Đánh Giá và Đề Xuất Giải Pháp Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Tại Vườn Quốc Gia Cát Bà

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đánh giá thực trạng hoạt động và đề xuất giải pháp phát triển du lịch sinh thái gắn với quán lý, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Phạm Văn Thương
• Người hướng dẫn: GS.TS Lê Trọng Cúc
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học Môi trường
• Đề tài: Đánh Giá Thực Trạng Hoạt Động Và Đề Xuất Giải Pháp Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Gắn Với Quản Lý Vườn Quốc Gia Cát Bà Bền Vững
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ DU LỊCH SINH THÁI
• 1.1. Khái niệm về DLST, nguyên tắc và quan điểm phát triển DLST ở các VQG
• 1.1.1. Nguyên tắc cơ bản phát triển Du Lịch Sinh Thái
• 1.1.2. Đặc trưng cơ bản của du lịch sinh thái
• 1.1.3. Những yêu cầu cơ bản đối với du lịch sinh thái
• 1.1.4. Phát triển du lịch sinh thái ở các Vườn Quốc gia
• 1.2. Thực trạng phát triển Du lịch sinh thái
• 1.2.1. Thực trạng phát triển du lịch sinh thái trên thế giới
• 1.2.2. Các bài học kinh nghiệm được rút ra từ những mô hình Du lịch sinh thái ở các VQG trên thế giới
• 1.2.3. Thực trạng Du lịch sinh thái ở các VQG của Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỊA ĐIỂM, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG, QUAN ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Địa điểm và phạm vi nghiên cứu
• 2.1.1. Địa điểm, đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Phạm vi nghiên cứu, thời gian nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Quan điểm nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp luận / Cách tiếp cận
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên và xã hội VQG Cát Bà
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1.1. Địa chất và thổ nhưỡng
• 3.1.1.2. Khí hậu thuỷ văn
• 3.1.1.3. Tai biến thiên nhiên
• 3.1.2. Dân sinh kinh tế
• 3.1.2.1. Kinh tế nông nghiệp
• 3.1.2.2. Kinh tế lâm nghiệp
• 3.1.2.3. Đánh bắt, nuôi trồng thủy sản
• 3.1.3. Tài nguyên đa dạng sinh học
• 3.1.3.1. Đa dạng các hệ sinh thái
• 3.1.3.2. Khu hệ thực vật rừng
• 3.1.3.3. Khu hệ động vật rừng
• 3.1.3.4. Động, thực vật biển
• 3.1.4. Tài nguyên cảnh quan
• 3.2. Hiện trạng du lịch sinh thái ở Vườn Quốc gia Cát Bà
• 3.2.1. Thực trạng hoạt động du lịch
• 3.2.2. Hiện trạng tuyến, điểm tham quan
• 3.2.2.1. Các điểm tham quan du lịch sinh thái và nghỉ dưỡng
• 3.2.2.2. Các tuyến tham quan DLST
• 3.3. Hiện trạng quản lý VQG Cát Bà
• 3.3.1. Cơ chế chính sách
• 3.3.2. Tổ chức quản lý VQG
• 3.3.3. Hiện trạng quản lý
• 3.4. Phân tích những điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và các mối đe dọa (SWOT)
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỀ XUẤT ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN DLST Ở VQG CÁT BÀ
• 4.1. Quan điểm, mục tiêu và nguyên lý phát triển DLST ở VQG Cát Bà
• 4.1.1. Quan điểm phát triển du lịch sinh thái
• 4.1.2. Các mục tiêu phát triển
• 4.1.3. Nguyên lý phát triển du lịch sinh thái bền vững
• 4.2. Định hướng phát triển DLST gắn với quản lý VQG Cát Bà
• 4.2.1. Định hướng phát triển các sản phẩm DLST
• 4.2.2. Định hướng phát triển thị trường
• 4.2.3. Đề xuất các tuyến DLST ở VQG Cát Bà
• 4.2.3.1. Các tuyến du lịch sinh thái rừng
• 4.2.3.2. Các tuyến du lịch sinh thái biển
• 4.2.3.3. Tuyến du lịch đặc biệt vào khu bảo tồn Voọc
• 4.2.4. Đề xuất các điểm tham quan, khu dịch vụ nghỉ dưỡng
• 4.2.4.1. Điểm tham quan
• 4.2.4.2. Khu nghỉ dưỡng
• 4.2.5. Định hướng các hoạt động khuyến khích người dân tham gia
• 4.3. Dự báo các tác động môi trường từ hoạt động DLST
• 4.3.1. Tác động đến môi trường tự nhiên
• 4.3.2. Tác động đến môi trường kinh tế và văn hóa - xã hội
• 4.3.3. Những biện pháp giảm thiểu tác động tiêu cực từ hoạt động du lịch
• 4.4. Đề xuất giải pháp phát triển du lịch sinh thái
• 4.4.1. Kết hợp hai nhiệm vụ “bảo tồn” và “phát triển”
• 4.4.2. Xây dựng và quy hoạch phát triển du lịch sinh thái
• 4.4.3. Xây dựng các chính sách và cơ chế quản lý
• 4.4.3.1. Các chính sách
• 4.4.3.2. Tổ chức hoạt động
• 4.4.4. Thành lập hội đồng xúc tiến du lịch sinh thái địa phương
• 4.4.5. Thành lập Hiệp hội các doanh nghiệp DLST VQG Cát Bà
• 4.4.6. Phát huy tối đa vai trò của Trung tâm Dịch vụ, du lịch sinh thái và Giáo dục môi trường trực thuộc Vườn quốc gia Cát Bà để thực hiện một số nội dung sau:
• 4.4.7. Phát triển nguồn nhân lực phục vụ DLST
• 4.4.8. Tăng cường liên doanh, liên kết, hợp tác quốc tế
• 4.4.9. Nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường sinh thái
• 4.4.10. Maketing DLST và xúc tiến hỗn hợp, mở rộng thị trường
• 4.4.11. Phát triển cơ sở hạ tầng
• 4.4.12. Tăng cường công tác an ninh trật tự và an toàn phòng chống cháy nổ trong khu vực VQG Cát Bà
• 4.4.13. Liên kết du lịch vùng
• 4.4.14. Giải pháp tạo nguồn vốn
• 4.5. Phân tích đánh giá hiệu quả kinh tế và hiệu quả xã hội
• 4.5.1. Hiệu quả kinh tế
• 4.5.2. Hiệu quả về xã hội
• 4.5.3. Hiệu quả về môi trường
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Tại Vườn Quốc Gia Cát Bà

Du lịch sinh thái tại Vườn Quốc Gia Cát Bà đang trở thành một trong những xu hướng phát triển bền vững quan trọng. Với sự đa dạng sinh học phong phú và cảnh quan thiên nhiên tuyệt đẹp, Cát Bà không chỉ thu hút khách du lịch mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn thiên nhiên. Việc phát triển du lịch sinh thái không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

1.1. Đặc Điểm Nổi Bật Của Vườn Quốc Gia Cát Bà

Vườn Quốc Gia Cát Bà có diện tích rộng lớn với hệ sinh thái đa dạng, bao gồm rừng ngập mặn, rừng nguyên sinh và các loài động thực vật quý hiếm. Đây là nơi sinh sống của nhiều loài động vật hoang dã, trong đó có các loài đang bị đe dọa. Đặc điểm này tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển các hoạt động du lịch sinh thái, giúp du khách có cơ hội trải nghiệm và tìm hiểu về thiên nhiên.

1.2. Lợi Ích Của Du Lịch Sinh Thái Đối Với Cộng Đồng

Du lịch sinh thái không chỉ mang lại nguồn thu nhập cho địa phương mà còn tạo cơ hội việc làm cho người dân. Các hoạt động du lịch như hướng dẫn viên, dịch vụ lưu trú và ẩm thực đều có thể được phát triển từ du lịch sinh thái. Hơn nữa, việc tham gia vào các hoạt động bảo tồn cũng giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường.

II. Thách Thức Trong Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Tại Cát Bà

Mặc dù có nhiều tiềm năng, việc phát triển du lịch sinh thái tại Vườn Quốc Gia Cát Bà cũng gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề như ô nhiễm môi trường, khai thác tài nguyên không bền vững và sự gia tăng số lượng khách du lịch có thể gây áp lực lên hệ sinh thái. Cần có các biện pháp quản lý hiệu quả để đảm bảo rằng du lịch sinh thái phát triển một cách bền vững.

2.1. Tác Động Tiêu Cực Đến Môi Trường

Sự gia tăng lượng khách du lịch có thể dẫn đến ô nhiễm môi trường, đặc biệt là trong các khu vực nhạy cảm. Việc xây dựng cơ sở hạ tầng không hợp lý có thể làm tổn hại đến hệ sinh thái và làm giảm chất lượng môi trường sống của các loài động thực vật. Cần có các quy định nghiêm ngặt để kiểm soát hoạt động du lịch.

2.2. Khó Khăn Trong Quản Lý Tài Nguyên

Việc quản lý tài nguyên thiên nhiên tại Vườn Quốc Gia Cát Bà gặp nhiều khó khăn do thiếu nguồn lực và sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng. Điều này dẫn đến việc khai thác tài nguyên không bền vững, ảnh hưởng đến sự phát triển lâu dài của du lịch sinh thái.

III. Phương Pháp Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Bền Vững Tại Cát Bà

Để phát triển du lịch sinh thái bền vững tại Vườn Quốc Gia Cát Bà, cần áp dụng các phương pháp quản lý hiệu quả. Việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế là rất quan trọng. Các giải pháp như xây dựng các chương trình giáo dục cộng đồng, phát triển sản phẩm du lịch thân thiện với môi trường và tăng cường hợp tác quốc tế sẽ giúp nâng cao hiệu quả của du lịch sinh thái.

3.1. Xây Dựng Chương Trình Giáo Dục Cộng Đồng

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn thiên nhiên là một trong những giải pháp quan trọng. Các chương trình này có thể bao gồm các buổi hội thảo, khóa học và hoạt động thực tế để nâng cao nhận thức của người dân về giá trị của tài nguyên thiên nhiên và cách bảo vệ chúng.

3.2. Phát Triển Sản Phẩm Du Lịch Thân Thiện Với Môi Trường

Các sản phẩm du lịch như tour sinh thái, trải nghiệm văn hóa địa phương và các hoạt động ngoài trời cần được phát triển theo hướng thân thiện với môi trường. Điều này không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên mà còn thu hút khách du lịch có ý thức về bảo vệ môi trường.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Tại Cát Bà

Các nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn trong phát triển du lịch sinh thái tại Vườn Quốc Gia Cát Bà đã cho thấy những kết quả tích cực. Việc áp dụng các biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững đã giúp cải thiện chất lượng môi trường và nâng cao đời sống của cộng đồng địa phương. Các mô hình du lịch sinh thái thành công có thể được nhân rộng và áp dụng tại các khu vực khác.

4.1. Mô Hình Du Lịch Sinh Thái Thành Công

Một số mô hình du lịch sinh thái thành công tại Cát Bà đã được triển khai, bao gồm các tour khám phá thiên nhiên, trải nghiệm văn hóa và các hoạt động bảo tồn. Những mô hình này không chỉ thu hút khách du lịch mà còn tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng địa phương.

4.2. Đánh Giá Tác Động Của Du Lịch Đến Cộng Đồng

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng du lịch sinh thái có tác động tích cực đến đời sống của người dân địa phương. Nguồn thu từ du lịch đã giúp cải thiện cơ sở hạ tầng, giáo dục và y tế, đồng thời nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Du Lịch Sinh Thái Tại Cát Bà

Du lịch sinh thái tại Vườn Quốc Gia Cát Bà có tiềm năng lớn để phát triển bền vững. Tuy nhiên, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ để đảm bảo rằng các hoạt động du lịch không gây hại đến môi trường. Tương lai của du lịch sinh thái tại Cát Bà phụ thuộc vào khả năng quản lý và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

5.1. Định Hướng Phát Triển Trong Tương Lai

Định hướng phát triển du lịch sinh thái trong tương lai cần tập trung vào việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, phát triển sản phẩm du lịch bền vững và nâng cao nhận thức của cộng đồng. Các chính sách hỗ trợ từ chính phủ cũng cần được triển khai để thúc đẩy sự phát triển này.

5.2. Vai Trò Của Cộng Đồng Trong Phát Triển Du Lịch

Cộng đồng địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển du lịch sinh thái. Sự tham gia của họ không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên mà còn tạo ra nguồn thu nhập bền vững. Cần có các chương trình khuyến khích và hỗ trợ để cộng đồng có thể tham gia tích cực vào các hoạt động du lịch.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quần đảo Cát Bà là trung tâm đa dạng sinh học trọng điểm của miền Bắc Việt Nam, được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới vào năm 2004. Vườn quốc gia Cát Bà sở hữu tổng diện tích đất thảm thực vật rừng lên đến 15.510 ha, chiếm 52% tổng diện tích tự nhiên của toàn đảo, cùng vùng nước biển rộng khoảng 7.167,5 ha lưu giữ hơn 1.313 loài sinh vật biển. Mặc dù sở hữu tài nguyên thiên nhiên phong phú và nằm trong tam giác phát triển kinh tế Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh (cách Hải Phòng khoảng 45 km và cách Hà Nội 150 km), công tác bảo tồn tại đây đang chịu áp lực lớn trước tốc độ gia tăng dân số vùng đệm đạt 14.110 người vào năm 2010.

Vấn đề nghiên cứu then chốt xuất phát từ mâu thuẫn sâu sắc giữa yêu cầu bảo tồn nghiêm ngặt các hệ sinh thái rừng - biển nguyên sinh với nhu cầu sinh kế của cộng đồng dân cư địa phương. Trong khi đó, nguồn kinh phí sự nghiệp cấp cho công tác bảo vệ rừng từ ngân sách chỉ đáp ứng một phần nhu cầu thực tế. Phát triển du lịch sinh thái được xác định là công cụ kinh tế hữu hiệu nhằm tạo nguồn tài chính tự chủ cho bảo tồn và giảm tải áp lực khai thác tài nguyên.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là đánh giá toàn diện tiềm năng tự nhiên, hiện trạng hoạt động du lịch và năng lực quản lý tại Vườn quốc gia Cát Bà; phân tích các tương tác đa chiều giữa hoạt động du lịch, quản lý rừng và sinh kế cộng đồng; từ đó xây dựng hệ thống giải pháp phát triển du lịch sinh thái bền vững. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại Vườn quốc gia Cát Bà cùng 6 xã vùng đệm và 1 thị trấn trong giai đoạn từ tháng 4 đến tháng 10 năm 2013. Kết quả nghiên cứu đóng góp cơ sở khoa học để hoạch định chiến lược tăng trưởng doanh thu du lịch sinh thái từ 15% đến 20% mỗi năm, tạo sinh kế bền vững cho hơn 3.000 hộ dân và giảm trên 50% các vụ vi phạm khai thác gỗ củi, săn bắt động vật hoang dã trái phép.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng tích hợp của ba lý thuyết chuyên ngành vững chắc:

1. Tiếp cận hệ sinh thái (Ecosystem Approach): Vận dụng 12 nguyên lý cốt lõi của Công ước Đa dạng sinh học kết hợp quy trình 5 bước thực hành của Gill Shepherd. Phương pháp này đặt con người và hoạt động kinh tế vào vị trí trung tâm của các quyết định quản lý không gian sinh thái.
2. Quản lý tài nguyên thiên nhiên dựa vào cộng đồng (CBNRM): Nhấn mạnh việc chuyển giao quyền tự chủ hợp pháp cho cư dân bản địa, biến người sử dụng tài nguyên thành chủ thể trực tiếp quản lý và bảo vệ rừng.
3. Tiếp cận hệ thống (Systems Approach): Xem xét tài nguyên tự nhiên, môi trường xã hội và chuỗi giá trị du lịch như một chỉnh thể thống nhất có quan hệ nhân quả tương hỗ.
4. Khung phân tích ma trận SWOT: Đánh giá có hệ thống các điểm mạnh, điểm yếu nội tại cùng cơ hội và thách thức từ môi trường bên ngoài để đề xuất chiến lược phát triển.

Bốn khái niệm nền tảng được chuẩn hóa trong luận văn bao gồm: Du lịch sinh thái (theo Hector Ceballos-Lascurain năm 1987 và Luật Du lịch năm 2005), Vườn quốc gia (theo tiêu chuẩn IUCN và Quyết định 186/2006/QĐ-TTg), Bảo tồn đa dạng sinh học và Phát triển bền vững.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp hài hòa giữa phương pháp định tính và định lượng để đảm bảo tính xác thực cao:

• Thu thập và phân tích dữ liệu thứ cấp: Kế thừa các số liệu kiểm kê rừng, quy hoạch phát triển giai đoạn 2006 - 2010 và các công trình khoa học đã công bố.
• Khảo sát thực địa theo tuyến cảnh quan: Sử dụng thiết bị định vị vệ tinh GPS và máy ảnh chuyên dụng để khảo sát thực tế 4 tuyến rừng và 3 tuyến biển tiềm năng.
• Điều tra xã hội học bằng phiếu phỏng vấn: Thiết kế bảng hỏi cấu trúc gồm 2 trang song ngữ Việt - Anh, thực hiện phỏng vấn ngẫu nhiên phân tầng đối với 32 du khách trong và ngoài nước tại các điểm dừng chân. Cỡ mẫu 32 phiếu phỏng vấn du khách được phân bố đồng đều giữa khách nội địa và quốc tế nhằm ghi nhận đánh giá khách quan về chất lượng trải nghiệm và mức sẵn lòng chi trả.
• Phỏng vấn sâu và tham vấn chuyên gia: Tiến hành 15 cuộc phỏng vấn sâu bán cấu trúc với lãnh đạo Vườn quốc gia, cán bộ quản lý văn hóa - du lịch huyện Cát Hải, chính quyền cấp xã và đại diện các hộ dân vùng đệm; tham vấn ý kiến của 5 chuyên gia đầu ngành về quản lý bảo tồn và du lịch sinh thái. Lý do lựa chọn kết hợp phỏng vấn sâu và khảo sát nhằm thu thập thông tin đa chiều, làm rõ xung đột lợi ích giữa bảo tồn và sinh kế mà các chỉ số thống kê thuần túy không phản ánh hết.
• Xử lý dữ liệu không gian: Ứng dụng phần mềm bản đồ MapInfo chuyên dụng để xây dựng sơ đồ phân vùng chức năng và tuyến điểm du lịch sinh thái. Toàn bộ quá trình thu thập và xử lý số liệu được hoàn thành tập trung trong 7 tháng (từ tháng 4 đến tháng 10 năm 2013).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, Vườn quốc gia Cát Bà sở hữu mức độ đa dạng sinh học đặc hữu và quý hiếm vượt trội. Thảm thực vật rừng ghi nhận 1.561 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 842 chi và 186 họ. Trong đó có 72 loài bị đe dọa tuyệt chủng cần bảo vệ nghiêm ngặt (60 loài thuộc Sách đỏ Việt Nam, chiếm 3,65% tổng số loài thực vật của vườn; 29 loài thuộc Danh lục đỏ IUCN). Đặc biệt, nghiên cứu ghi nhận loài thực vật Tuế hạ long (Cycas tropophylla) đặc hữu và quần thể cây Và nước (Salix tetrasperma) thuần loại tại hồ Ao Ếch với mật độ đạt trên 1.000 cây/ha. Khu hệ động vật trên cạn có 279 loài có xương sống, trong đó 22 loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam và 7 loài thuộc Danh lục đỏ thế giới. Quần thể Voọc đầu trắng Cát Bà (Trachypithecus poliocephalus) - loài linh trưởng đặc hữu cực kỳ nguy cấp (CR) duy nhất trên thế giới - hiện chỉ còn khoảng 60 cá thể phân bố tại 6 khu vực tách biệt, với hơn 20 cá thể được sinh ra từ năm 2000 đến năm 2013.

Thứ hai, tiềm năng cảnh quan karst nhiệt đới ngập nước độc nhất vô nhị. Quần thể gồm 366 hòn đảo đá vôi, khoảng 20 bãi tắm tự nhiên cát trắng mịn, hơn 10 hang động đã đưa vào phục vụ du lịch (như hang Trung Trang, động Thiên Long, hang Quả Vàng) và hồ Ao Ếch rộng 3,6 ha trên núi đá vôi duy trì nguồn nước quanh năm. Vùng biển Cát Bà lưu giữ 1.313 loài sinh vật biển với 193 loài san hô và 538 loài động vật đáy, tạo điều kiện thuận lợi để phát triển các loại hình lặn biển, chèo thuyền kayak và thám hiểm hang động.

Thứ ba, áp lực sinh kế từ cộng đồng vùng đệm và ô nhiễm môi trường cục bộ đang gia tăng nhanh. Dân số toàn đảo Cát Bà phân bố không đều với mật độ bình quân 132 người/km2, nhưng tại thị trấn Cát Bà lên tới 4.778 người/km2. Trên địa bàn vùng đệm có 254 lồng bè nuôi cá, 7 đầm nuôi thủy sản rộng 24,6 ha, 132 bãi nuôi tu hài với diện tích 175.995 m2 và 1.351 mảng tre diện tích 127.015 m2. Hoạt động nuôi trồng thủy sản mật độ cao cùng nạn đun nấu củi rừng và khai thác mật ong tự nhiên bằng lửa đang đe dọa nghiêm trọng tới thảm thực vật và môi trường nước vịnh Lan Hạ.

Thảo luận kết quả

Các dữ liệu nghiên cứu về cơ cấu thảm thực vật (với 15.510 ha rừng, trong đó rừng nguyên sinh chiếm 6%, rừng thứ sinh nghèo chiếm 27%, cây bụi tái sinh chiếm 45%) và cơ cấu 1.117 loài cây tài nguyên (gồm 661 loài cây thuốc, 408 loài cây lấy gỗ, 203 loài cây làm cảnh) có thể được mô hình hóa trực quan qua biểu đồ cơ cấu tròn và các bảng ma trận phân tích SWOT.

Nguyên nhân của những tồn tại hiện nay bắt nguồn từ sự thiếu đồng bộ trong quy hoạch không gian du lịch, cơ sở hạ tầng dịch vụ còn đơn điệu, sản phẩm nghèo nàn và thiếu đội ngũ hướng dẫn viên được đào tạo chuyên sâu về diễn giải môi trường. So sánh với thực trạng chung tại Việt Nam (khi có 44,7% số khu bảo tồn chỉ đón dưới 2.000 lượt khách/năm và khách nội địa chiếm trên 80%), Vườn quốc gia Cát Bà có lợi thế cạnh tranh rất lớn về vị trí địa lý nhưng lại chưa phát huy được giá trị thương hiệu Khu dự trữ sinh quyển thế giới.

Bài học kinh nghiệm quốc tế từ Vườn quốc gia Galapagos (Ecuador) cho thấy hiệu quả của chính sách quản lý tải trọng nghiêm ngặt, bắt buộc du khách đi cùng hướng dẫn viên có chứng chỉ và thu phí tham quan 40 USD/khách để tái đầu tư trực tiếp cho bảo tồn. Tương tự, mô hình tại Khu bảo tồn Annapurna (Nepal) khẳng định việc phân cấp quản lý cho cộng đồng bản địa, phát triển năng lượng sạch thay thế củi đun đã phục hồi hoàn toàn cảnh quan sinh thái sau 5 năm triển khai. Đây là những cơ sở thực tiễn giá trị để áp dụng vào mô hình quản trị tại Cát Bà.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Quy hoạch phân vùng không gian du lịch sinh thái nghiêm ngặt: Thiết lập và công bố ranh giới phân khu bảo vệ nghiêm ngặt (10.452 ha), phân khu phục hồi sinh thái và phân khu dịch vụ hành chính. Áp dụng ngưỡng sức chứa tối đa không quá 500 lượt khách/ngày tại các vùng sinh cảnh nhạy cảm của loài Voọc Cát Bà. Phối hợp giữa Ban Quản lý Vườn quốc gia Cát Bà và Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch Hải Phòng để mở mới 4 tuyến trekking rừng và 3 tuyến du lịch biển chuyên đề trong giai đoạn 2014 - 2016.
2. Thể chế hóa mô hình đồng quản lý và chuyển đổi sinh kế cộng đồng: Ban hành chính sách giao khoán quản lý bảo vệ rừng gắn với quyền lợi khai thác dịch vụ du lịch sinh thái. Vận động và hỗ trợ kỹ thuật để chuyển đổi sinh kế cho 180 hộ nuôi cá lồng bè và bãi tu hài sang mô hình homestay sinh thái, chèo thuyền kayak và dịch vụ ẩm thực địa phương, phấn đấu nâng thu nhập bình quân của cư dân vùng đệm thêm 25% đến 30% mỗi năm trong giai đoạn 2014 - 2018 do UBND huyện Cát Hải chủ trì.
3. Đa dạng hóa sản phẩm du lịch có trách nhiệm và nâng cao năng lực giáo dục môi trường: Nâng cấp Trung tâm Dịch vụ, Du lịch sinh thái và Giáo dục môi trường trực thuộc Vườn quốc gia; đào tạo và cấp chứng chỉ diễn giải viên môi trường cho 100% hướng dẫn viên địa phương; xây dựng phòng trưng bày tiêu bản mẫu vật đa dạng sinh học hiện đại, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ khách du lịch quốc tế lưu trú dài ngày lên trên 40% từ năm 2014 đến năm 2020.
4. Thiết lập Quỹ tài chính bền vững tái đầu tư cho bảo tồn: Ban hành cơ chế trích lập cố định từ 20% đến 30% tổng doanh thu bán vé tham quan (mức vé dao động từ 40.000 đến 80.000 VNĐ/lượt) để bổ sung trực tiếp vào ngân sách tuần tra bảo vệ rừng, phòng chống cháy rừng trên núi đá vôi và hỗ trợ các dự án bảo tồn loài linh trưởng quý hiếm giai đoạn 2014 - 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước và Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên: Bao gồm Cục Kiểm lâm, Tổng cục Môi trường, Ban Quản lý Vườn quốc gia Cát Bà và các khu bảo tồn trên toàn quốc. Nhóm này có thể ứng dụng trực tiếp khung phân vùng chức năng, phương pháp xác định sức tải môi trường và cơ chế chia sẻ lợi ích tài chính vào đề án quản lý rừng đặc dụng.
2. Doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ lữ hành và du lịch sinh thái: Các công ty lữ hành trong và ngoài nước có thể khai thác các tuyến du lịch sinh thái rừng - biển mới (như tuyến Khe Sâu - Ao Ếch - Việt Hải, tuyến ngắm san hô vịnh Lan Hạ) để thiết kế các gói tour du lịch xanh, giáo dục trải nghiệm đạt chuẩn quốc tế.
3. Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên sau đại học: Các chuyên gia thuộc khối ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Tài nguyên và Du lịch học có thể sử dụng luận văn làm tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp tiếp cận hệ sinh thái (CBNRM) và bộ dữ liệu toàn diện về 1.561 loài thực vật, 279 loài động vật cạn cùng 1.313 loài sinh vật biển đảo đá vôi.
4. Các tổ chức phi chính phủ (NGO) và cộng đồng cư dân vùng đệm: Các tổ chức như IUCN, FFI, ZGAP và cộng đồng 6 xã vùng đệm Cát Bà có thể sử dụng các kết quả nghiên cứu để xây dựng dự án viện trợ bảo tồn Voọc Cát Bà, nhân rộng mô hình kinh tế nông - lâm kết hợp và phát triển năng lượng sạch thay thế nhiên liệu củi đun.

Câu hỏi thường gặp

1. Tiềm năng nổi bật nhất của Vườn quốc gia Cát Bà trong phát triển du lịch sinh thái là gì? Vườn quốc gia Cát Bà sở hữu giá trị đa dạng sinh học độc bản với 1.561 loài thực vật bậc cao, 279 loài động vật cạn và 1.313 loài sinh vật biển. Nơi đây lưu giữ quần thể Voọc đầu trắng duy nhất trên thế giới (khoảng 60 cá thể) cùng cảnh quan 366 hòn đảo đá vôi karst ngập nước và hồ Ao Ếch rộng 3,6 ha nguyên sơ.

2. Luận văn giải quyết bài toán mâu thuẫn giữa bảo tồn và sinh kế người dân như thế nào? Luận văn áp dụng nguyên lý quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng (CBNRM), đề xuất chuyển dịch sinh kế cho hơn 180 hộ nuôi trồng thủy sản và cư dân khai thác củi sang cung ứng dịch vụ du lịch có trách nhiệm. Cơ chế trích 20% đến 30% doanh thu du lịch tái đầu tư cho cộng đồng giúp tạo nguồn thu ổn định, biến người dân thành lực lượng nòng cốt bảo vệ rừng.

3. Phương pháp tiếp cận hệ sinh thái mang lại ưu thế gì cho công trình nghiên cứu? Phương pháp tiếp cận hệ sinh thái tích hợp 12 nguyên lý của Công ước Đa dạng sinh học và quy trình 5 bước của Gill Shepherd, cho phép phân tích đa chiều mối liên hệ giữa tự nhiên và kinh tế xã hội. Cách tiếp cận này giúp cân bằng tối ưu giữa việc bảo vệ nghiêm ngặt 15.510 ha rừng với việc khai thác bền vững 4 nhóm tài nguyên phục vụ du lịch.

4. Mô hình du lịch sinh thái Vườn quốc gia Cát Bà học tập được gì từ kinh nghiệm quốc tế? Nghiên cứu đúc rút kinh nghiệm từ Vườn quốc gia Galapagos (Ecuador) về việc chuẩn hóa hướng dẫn viên, kiểm soát tàu thuyền và thu phí tham quan 40 USD/khách phục vụ bảo tồn. Đồng thời, bài học từ Khu bảo tồn Annapurna (Nepal) khẳng định tầm quan trọng của việc phân cấp quản trị và sử dụng năng lượng sạch để triệt tiêu nạn chặt phá rừng.

5. Giá trị thực tiễn của các tuyến du lịch sinh thái được đề xuất trong luận văn là gì? Tác giả đề xuất chi tiết hệ thống phân tuyến chuyên biệt gồm 4 tuyến rừng (như tuyến Trung Trang - Hang Quân Y, Khe Sâu - Ao Ếch - Việt Hải) và 3 tuyến biển (vịnh Lan Hạ - đảo Đầu Bê). Các tuyến này giúp giảm tải khoảng 35% áp lực du khách lên vùng lõi, đồng thời tối ưu hóa trải nghiệm giáo dục môi trường.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và đánh giá toàn diện giá trị của 15.510 ha đất thảm thực vật rừng cùng 1.313 loài sinh vật biển quý hiếm tại Vườn quốc gia Cát Bà.
• Xác định rõ xung đột cốt lõi giữa nhiệm vụ bảo tồn loài Voọc đầu trắng Cát Bà (khoảng 60 cá thể) với hoạt động sinh kế của 14.110 cư dân vùng đệm.
• Ứng dụng thành công khung lý thuyết tiếp cận hệ sinh thái và quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng (CBNRM) vào thực tiễn quản lý rừng đặc dụng hải đảo.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược khả thi với các chỉ số mục tiêu cụ thể và lộ trình thực hiện rõ ràng trong giai đoạn 2014 - 2020.
• Xây dựng mô hình liên kết chặt chẽ ba bên giữa Ban Quản lý Vườn quốc gia, doanh nghiệp lữ hành và cộng đồng bản địa nhằm phát triển du lịch bền vững.

Đóng góp khoa học lớn nhất của công trình là cung cấp luận cứ thực chứng và phương pháp luận chuẩn xác cho công tác quản trị khu bảo tồn thiên nhiên kết hợp phát triển kinh tế biển đảo. Kế hoạch tiếp theo cần tập trung triển khai thí điểm mô hình tuyến du lịch sinh thái cộng đồng tại xã Việt Hải trong vòng 12 tháng tới. Các cấp quản lý, cộng đồng doanh nghiệp và du khách hãy cùng chung tay hành động để bảo tồn trọn vẹn di sản thiên nhiên Cát Bà cho thế hệ tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Chƣơng 1: Tổng quan tài liệu Chƣơng 2: Đối tƣợng, phạm vi và phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Chƣơng 4: Đề xuất phát triển du lịch sinh thái ở Vƣờn quốc gia Cát Bà Kết luận và kiến nghị Tài liệu tham khảo Phụ lục Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ DU LỊCH SINH THÁI 1. Khái niệm, nguyên tắc và quan điểm phát triển Du lịch sinh thái ở các Vƣờn quốc gia. Khái niệm Ngày nay sự hiểu biết về du lịch sinh thái đã phần nào đƣợc cải thiện, thực sự đã có một thời gian dài du lịch sinh thái là chủ đề nóng của các hội thảo về chiến lƣợc và chính sách bảo tồn và phát triển các vùng sinh thái quan trọng của các quốc gia và thế giới. Đã có nhiều nhà khoa học danh tiếng tiên phong nghiên cứu trong lĩnh vực này, điển hình nhƣ: Hector Ceballos-Lascurain- một nhà nghiên cứu tiên phong về du lịch sinh thái đã định nghĩa DLST lần đầu tiên vào năm 1987 nhƣ sau: "Du lịch sinh thái là du lịch đến những khu vực tự nhiên ít bị ô nhiễm hoặc ít bị xáo trộn với những mục tiêu đặc biệt: nghiên cứu, trân trọng và thƣởng ngoạn phong cảnh và giới động-thực vật hoang dã, cũng nhƣ những biểu thị văn hoá (cả quá khứ và hiện tại) đƣợc khám phá 12 trong những khu vực này" (trích trong bài giảng Du lịch sinh thái của Nguyễn Thị Sơn) [7].

Theo Hiệp hội DLST Hoa Kỳ (1998) “DLST là du lịch có mục đích với các khu tự nhiên, hiểu biết về lịch sử văn hóa và lịch sử tự nhiên của môi trƣờng, không làm biến đổi tình trạng của hệ sinh thái, đồng thời ta có cơ hội để phát triển kinh tế, bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên và lợi ích tài chính cho cộng đồng địa phƣơng” [7]. Một định nghĩa khác của Honey (1999) “DLST là du lịch hƣớng tới những khu vực nhạy cảm và nguyên sinh thƣờng đƣợc bảo vệ với mục đích nhằm gây ra ít tác hại và với quy mô nhỏ nhất. Nó giúp giáo dục du khách, tạo quỹ để bảo vệ môi trƣờng, nó trực tiếp đem lại nguồn lợi kinh tế và sự tự quản lý cho ngƣời dân địa phƣơng và nó khuyến khích tôn trọng các giá trị về văn hóa và quyền con ngƣời”[13]. Ở Việt Nam vào năm 1999 trong khuôn khổ hội thảo xây dựng chiến lƣợc quốc gia về phát triển du lịch sinh thái đã đƣa ra định nghĩa nhƣ sau: “Du lịch sinh thái là hình thức du lịch thiên nhiên có mức độ giáo dục cao về sinh thái và môi trƣờng có tác động tích cực đến việc bảo vệ môi trƣờng và văn hóa, đảm bảo mang lại các lợi ích về tài chính cho cộng đồng địa phƣơng và có đóng góp cho các nỗ lực bảo tồn”[13].

Năm 2000, Lê Huy Bá cũng đƣa ra khái niệm về du lịch sinh thái "là một loại hình du lịch lấy các hệ sinh thái đặc thù, tự nhiên làm đối tƣợng để phục vụ cho những khách du lịch yêu thiên nhiên, du ngoạn, thƣởng thức những cảnh quan hay nghiên cứu về các hệ sinh thái. Đó cũng là hình thức kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa phát triển kinh tế du lịch với giới thiệu về những cảnh đẹp của quốc gia cũng nhƣ giáo dục tuyên truyền và bảo vệ, phát triền môi trƣờng và tài nguyên thiên nhiên một cách bền vững” [4]. Theo Hiệp hội Du lịch Sinh Thái (The Internatonal Ecotourism society) thì “DLST là du lịch có trách nhiệm với các khu thiên nhiên là nơi bảo tồn môi trƣờng và cải thiện phúc lợi cho nhân dân địa phƣơng” [13] Du lịch sinh thái là một khái niệm mở, có thể hiểu theo nhiều nghĩa ở các góc độ khác nhau hoặc theo từng lĩnh vực khác nhau. Theo nghĩa hẹp, ta có thể hiểu DLST là sự ghép nối ý nghĩa đơn giản của hai khái niệm: “du lịch” và “sinh thái”.

Nhƣng ở góc độ 13 rộng hơn ta có thể hiểu DLST là một loại hình du lịch thiên nhiên. Mọi hoạt động du lịch có liên quan đến thiên nhiên môi trƣờng, đến văn hóa, xã hội, ẩm thực… đều là DLST [18]. DLST còn có thể đƣợc biết đến với nhiều tên gọi khác nhau nhƣ: Du lịch thiên nhiên (natural tourist); Du lịch dựa vào thiên nhiên (Natural – based tourist); Du lịch môi trƣờng (Environmental tourist); Du lịch đặc thù (Particular tourist); Du lịch xanh (Green tourist); Du lịch mạo hiểm (Adventure tourist); Du lịch bền vững (Sustainable tourist)… Luật du lịch (2005), định nghĩa “DLST là hình thức du lịch dựa vào thiên nhiên, gắn với bản sắc văn hoá địa phƣơng với sự tham gia của cộng đồng nhằm phát triển bền vững”. Theo quy chế quản lý các hoạt động DLST tại các Vƣờn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, do bộ Nông nghiệp và PTNT ban hành năm 2007, cũng quy định “DLST là hình thức du lịch dựa vào thiên nhiên, gắn với bản sắc văn hoá địa phƣơng với sự tham gia của cộng đồng dân cƣ ở địa phƣơng nhằm phát triển bền vững” [14].

Ta có thể biểu thị các mối liên hệ, tƣơng quan của các thành phần hợp thành DLST nhƣ hình dƣới đây. Sinh thái môi trƣờng học DLST DLST Khoa học du lịch Văn hóa, kinh tế, xã hội học Sơ đồ 1.1: DLST là kết tinh của khoa học, du lịch, văn hóa, kinh tế, xã hội và sinh thái môi trường học [4]. Qua tìm hiểu các khái niệm trên ta có thể thấy rằng các khu bảo tồn và Vƣờn quốc gia là nơi phù hợp nhất, bởi đây chính là nơi có nhiều yếu tố hấp dẫn khách du lịch sinh thái. Những yếu tố này có thể là một hoặc nhiều loài động thực vật quý hiếm và đặc hữu, cuộc sống hoang dã phong tục tập quán, tính đa dạng sinh học cao, địa hình hùng vĩ, các khu di tích lịch sử hoặc văn hóa đƣơng đại, mang tính đặc thù trong điều kiện tự nhiên.

14 Những yếu tố này sẽ làm lợi cho các đơn vị tổ chức du lịch sinh thái và cộng đồng địa phƣơng do vậy các yếu tố này sẽ đƣợc bảo vệ tốt, chính đây là mối quan hệ giữa du lịch và các Khu bảo tồn và Vƣờn quốc gia. Hoạt động du lịch sinh thái ở đây phải đƣợc xây dựng bám sát định nghĩa về du lịch sinh thái. Nhằm đảm bảo rằng phát triển du lịch sinh thái không làm tổn hại đến Vƣờn quốc gia và tăng nguồn thu nhập một cách bền vững cho cộng đồng địa phƣơng bằng các hoạt động du lịch sinh thái. Hiện nay DLST đang đóng một vai trò quan trọng trong nhiều dự án bảo tồn thiên nhiên và phát triển cảnh quan, các mục tiêu của DLST có liên quan đến các khu bảo tồn thiên nhiên là [13] : - Sự tƣơng thích về mặt sinh thái và văn hóa của phát triển du lịch là một điều kiện quan trọng.

- Phát triển Du lịch phải hỗ trợ tài chính cho công tác bảo tồn ở các VQG. - Tạo thu nhập cho ngƣời dân địa phƣơng. - Góp phần quan trọng nhằm thuyết phục mọi ngƣời chấp nhận bảo tồn thiên nhiên là một kết quả gián tiếp của các hoạt động kinh tế. Du lịch sinh thái là cách tốt nhất nhằm giúp cả cộng đồng địa phƣơng và các KBTTN & VQG.

Đó cũng là một hợp phần lý tƣởng của chiến lƣợc phát triển bền vững trong đó tài nguyên thiên nhiên đƣợc sử dụng nhƣ một yếu tố thu hút khách du lịch mà không gây tác hại tới thiên nhiên của khu vực. Là một công cụ quan trọng trong quản lý các KBTTN & VQG. Tuy vậy phát triển DLST phải đảm bảo đƣợc phát triển phù hợp với hoàn cảnh cụ thể. DU LỊCH DU LỊCH HỖ TRỢ BẢO TỒN VÀ PHÁT TRIỂN TỰ NHIÊN BỀN VỮNG DU LỊCH DLS T DU LỊCH ĐƢỢC DU LỊCH CÓ QUẢN LÝ BỀN GIÁO DỤC 15 VỮNG MÔI TRƢỜNG Sơ đồ 1.2: Cấu trúc Du lịch Sinh thái [7] Ở mô hình này chúng ta thấy rõ hơn DLST có sự kết hợp hài hòa của các yếu tố, trong đó du lịch là chủ thể đƣợc chi phối bởi các yếu tố quản lý, kính tế, văn hóa, giáo dục môi trƣờng, phát triển bền vững để trở thành DLST.

Tóm lại, dù theo định nghĩa nào thì DLST cũng cần phải hội tụ đủ hai yếu tố: Sự quan tâm tới môi trƣờng và thiên nhiên; trách nhiệm với xã hội và cộng đồng. Nhƣ vậy DLST là loại hình du lịch dựa vào tài nguyên thiên nhiên và văn hóa của cộng đồng địa phƣơng, đƣợc thiết kế mang tính giáo dục môi trƣờng cao. Nhằm mang lại nguồn lợi kinh tế cho cộng đồng địa phƣơng và công tác bảo tồn, trong đó phát huy sự tham gia của cộng đồng địa phƣơng. Nguyên tắc cơ bản phát triển Du lịch sinh thái Những nguyên tắc đảm bảo trong du lịch sinh thái không chỉ cho các nhà quy hoạch, quản lý tổ chức, điều hành du lịch mà cho cảc hƣớng dẫn viên, cộng đồng dân địa phƣơng.[6] - Phục vụ nhu cầu nghỉ ngơi, tham quan giải trí, khám phá tìm hiểu tự nhiên và con ngƣời.

Đây chính là nguyên tắc cơ bản trong hoạt động DLST. - Hỗ trợ công tác bảo tồn tài nguyên du lịch sinh thái nói riêng và tài nguyên ở các Vƣờn Quốc gia, khu bảo tồn nói chung. Cụ thể là DLST phải đƣợc tổ chức có tính khoa học, có tính giáo dục môi trƣờng cao, đồng thời đem lại lợi nhuận tái phục vụ cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học. - Hỗ trợ kinh tế địa phƣơng, tạo thêm những lợi ích kinh tế lâu dài cho cộng đồng dân địa phƣơng, những ngƣời có quyền làm chủ cho sự phát triển và trong công tác hoạch định du lịch.

Xuất phát từ những khái niệm về DLST ở trên chúng ta có thể thấy để phát triển DLST cần phải đảm bảo những nguyên tắc cơ bản trên. Nếu các hoạt động du lịch mà không đáp ứng đƣợc các tiêu chí trên thì không thể xem là DLST. Đặc trưng cơ bản của du lịch sinh thái Các hoạt động DLST khác với các loại hình du lịch khác ở các đặc trƣng chủ yếu sau[7]: 16 * Dựa trên địa bàn hấp dẫn về tự nhiên: Đối tƣợng của DLST là những khu vực hấp dẫn với các đặc điểm phong phú về tự nhiên, đa dạng về sinh học và kể cả những nét văn hoá bản địa đặc sắc. Đặc biệt, những khu tự nhiên còn tƣơng đối nguyên sơ, ít bị tác động lớn bởi các hoạt động của con ngƣời.

Chính vì vậy, hoạt động DLST thƣờng diễn ra và thích hợp tại lãnh thổ các Vƣờn quốc gia và các khu Bảo tồn tự nhiên.