Phát Triển Khả Năng Giao Tiếp Cho Trẻ Mẫu Giáo 4-5 Tuổi Thông Qua Giờ Làm Quen Với Tác Phẩm Văn Học

Phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ mầm non là một quá trình quan trọng, đặt nền móng cho sự phát triển toàn diện… 53 trang · Trường Đại Học Hồng Đức · 2020.

• Tác giả: Hà Thị Ngọc Huyền
• Người hướng dẫn: TS. Cao Xuân Hải
• Trường học: Trường Đại Học Hồng Đức
• Chuyên ngành: Giáo Dục Mầm Non
• Đề tài: Phát Triển Khả Năng Giao Tiếp Cho Trẻ Mẫu Giáo 4-5 Tuổi Qua Tác Phẩm Văn Học
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thanh Hóa

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do cho đề tài
• 0.2. Lịch sử vấn đề
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 0.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5.1. Phương pháp quan sát
• 0.5.2. Phương pháp đàm thoại
• 0.5.3. Phương pháp điều tra
• 0.5.4. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 0.6. Đóng góp mới của đề tài
• 0.6.1. Đóng góp về mặt lí luận
• 0.6.2. Đóng góp về mặt thực tiễn
• 0.7. Cấu trúc của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Khái niệm về giao tiếp và giao tiếp bằng ngôn ngữ
• 1.1.1. Khái niệm về giao tiếp
• 1.1.2. Giao tiếp bằng ngôn ngữ của trẻ mầm non
• 1.2. Đặc điểm giao tiếp mạch lạc ở lứa tuổi 4-5 tuổi
• 1.3. Vai trò của văn học đối với giáo dục kĩ năng giao tiếp mạch lạc cho trẻ mầm non
• 1.3.1. Vai trò của văn học đối với việc giáo dục nhận thức
• 1.3.2. Vai trò của văn học đối với giáo dục ngôn ngữ
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CỦA HOẠT ĐỘNG PHÁT TRIỂN KHẢ NĂNG GIAO TIẾP CHO TRẺ MẪU GIÁO 4-5 TUỔI THÔNG QUA GIỜ CHO TRẺ LÀM QUEN VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC
• 2.1. Thực trạng về nội dung chương trình
• 2.2. Thực trạng về nhận thức
• 2.3. Thực trạng về tổ chức hoạt động
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN KHẢ NĂNG GIAO TIẾP NGÔN NGỮ MẠCH LẠC CHO TRẺ
• 3.1. Đặc điểm ngôn ngữ mạch lạc
• 3.1.1. Đặc điểm ngôn ngữ mạch lạc trẻ mầm non
• 3.1.2. Đặc điểm ngôn ngữ mạch lạc của trẻ 4-5 tuổi
• 3.2. Biện pháp phát triển giao tiếp ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ
• 3.2.1. Dạy trẻ đối thoại
• 3.2.2. Dạy trẻ độc thoại
• 3.2.3. Một số giáo án thể nghiệm
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Giao Tiếp Cho Trẻ Mẫu Giáo 4 5 Tuổi

Phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ mầm non là một quá trình quan trọng, đặt nền móng cho sự phát triển toàn diện của trẻ. Giao tiếp không chỉ là khả năng diễn đạt ý kiến, nhu cầu mà còn là khả năng lắng nghe, tương tác xã hội và thể hiện cảm xúc. Ở lứa tuổi 4-5, trẻ khao khát khám phá thế giới xung quanh và mong muốn được chia sẻ những hiểu biết của mình. Tuy nhiên, không phải trẻ nào cũng có thể diễn đạt mạch lạc do vốn từ và khả năng diễn đạt còn hạn chế. Việc tạo điều kiện để trẻ giao tiếp hiệu quả là trách nhiệm của gia đình, nhà trường và xã hội. Theo tài liệu gốc, "Văn học Việt Nam rất đa dạng và phong phú nó là cái nôi nuôi dưỡng tâm hồn, nhân cách của một đứa trẻ từ khi còn rất nhỏ".

1.1. Tầm quan trọng của kỹ năng giao tiếp ở lứa tuổi mầm non

Kỹ năng giao tiếp đóng vai trò then chốt trong sự phát triển trí tuệ cảm xúc và kỹ năng xã hội của trẻ. Trẻ có khả năng giao tiếp tốt sẽ tự tin hơn trong việc bày tỏ ý kiến, kết bạn và hòa nhập vào tập thể. Việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ 4-5 tuổi giúp trẻ mở rộng vốn từ, rèn luyện khả năng diễn đạt và tư duy phản biện. Đồng thời, kỹ năng giao tiếp còn giúp trẻ giải quyết xung đột, hợp tác và chia sẻ với người khác. Theo nghiên cứu, "Giao tiếp không đơn thuần là trao đổi thông tin mà nó có ý nghĩa trong việc kích thích não bộ , phát triển trí tuệ cho trẻ, khiến tre dễ dàng hòa nhập với xã hội hơn."

1.2. Vai trò của tác phẩm văn học trong phát triển ngôn ngữ

Tác phẩm văn học cho trẻ mầm non, bao gồm truyện kể cho trẻ 4-5 tuổi và thơ cho trẻ mầm non, là một công cụ hữu hiệu để dạy trẻ giao tiếp qua văn học. Thông qua việc nghe kể chuyện, đọc thơ, trẻ được tiếp xúc với ngôn ngữ phong phú, đa dạng, từ đó mở rộng vốn từ vựng và học cách sử dụng câu cú một cách linh hoạt. Văn học còn giúp trẻ phát triển tưởng tượng, sáng tạo và khả năng diễn đạt cảm xúc. Theo tài liệu, "Tiếp xúc với tác phẩm văn học, trẻ em được học tiếng mẹ đẻ học cách phát âm đúng tích lũy vốn từ ngữ nghệ thuật học những mẫu câu hoàn hảo, sinh động giàu sức biểu cảm để từ đóphát triển khả năng giao tiếp của các em."

II. Thực Trạng Về Khả Năng Giao Tiếp Của Trẻ Mẫu Giáo Hiện Nay

Mặc dù tầm quan trọng của kỹ năng giao tiếp đã được nhận thức rộng rãi, thực tế cho thấy vẫn còn nhiều trẻ gặp khó khăn trong việc diễn đạt ý kiến, tương tác xã hội và thể hiện cảm xúc. Nguyên nhân có thể do môi trường giao tiếp hạn chế, phương pháp giáo dục chưa phù hợp hoặc do đặc điểm tâm sinh lý của từng trẻ. Việc đánh giá đúng thực trạng và tìm ra giải pháp phù hợp là vô cùng cần thiết để nâng cao hiệu quả phát triển giao tiếp cho trẻ.

2.1. Những khó khăn thường gặp trong giao tiếp của trẻ 4 5 tuổi

Một số khó khăn thường gặp ở trẻ bao gồm: vốn từ vựng hạn chế, khả năng diễn đạt còn lủng củng, khó khăn trong việc lắng nghe và hiểu ý người khác, tự tin giao tiếp kém, và khó kiểm soát cảm xúc khi giao tiếp. Những khó khăn này có thể ảnh hưởng đến khả năng học tập, vui chơi và hòa nhập của trẻ. Theo tài liệu, "Hiện nay trẻ mầm non việc tiếp cận với tác phẩm văn học còn nghèo nàn vốn từ, một phần trẻ không biết diễn đạt sao chép mạch lạc."

2.2. Đánh giá về phương pháp phát triển giao tiếp hiện tại

Các phương pháp phát triển giao tiếp cho trẻ hiện nay còn nhiều hạn chế, chưa khai thác hết tiềm năng của tác phẩm văn học và các hoạt động vui chơi. Nhiều giáo viên còn tập trung vào việc truyền đạt kiến thức một chiều, ít tạo cơ hội cho trẻ tương tác, chia sẻ và thể hiện bản thân. Việc sử dụng đồ chơi giáo dục và trò chơi ngôn ngữ còn chưa được chú trọng đúng mức. Cần có sự đổi mới trong phương pháp giáo dục để tạo môi trường giao tiếp tích cực và khuyến khích trẻ phát triển toàn diện.

III. Phương Pháp Phát Triển Giao Tiếp Qua Tác Phẩm Văn Học Hiệu Quả

Để phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ mầm non một cách hiệu quả, cần có sự kết hợp hài hòa giữa việc sử dụng tác phẩm văn học, các hoạt động vui chơi và sự hỗ trợ từ giáo viên mầm non và phụ huynh. Phương pháp cần đảm bảo tính trực quan, sinh động, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của trẻ và khuyến khích trẻ tự tin, sáng tạo trong giao tiếp.

3.1. Lựa chọn tác phẩm văn học phù hợp với lứa tuổi

Việc lựa chọn tác phẩm văn học cần dựa trên các tiêu chí: nội dung phù hợp với tâm lý trẻ 4-5 tuổi, ngôn ngữ trong sáng, dễ hiểu, hình ảnh minh họa sinh động, và có giá trị giáo dục cao. Nên ưu tiên các truyện kể cho trẻ 4-5 tuổi có nội dung gần gũi với cuộc sống hàng ngày, giúp trẻ dễ dàng liên hệ và tưởng tượng. Các bài thơ cho trẻ mầm non nên có nhịp điệu vui tươi, dễ nhớ, dễ thuộc. Theo tài liệu, "Tác phẩm thuộc các thể loại phải có giá trị nội dung giáo dục và các hình thức nghệ thuật lôi cuốn, dễ hiểu, đồng thời đã được thử thách và khẳng định theo thời gian."

3.2. Tổ chức hoạt động kể chuyện đọc thơ sáng tạo

Để tăng tính hấp dẫn và hiệu quả của việc sử dụng tác phẩm văn học, cần tổ chức các hoạt động kể chuyện, đọc thơ một cách sáng tạo. Có thể sử dụng kịch rối, sân khấu hóa, nhập vai để trẻ được hóa thân vào các nhân vật trong truyện, từ đó phát triển khả năng diễn đạt, tưởng tượng và thể hiện cảm xúc. Khuyến khích trẻ tham gia vào quá trình kể chuyện, đọc thơ bằng cách đặt câu hỏi, gợi ý để trẻ tự do sáng tạo và diễn giải theo cách riêng của mình.

3.3. Sử dụng trò chơi ngôn ngữ để phát triển kỹ năng giao tiếp

Trò chơi ngôn ngữ là một phương pháp hữu hiệu để phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ một cách tự nhiên và vui vẻ. Các trò chơi như: đóng vai, kể chuyện tiếp sức, tìm từ trái nghĩa, giải câu đố... giúp trẻ mở rộng vốn từ vựng, rèn luyện khả năng lắng nghe, nói và tư duy phản biện. Cần tạo môi trường giao tiếp tích cực trong quá trình chơi để trẻ tự tin thể hiện bản thân và học hỏi lẫn nhau.

IV. Ứng Dụng Thực Tế Hoạt Động Phát Triển Giao Tiếp Tại Trường Mầm Non

Việc ứng dụng các phương pháp phát triển giao tiếp cần được thực hiện một cách linh hoạt, sáng tạo, phù hợp với điều kiện thực tế của từng trường mầm non và đặc điểm của từng nhóm trẻ. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa giáo viên mầm non, phụ huynh và các chuyên gia để đảm bảo hiệu quả cao nhất.

4.1. Xây dựng môi trường giao tiếp tích cực trong lớp học

Môi trường giao tiếp tích cực là yếu tố quan trọng để khuyến khích trẻ tự tin và sáng tạo trong giao tiếp. Giáo viên cần tạo không khí thân thiện, cởi mở, tôn trọng ý kiến của trẻ và khuyến khích trẻ chia sẻ, hợp tác với nhau. Cần có những góc chơi, góc học tập được trang bị đầy đủ đồ chơi giáo dục, sách tranh cho trẻ và các vật liệu khác để trẻ tự do khám phá và tương tác.

4.2. Phối hợp với phụ huynh để phát triển giao tiếp cho trẻ tại nhà

Phụ huynh đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển giao tiếp cho trẻ tại nhà. Cần tạo điều kiện để trẻ được giao tiếp thường xuyên với các thành viên trong gia đình, khuyến khích trẻ kể chuyện, đọc sách, chơi trò chơi và tham gia vào các hoạt động xã hội. Phụ huynh nên lắng nghe trẻ một cách kiên nhẫn, tôn trọng ý kiến của trẻ và tạo cơ hội để trẻ thể hiện cảm xúc.

V. Kết Luận Tầm Quan Trọng Của Phát Triển Giao Tiếp Cho Trẻ

Phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ mầm non là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì, sáng tạo và phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội. Việc đầu tư vào phát triển ngôn ngữ cho trẻ 4-5 tuổi không chỉ giúp trẻ tự tin hơn trong giao tiếp mà còn tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển toàn diện của trẻ trong tương lai.

5.1. Tổng kết những lợi ích của việc phát triển giao tiếp

Việc phát triển kỹ năng giao tiếp mang lại nhiều lợi ích cho trẻ, bao gồm: tăng cường khả năng diễn đạt, lắng nghe, tương tác xã hội, thể hiện cảm xúc, tư duy phản biện, giải quyết vấn đề, hợp tác, chia sẻ, đồng cảm, tôn trọng, tự tin, tự trọng, tự lập, trách nhiệm, kỷ luật, hòa đồng, yêu thương, quan tâm, giúp đỡ, kết bạn, giải quyết xung đột, thương lượng, thỏa hiệp, lãnh đạo, tuân thủ, quy tắc, giá trị, đạo đức, văn hóa, xã hội, cộng đồng.

5.2. Hướng phát triển trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp phát triển giao tiếp cho trẻ một cách sáng tạo, hiệu quả, phù hợp với sự phát triển của xã hội và công nghệ. Cần chú trọng đến việc ứng dụng các công nghệ thông tin vào quá trình giáo dục, tạo ra những môi trường học tập tương tác, sinh động, hấp dẫn, khuyến khích trẻ tự học, tự khám phá và tự phát triển.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp cử nhân ngành Giáo dục Mầm non của tác giả Hà Thị Ngọc Huyền (Trường Đại học Hồng Đức, năm 2020, người hướng dẫn khoa học: TS. Cao Xuân Hải) tập trung vào đề tài: "Phát triển khả năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 4 - 5 tuổi thông qua giờ làm quen với tác phẩm văn học".

Lý do chọn đề tài và bối cảnh thực tiễn

Trong chương trình giáo dục mầm non, làm quen với tác phẩm văn học giữ vai trò là một môn học và phương tiện giáo dục toàn diện. Văn học thiếu nhi cung cấp cho trẻ các chuẩn mực ngôn ngữ chuẩn xác, phát triển tư duy, vốn từ và khả năng biểu đạt cảm xúc. Ở giai đoạn 4 - 5 tuổi (mẫu giáo nhỡ), nhu cầu giao tiếp và khám phá thế giới xung quanh của trẻ tăng nhanh. Tuy nhiên, khả năng diễn đạt của trẻ ở lứa tuổi này còn nhiều hạn chế, vốn từ chưa phong phú, nhiều trẻ chưa biết cách trình bày ý nghĩ một cách mạch lạc hoặc còn rụt rè khi giao tiếp. Kỹ năng giao tiếp không mang tính bẩm sinh mà hình thành qua quá trình học tập, rèn luyện và trải nghiệm sư phạm. Từ thực tế tiếp cận văn học và kỹ năng diễn đạt của trẻ tại các cơ sở giáo dục mầm non, tác giả xác định việc nghiên cứu các giải pháp phát triển khả năng giao tiếp ngôn ngữ thông qua môn học này là yêu cầu cần thiết.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Văn bản xác định mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

1. Mục tiêu nghiên cứu: Góp phần rèn luyện khả năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 4 - 5 tuổi thông qua giờ cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học; đề xuất các biện pháp sư phạm thiết thực và xây dựng hệ thống bài tập bổ trợ trong quá trình dạy học.
2. Nhiệm vụ nghiên cứu:
   • Hệ thống hóa các vấn đề lý luận về tiếp nhận văn học và sự phát triển khả năng giao tiếp của trẻ mầm non.
   • Khảo sát, đánh giá thực trạng của việc dạy trẻ làm quen với tác phẩm văn học và thực trạng phát triển khả năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 4 - 5 tuổi.
   • Xây dựng, đề xuất các biện pháp sư phạm nhằm rèn luyện và phát triển khả năng giao tiếp ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình phát triển khả năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 4 - 5 tuổi (mẫu giáo nhỡ) thông qua hoạt động làm quen tác phẩm văn học.
• Phạm vi nghiên cứu: Không gian khảo sát và thực nghiệm được tiến hành tại các trường mầm non trên địa bàn huyện Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và các khái niệm cơ bản

• Khái niệm giao tiếp: Giao tiếp được định nghĩa là sự tiếp xúc tâm lý giữa con người với con người, qua đó trao đổi thông tin, tình cảm, tri giác và tác động qua lại lẫn nhau. Đối với trẻ mầm non, giao tiếp bao gồm việc thể hiện bản thân và tiếp nhận thông điệp, thực hiện qua hai công cụ chính: ngôn ngữ nói và ngôn ngữ hình thể.
• Giao tiếp bằng ngôn ngữ: Ngôn ngữ là công cụ giao tiếp và tư duy. Dựa trên quan điểm bản chất xã hội của ngôn ngữ, việc phát triển ngôn ngữ giúp trẻ tham gia vào các hoạt động và hình thành nhân cách.
• Ngôn ngữ mạch lạc: Là ngôn ngữ được trình bày có logic, có trình tự, chính xác, đúng ngữ pháp và giàu hình ảnh biểu cảm. Ngôn ngữ mạch lạc bao gồm hai dạng cơ bản: ngôn ngữ đối thoại và ngôn ngữ độc thoại.
• Vai trò của tác phẩm văn học: Văn học đóng vai trò mở rộng nhận thức tự nhiên - xã hội và là phương tiện làm giàu vốn từ nghệ thuật (từ tượng thanh, tượng hình, từ láy, biện pháp so sánh, nhân hóa). Cơ chế tác động của văn học đến sự phát triển ngôn ngữ của trẻ diễn ra theo quy luật "đồng nhất hóa - bắt chước".
• Lịch sử vấn đề và tài liệu viện dẫn: Khóa luận kế thừa lịch sử phát triển bộ môn Làm quen với tác phẩm văn học từ năm 1990 theo chương trình cải cách mầm non; dẫn báo cáo của Viện Nghiên cứu Trẻ em trước tuổi học đường (trong công trình 60 năm Giáo dục Mầm non Việt Nam, Phạm Thị Sửu chủ biên, NXB Giáo dục, 2006); các nghiên cứu tâm lý ngôn ngữ của tác giả Hồ Lam Hồng về khả năng kể chuyện của trẻ mầm non; cùng các tác phẩm thơ ca thiếu nhi của Trần Đăng Khoa, Võ Quảng, Phạm Hổ, Thu Hà, Huy Cận.

Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận sử dụng phối hợp 4 phương pháp nghiên cứu sư phạm:

Nhóm phương pháp	Mục đích và cách thức triển khai cụ thể
Phương pháp quan sát	Theo dõi trực tiếp các tiết học làm quen tác phẩm văn học; quan sát hiệu quả phát triển ngôn ngữ, khả năng tiếp nhận và phản ứng ngôn ngữ của trẻ mẫu giáo 4 - 5 tuổi.
Phương pháp đàm thoại	Trao đổi trực tiếp với giáo viên mầm non về những thuận lợi, khó khăn trong tổ chức hoạt động; đàm thoại với trẻ để kiểm tra mức độ hiểu và diễn đạt nội dung văn học.
Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi	Khảo sát ý kiến giáo viên mầm non về nội dung chương trình, nhận thức, phương pháp và các hạn chế trong thực tiễn dạy học làm quen tác phẩm văn học.
Phương pháp thực nghiệm sư phạm	Tổ chức dạy thực nghiệm các giáo án đã thiết kế tại các lớp mẫu giáo 4 - 5 tuổi nhằm kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của hệ thống biện pháp đề xuất.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lý thuyết có liên quan đến đề tài

Chương này tập trung làm rõ các khái niệm bản chất, đặc điểm tâm lý lứa tuổi và vai trò giáo dục của văn học:

• Bản chất giao tiếp và ngôn ngữ của trẻ: Phân tích sự kết hợp giữa ngôn ngữ nói và ngôn ngữ cơ thể. Ngôn ngữ là điều kiện cốt lõi để trẻ mẫu giáo nhỡ hòa nhập cộng đồng và phát triển trí tuệ.
• Đặc điểm giao tiếp mạch lạc của trẻ 4 - 5 tuổi: Trẻ mẫu giáo nhỡ có sự gia tăng nhanh về số lượng vốn từ và các từ loại so với lứa tuổi 3 tuổi; bước đầu biết sử dụng các mẫu câu phức, câu mở rộng; xuất hiện tư duy so sánh, tổng quát hóa và khả năng rút ra kết luận đơn giản. Trong giao tiếp độc thoại, trẻ đã biết kể lại câu chuyện ngắn theo tranh hoặc đồ vật, dù phần lớn lời kể vẫn mang tính bắt chước lời kể mẫu của giáo viên.
• Vai trò của văn học đối với sự phát triển của trẻ:
  • Về mặt nhận thức: Tác phẩm văn học đóng vai trò như sách giáo khoa đầu tiên giúp trẻ nhận biết hiện tượng tự nhiên (mưa rào, mưa xuân), thế giới động - thực vật và đặc điểm đồ vật xung quanh (qua các bài thơ Mưa, Hoa kết trái, Con trâu, Đàn gà con, Xe chữa cháy).
  • Về mặt ngôn ngữ: Văn học cung cấp vốn từ nghệ thuật tinh luyện, rèn luyện cấu trúc ngữ pháp chuẩn mực, nâng cao năng lực biểu đạt giàu hình ảnh thông qua các lối nói ví von, so sánh và hình tượng nghệ thuật.

Chương 2: Thực trạng của hoạt động phát triển khả năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 4 -5 tuổi thông qua giờ cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học

Tác giả khảo sát thực tế dạy học tại địa bàn huyện Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa trên ba bình diện:

• Thực trạng về nội dung chương trình: Chương trình giáo dục mầm non hiện hành (chương trình cải cách và định hướng đổi mới tích hợp theo chủ đề) đã xây dựng hệ thống tác phẩm phong phú gồm văn học dân gian, văn học viết Việt Nam và văn học thiếu nhi nước ngoài (như Cô bé quàng khăn đỏ, Nàng Bạch Tuyết và bảy chú lùn, Mèo đi câu cá, Ai đáng khen nhiều hơn). Chương trình đã chú ý phân định độ tuổi: lứa tuổi nhà trẻ tập trung vào thơ ngắn, truyện ngắn; lứa tuổi 4 - 5 tuổi nâng cao dung lượng văn xuôi và kịch bản văn học.
• Thực trạng về nhận thức và đặc điểm tiếp nhận văn học của trẻ: Đa số giáo viên nhận thức đúng tầm quan trọng của bộ môn, chủ động soạn bài và khai thác phương tiện trực quan. Quá trình tiếp nhận văn học của trẻ 4 - 5 tuổi bộc lộ 4 đặc điểm:
  1. Tiếp nhận gián tiếp: Trẻ chưa biết đọc chữ, tiếp nhận hoàn toàn thông qua giọng đọc, lời kể và ngôn ngữ biểu cảm của cô giáo.
  2. Tiếp nhận mang tính tập thể: Cảm xúc thẩm mỹ của trẻ được kích hoạt và lan tỏa trong không gian nhóm/lớp.
  3. Tiếp nhận phụ thuộc vào kinh nghiệm sống: Trẻ 4 - 5 tuổi bắt đầu phân biệt được thể loại thơ - truyện, nhận diện tính cách nhân vật (bác Gấu tốt bụng, Sói hung ác, Dê con ngoan ngoãn).
  4. Tiếp nhận chịu tác động của yếu tố tâm lý: Trẻ giàu xúc cảm, dễ xúc động và có trí tưởng tượng trực quan hình tượng phát triển mạnh.
• Thực trạng về tổ chức hoạt động: Hoạt động dạy học được cấu trúc thành hai quá trình sư phạm kế tiếp:
  • Quá trình 1: Giáo viên đọc/kể tác phẩm, dẫn dắt trẻ cảm thụ nội dung, tư tưởng và ngôn ngữ nghệ thuật.
  • Quá trình 2: Tổ chức cho trẻ tự hoạt động độc lập (đọc thơ diễn cảm, kể lại chuyện, đóng kịch).
• Khó khăn cơ sở vật chất: Tại huyện Ngọc Lặc, bên cạnh các trường trung tâm có cơ sở vật chất tương đối tốt, các điểm trường khu lẻ tại các xã vùng nông thôn còn gặp nhiều khó khăn: thiếu đồ dùng dạy học, không gian lớp học chật hẹp, ảnh hưởng trực tiếp đến việc tổ chức các hoạt động nghệ thuật cho trẻ.

Chương 3: Một số biện pháp phát triển khả năng giao tiếp ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ

Chương 3 trình bày hệ thống biện pháp thực hành sư phạm chi tiết và 3 giáo án thể nghiệm:

Hệ thống biện pháp phát triển giao tiếp ngôn ngữ mạch lạc

1. Biện pháp dạy trẻ đối thoại:
   • Trò chuyện với trẻ: Tiến hành thường xuyên trong sinh hoạt hàng ngày (dạo chơi, đón/trả trẻ, hoạt động góc) nhằm tạo tâm lý thoải mái. Quy trình gồm 2 bước: Bước 1 (Gây hứng thú, kích thích chú ý) và Bước 2 (Hình thành khái niệm sơ đẳng, củng cố và mở rộng hiểu biết).
   • Đàm thoại trên tiết học: Hệ thống câu hỏi được chuẩn bị chặt chẽ, dẫn dắt từ nhận biết đến suy luận logic; cấu trúc gồm 3 phần: Mở đầu (hướng sự chú ý bằng câu đố, tranh ảnh, thơ), Phát triển đề tài (hệ thống câu hỏi gợi mở, hạn chế lạm dụng trực quan), Kết thúc (nhận xét, động viên).
2. Biện pháp dạy trẻ độc thoại:
   • Độc thoại trong giao tiếp tự do: Khuyến khích trẻ kể lại những thông báo của cô, miêu tả đồ vật, quang cảnh trên đường đi học hoặc tại gia đình qua 3 bước tổ chức có sự định hướng ngôn từ của giáo viên.
   • Dạy trẻ kể lại tác phẩm văn học: Hướng dẫn trẻ tái hiện cốt truyện đã nghe theo đúng trật tự logic, sử dụng từ ngữ biểu cảm và ngữ điệu phù hợp tính cách nhân vật.
   • Dạy trẻ kể lại theo tranh minh họa: Kết hợp lời kể mẫu của cô, trò chuyện theo câu hỏi dẫn dắt và ghép chuỗi tranh để trẻ tự trình bày.
   • Dạy trẻ kể theo trí nhớ: Hướng dẫn trẻ nhớ lại các biểu tượng đã tri giác (tham quan, chăm sóc vườn cây, sinh hoạt gia đình) để diễn đạt thành lời kể có đầu có cuối.
   • Dạy trẻ kể chuyện sáng tạo: Áp dụng các hình thức: cô kể mở đầu - trẻ nghĩ kết thúc; cô kể kết thúc - trẻ sáng tạo thân bài và mở đầu; kể theo đề tài tự do; hoặc sáng tác tập thể.
3. Hệ thống giáo án thể nghiệm:
   • Giáo án 1: Dạy trẻ kể lại tác phẩm văn học - Truyện "Bác gấu đen và hai chú thỏ" (Chủ đề Thế giới động vật, thời lượng 20 - 25 phút).
   • Giáo án 2: Dạy trẻ kể chuyện sáng tạo theo tranh có chủ đề (Chủ đề Phương tiện giao thông - hành vi an toàn giao thông của Thỏ con và Chó con, thời lượng 20 - 25 phút).
   • Giáo án 3: Dạy trẻ kể lại tác phẩm văn học - Truyện "Tích Chu" (Chủ đề Gia đình, thời lượng 20 - 25 phút).

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính rút ra từ văn bản

• Hệ thống hóa đầy đủ cơ sở khoa học về sự phát triển ngôn ngữ đối thoại và độc thoại của trẻ 4 - 5 tuổi, chỉ rõ mối quan hệ tương hỗ giữa việc cảm thụ văn học nghệ thuật và khả năng biểu đạt ngôn ngữ mạch lạc.
• Khảo sát thực tế phản ánh bức tranh thực trạng dạy học tại huyện Ngọc Lặc: giáo viên đã nắm vững phương pháp và tích cực đổi mới hình thức dạy học, song hiệu quả hoạt động còn chịu tác động bởi sự thiếu thốn về trang thiết bị tại các điểm trường khu lẻ.
• Xây dựng được quy trình sư phạm cụ thể gồm các bước rèn luyện kỹ năng đối thoại và độc thoại, được minh chứng qua các giáo án thực hành chi tiết.

Giải pháp và kiến nghị của tác giả

• Giáo viên cần linh hoạt phối hợp giữa ngôn ngữ nói diễn cảm và các phương tiện trực quan (tranh ảnh, máy tính, mô hình, phục trang nhân vật).
• Xây dựng môi trường giao tiếp cởi mở, không gò ép, tôn trọng ý kiến cá nhân và khuyến khích trẻ tự tin diễn đạt.
• Nhà trường và ngành giáo dục địa phương cần tiếp tục quan tâm đầu tư, bổ sung trang thiết bị dạy học, mở rộng không gian hoạt động tại các điểm trường khu lẻ nhằm đồng bộ chất lượng giáo dục.
• Tăng cường công tác phối hợp giữa giáo viên và cha mẹ trẻ: hướng dẫn phụ huynh cách trò chuyện, lắng nghe và gợi ý cho trẻ kể lại các sự việc, câu chuyện tại gia đình.

Đóng góp của đề tài

• Đóng góp về mặt lý luận: Bổ sung tư liệu lý luận chuyên ngành về phương pháp phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ mẫu giáo 4 - 5 tuổi thông qua phân môn Làm quen với tác phẩm văn học.
• Đóng góp về mặt thực tiễn: Cung cấp hệ thống các bài tập, phương án dạy kể chuyện (kể lại, kể theo tranh, kể theo trí nhớ, kể chuyện sáng tạo) và bộ giáo án thể nghiệm có tính ứng dụng trực tiếp cho giáo viên mầm non.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm của đề tài chỉ tập trung tại các trường mầm non thuộc huyện Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa; việc so sánh điều kiện thực tế chủ yếu diễn ra giữa trường trung tâm và các điểm trường khu lẻ trên cùng một địa bàn huyện miền núi/bán sơn địa.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Văn bản định hướng mở rộng phạm vi áp dụng các bài tập bổ trợ và hoạt động ngoại khóa văn học tại nhiều địa bàn trường học khác nhau; tiếp tục hoàn thiện các phương pháp đánh giá định lượng về mức độ phát triển vốn từ và tính mạch lạc trong lời nói của trẻ qua từng giai đoạn học tập.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham khảo chuyên môn phù hợp cho:

• Sinh viên ngành Giáo dục Mầm non: Dùng làm tài liệu tham khảo khi làm khóa luận tốt nghiệp, kiến tập, thực tập sư phạm về phương pháp tổ chức hoạt động văn học và phát triển ngôn ngữ cho trẻ.
• Giáo viên mầm non đang trực tiếp giảng dạy: Khai thác các quy trình dạy trẻ trò chuyện, đàm thoại, các hình thức kể chuyện sáng tạo và ứng dụng trực tiếp 3 giáo án thể nghiệm (Bác gấu đen và hai chú thỏ, Kể chuyện sáng tạo giao thông, Truyện Tích Chu) vào bài giảng thực tế.
• Cán bộ quản lý chuyên môn mầm non: Tham khảo thực trạng phân bổ cơ sở vật chất giữa điểm trường trung tâm và khu lẻ để có phương án hỗ trợ trang thiết bị dạy học phù hợp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận chia việc tổ chức hoạt động làm quen tác phẩm văn học ở trường mầm non thành mấy quá trình sư phạm? Khóa luận chia thành 2 quá trình sư phạm liên quan mật thiết: (1) Quá trình giáo viên đọc/kể tác phẩm cho trẻ nghe nhằm dẫn dắt trẻ cảm nhận nội dung, tư tưởng, nghệ thuật và cái hay của ngôn từ; (2) Quá trình tổ chức cho trẻ tự hoạt động độc lập để trải nghiệm, tái tạo tác phẩm (đọc thơ diễn cảm, kể lại chuyện, đóng kịch).

2. Tác giả đề xuất những phương án nào cho hoạt động dạy trẻ kể chuyện sáng tạo? Văn bản nêu ra 4 phương án: (1) Cô kể phần mở đầu, trẻ tự nghĩ ra phần tiếp tục và kết thúc; (2) Cô nghĩ phần kết thúc, trẻ sáng tạo phần mở đầu và thân truyện; (3) Trẻ nghĩ câu chuyện theo đề tài cô đưa ra mà không có dàn ý định sẵn; (4) Phối hợp các biện pháp kể chuyện theo dàn ý, cô và trẻ cùng sáng tác hoặc trẻ sáng tác tập thể.

3. Khảo sát thực trạng tại huyện Ngọc Lặc ghi nhận khó khăn cơ sở vật chất cụ thể nào? Tại huyện Ngọc Lặc, trong khi các trường trung tâm được trang bị tương đối đầy đủ thì một số trường ở xã vùng khu lẻ còn thiếu thốn đồ dùng dạy học, không gian tổ chức hoạt động cho trẻ còn chật hẹp, gây hạn chế cho các hoạt động đóng kịch và rèn luyện kỹ năng diễn đạt.

4. Ba giáo án thể nghiệm trong khóa luận được thiết kế cho những đề tài văn học cụ thể nào? Ba giáo án thể nghiệm đều dành cho trẻ 4 - 5 tuổi (20 - 25 phút/tiết), gồm:

1. Kể lại truyện "Bác gấu đen và hai chú thỏ" (Chủ đề Thế giới động vật).
2. Kể chuyện sáng tạo theo tranh minh họa hành vi tham gia giao thông của Thỏ con và Chó con (Chủ đề Phương tiện giao thông).
3. Kể lại truyện "Tích Chu" (Chủ đề Gia đình/đối tượng mẫu giáo nhỡ).

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Hà Thị Ngọc Huyền đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và đánh giá khách quan thực trạng phát triển khả năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 4 - 5 tuổi thông qua bộ môn Làm quen với tác phẩm văn học tại địa bàn huyện Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa. Nghiên cứu đã đề xuất đồng bộ các biện pháp sư phạm rèn luyện ngôn ngữ đối thoại và độc thoại, kèm theo hệ thống giáo án thực hành chi tiết. Đây là công trình nghiên cứu ứng dụng có giá trị thực tiễn đối với sinh viên và giáo viên ngành Giáo dục Mầm non trong công tác phát triển ngôn ngữ và nhân cách cho trẻ trước tuổi đến trường phổ thông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 Văn học có vai trò rất lớn trong đời sống của con người, trong việc giáo dục trẻ mầm non, thế hệ tương lai của đất nước. Văn học có chức năng xã hội, thẩm mĩ to lớn, cho nên tác phẩm văn học được đưa vào chương trình giáo dục trẻ đến trường phổ thông. Đó là sự dẫn dắt, mở cửa cho con người từ những bước chập chững đầu tiên đi vào thế giới của các giá trị phong phú chứa đựng trong tác phẩm nghệ thuật ngôn từ. Khi được làm quen với tác phẩm văn học, trẻ sẽ được phát triển về ngôn ngữ, trẻ học được tiếng mẹ đẻ, học cách phát âm đúng, tích lũy vốn từ nghệ thuật và học những mẫu câu hoàn hảo sinh động, giàu sức biểu cảm để từ đó khả năng giao tiếp của trẻ ngày càng được phát triển hơn.

Ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng trong qua trình giáo dục trẻ trở thành những con người phát triển toàn diện. Sự phát triển chậm trễ về mặt ngôn ngữ có ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của trẻ cho nên các nhà giáo dục, đặc biệt là giáo viên những người trực tiếp nuôi dạy trẻ cần phải đề ra những nội dung, phương pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ đúng lúc và phù hợp với từng lứa tuổi 14 Chương 2 : THỰC TRẠNG CỦA HOẠT ĐỘNG PHÁT TRIỂN KHẢ NĂNG GIAO TIẾP CHO TRẺ MẪU GIÁO 4 -5 TUỔI THÔNG QUA GIỜ CHO TRẺ LÀM QUEN VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC 2. Thực trạng về nội dung chương trình Trong chương trình hiện hành (cải cách), khi lựa chọn tác phẩm văn học dành cho trẻ, người ta đã ý thức và lựa chọn một số lượng văn học đáng kể với đầy đủ các thể loại để tổ chức thực hiện đọc, kể tác phẩm.,một số kịch bản văn học: Mèo đi câu cá,Ai đáng khen nhiều hơn. Bên cạnh những tác phẩm văn học nghệ thuật dân tộc, chương trình văn học dành cho trẻ còn có tác phẩm văn học nước ngoài (cô bé quàng khăn đỏ, Nàng bạch tuyết và bảy chú lùn.) nhằm cho trẻ được học và làm quen với văn học thiếu nhi thế giới, mở rộng không gian nghệ thuật cho các em.

Như vậy, nhìn một cách tổng quát, nội dung chương trình đã hướng trẻ đến kho tàng văn học nghệ thuật nước nhà, văn học thiếu nhi thế giới, văn học thời cổ đại, văn học hiện đại. Trong đó, tác phẩm văn học dân tộc Việt Nam chiếm số lượng lớn với đầy đủ các thể loại phù hợp với tâm lí nhận thức, tâm lí tiếp nhận văn học, nawmg lực thể chất, trí tuệ của trẻ. Nó có ý nghĩa lớn trong việc phát triển đời sống tinh thần, bồi dưỡng phẩm chất tâm hồn dân tộc cho trẻ. Căn cứ vào độ tuổi, chương trình chú ý phân định văn hóa, tri thức và các kĩ năng giáo dục.

Tuổi nhà trẻ chủ yếu là những bài thơ ngắn: Con tàu, Cây bắp cải.một số câu chuyện ngắn: Đôi bạn nhỏ, Thỏ ngoan.chủ yếu là rèn luyện cho trẻ cách phát âm, nhận biết, tập nói, cảm nhận âm thanh nhịp điệu lời nói đên 4,5,6 tuổi , bên cạnh thơ là văn xuôi,truyện tăng dần về cả số lượng, dung lượng tác phẩm.Ý thức về thể loại văn học phù hợp với độ tuổi, với mục đích trọng tâm là giáo dục văn học nghệ thuật và ngôn nghữ là điểm nổi rõ trong 15 chương trình bên cạnh thực hiện nhiệm vụ giáo dục, phát triển trí tuệ, đạo đức.Điều này thể hiện rõ quan điểm , tư tưởng xây dựng chương trình của các nhà sư phạm nhất quán với mục tiêu, nhiệm vụ đã xác định.