Nha, còn lại phần đất về phía Đông Đại Tây Dƣơng thuộc về Bồ Đào Nha.

Đây cũng là cơ sở đầu tiên cho các công ƣớc về luật biển ra đời sau này. 6 Kinh tế biển và DVB thực sự phát triển vào thế kỷ thứ XV, gắn liền với các cuộc phát kiến địa lí diễn ra ở châu Âu trong hoàn cảnh châu lục này đang chuyển dần từ chế độ phong kiến sang chế độ tƣ bản, kinh tế hàng hóa ở Tây Âu đã khá phát triển, nhu cầu về thị trƣờng tăng cao. Giai cấp tƣ sản ở Tây Âu muốn mở rộng thị trƣờng sang phƣơng Đông. Tuy nhiên, các con đƣờng giao thƣơng trên đất liền qua Tây Á và Địa Trung Hải bị ngƣời Ả Rập và ngƣời Thổ Nhĩ Kỳ chiếm giữ.

Vì vậy, các quốc gia Tây Âu mà đứng đầu là Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha đã nghĩ tới việc phải tìm một con đƣờng giao thƣơng mới để buôn bán với các quốc gia phƣơng Đông. Điều này đã thúc đẩy các nhà hàng hải tiến hành các chuyến thám hiểm dài ngày trên biển. Và cũng từ đây, ngành hàng hải thực sự trở thành một ngành có bƣớc phát triển vƣợt bậc, kéo theo các ngành kinh tế gắn với biển khác phát triển nhƣ: buôn bán hàng hóa, khai thác tài nguyên, du lịch biển… Kể từ năm 1492, khi Côlômbô phát hiện ra châu Mỹ, các vùng đất ven biển đã bắt đầu đƣợc khám phá và một thế kỷ sau, thế kỷ thứ XVI, với sự nổi lên của Hà Lan, Anh, Pháp, Hoa Kỳ, một số quốc gia ở châu Á, đã đánh dấu sự phát triển một cách có hệ thống của các ngành kinh tế ở DVB. 4 Năm 1890, trong cuốn “The Influence of Sea Power Upon History” của Alfred Thayer Mahan, đƣợc dịch ra tiếng Việt là “Ảnh hưởng của sức mạnh biển đối với lịch sử”, tác giả đã xác định đƣợc vai trò, tầm quan trọng của biển đối với bất kỳ một quốc gia nào.

Sức mạnh biển là nhân tố chính làm cho đất nƣớc giàu mạnh. Theo Mahan, các yếu tố sức mạnh biển mà một quốc gia cần phải có gồm: 1- Vị trí địa lý thuận lợi qua biển đi ra thế giới; 2- Địa hình thuận lợi nhƣ có nhiều cảng và con sông chảy qua vùng đất màu mỡ thông ra biển; 3- Lãnh thổ có dân sống thì phân bố dọc theo bờ biển; 3- Phải có số dân tƣơng đối đông để có thể cung cấp đủ thuỷ thủ và lao động đóng tàu; 4- Toàn dân phải có khát vọng và nhu cầu về thƣơng mại trên biển; 5- Chính phủ phải có quyết tâm phát triển sức mạnh biển của nƣớc mình. Từ đó, ông đã đƣa ra các điều kiện cơ bản để trở thành thành quốc gia kiểm soát biển: 1- Phải có hải quân, căn cứ hải quân và các tuyến giao thông trên biển không bị nƣớc khác kiểm soát; 2- Phải có đội tàu buôn mạnh cùng các hải cảng và tuyến hàng hải, phải có buôn bán với nƣớc ngoài. Sức mạnh biển phải thể hiện ở chỗ kiểm soát đƣợc và lợi dụng đƣợc biển; công cụ chính để khai thác biển là đội tàu buôn và hải quân, phải có lực lƣợng vũ trang để bảo vệ đội tàu buôn và tuyến hàng hải.