phần mở đầu, kết luận, bảng biểu và tài liệu tham khảo, luận văn đƣợc triển khai theo 03 chƣơng chính: Chƣơng 1: Tổng quan về thanh toán quốc tế và phát triển hoạt động thanh toán quốc tế Chƣơng 2: Thực trạng phát triển hoạt động thanh toán quốc tế tại ngân hàng Nông nghiệp và phát triển nông thôn Việt Nam - Chi nhánh Hà Nội II Chƣơng 3: Giải pháp phát triển hoạt động thanh toán quốc tế tại ngân hàng Nông nghiệp và phát triển nông thôn Việt Nam - Chi nhánh Hà Nội II 9 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN QUỐC TẾ 1. Tổng quan về phát triển hoạt động thanh toán quốc tế của Ngân hthƣơng mại 1. Khái niệm về thanh toán quốc tế Quan hệ đối ngoại của mỗi quốc gia bao gồm tổng thể các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, văn hoá, khoa học, kỹ thuật, du lịch…trong đó quan hệ kinh tế chiếm vị trí quan trọng, là cơ sở cho các mối quan hệ khác. Trong quá trình hoạt động, tất cả các quan hệ quốc tế đều cần thiết và liên quan đến vấn đề tài chính.
Kết thúc từng kỳ, từng từng niên hạn các quan hệ quốc tế đều đƣợc đánh giá kết quả hoạt động, do đó cần thiết đến nghiệp vụ thanh toán quốc tế. Thanh toán quốc tế là quá trình thực hiện các khoản thu chi tiền tệ quốc tế thông qua hệ thống ngân hàng trên thế giới nhằm phục vụ cho các mối quan hệ trao đổi quốc tế phát sinh giữa các nƣớc với nhau (Trầm Thị Xuân Hƣơng, 2006). Thanh toán quốc tế là việc thực hiện các nghĩa vụ chi trả và quyền hƣởng lợi về tiền tệ phát sinh trên cơ sở các hoạt động kinh tế và phi kinh tế giữa các tổ chức, cá nhân nƣớc này với tổ chức, cá nhân nƣớc khác, hay giữa một quốc gia với tổ chức quốc tế, thông qua quan hệ giữa các ngân hàng của các nƣớc liên quan (Nguyễn Văn Tiến, 2009). Vậy thanh toán quốc tế phục vụ không chỉ cho các lĩnh vực hoạt động là kinh tế mà còn cả các hoạt động phi kinh tế.
Tuy nhiên, giữa hai lĩnh vực hoạt động này thƣờng giao thoa với nhau và không có ranh giới rõ rệt. Hơn nữa, do hoạt động thanh toán quốc tế đƣợc hình thành trên cơ sở hoạt động ngoại thƣơng và phục vụ chủ yếu cho hoạt động ngoại thƣơng, chính vì vậy, trong thực tế tại các NHTM, hoạt động thanh toán quốc tế thƣờng đƣợc phân thành hai lĩnh vực rõ ràng là: Thanh toán trong ngoại thƣơng (thanh toán mậu dịch) và thanh toán phi ngoại thƣơng (thanh toán phi mậu dịch). TTQT trong ngoại thƣơng là việc thực hiện thanh toán trên cơ sở hàng hoá XNK và các dịch vụ thƣơng mại cung ứng cho nƣớc ngoài theo giá cả thị trƣờng quốc tế. Hợp đồng ngoại thƣơng là cơ sở để các bên tiến hành mua bán và thanh toán cho nhau.
Thanh toán phi ngoại thƣơng là việc thanh toán không liên quan tới hàng hoá XNK cũng nhƣ cung ứng các dịch vụ cho nƣớc ngoài nghĩa là thanh toán cho các hoạt 10 động không mang tính thƣơng mại. Đó là trợ cấp của cá nhân ngƣời nƣớc ngoài cho cá nhân trong nƣớc, nguồn trợ cấp của một tổ chức từ thiện nƣớc ngoài cho tổ chức đoàn thể trong nƣớc, hay là việc chi trả các chi phí của cơ quan ngoại giao ở nƣớc ngoài… Nhìn chung hoạt động ngoại thƣơng có một số điểm khác cơ bản so với hoạt động nội thƣơng, trong đó hoạt động ngoại thƣơng liên quan đến: - Ngƣời mua và ngƣời bán ở hai nƣớc hoặc hai quốc tịch khác nhau - Đồng tiền sử dụng trong thanh toán có thể là đồng tiền của một trong hai nƣớc hoặc đồng tiền của nƣớc thứ ba. - Hàng hoá mua bán thƣờng dịch chuyển qua biên giới giữa các nƣớc, đi từ nƣớc ngƣời bán đến nƣớc ngƣời mua. - Luật điều chỉnh quan hệ hợp đồng mua bán và thanh toán chứa đựng yếu tố quốc tế.
Kiểm soát ngoại hối, tỷ giá và các chính sách hạn chế ngoại thƣơng của chính phủ. Trong luận văn, TTQT đƣợc hiểu là TTQT trong ngoại thƣơng. Theo đó, TTQT phát sinh dựa trên cơ sở hợp đồng ngoại thƣơng, thanh toán là khâu cuối cùng của một quá trình sản xuất và lƣu thông hàng hoá, là cầu nối giữa ngƣời sản xuất và tiêu dùng thông qua chi trả lẫn nhau trong nghiệp vụ TTQT. Vì hoạt động TTQT đƣợc thực hiện thông qua hệ thống ngân hàng nên khi nói đến hoạt động TTQT là nói đến hoạt động thanh toán của NHTM và các NHTM đang không ngừng phát triển các nghiệp vụ ngân hàng quốc tế, trong đó lấy hoạt động TTQT làm trọng tâm phát triển.
Đặc điểm của thanh toán quốc tế Hoạt động TTQT chịu sự chi phối của luật pháp quốc tế: Các chủ thể tham gia hoạt động TTQT là các tổ chức, cá nhân ở các quốc gia khác nhau. Do đó có sự khác biệt về địa lý, phong tục tập quán, ngôn ngữ, lập pháp…nên dễ dẫn đến các bên không thống nhất cách hiểu và khả năng xảy ra tranh chấp và rủi ro rất lớn. Vì vậy, hoạt động TTQT chịu sự điều chỉnh của nhiều quy phạm, nguồn luật khác nhau nhƣ: luật quốc tế, tiêu chuẩn pháp lý của nƣớc đối tác…Trong trƣờng hợp xảy ra tranh chấp, không thể xử lý đơn giản nhƣ trong nƣớc mà phải dựa vào những quy định pháp lý chung. Các đối tác tham gia hoạt động TTQT cần thỏa thuận với nhau những quy định rõ ràng và bao quát trong phạm vi có hiệu lực pháp lý.
Thêm vào đó, một vài nƣớc có những quy định rất đặc biệt về các điều kiện thanh toán và khả năng cung ứng những chứng từ 11 cần thiết, do đó NH và các DN XNK cần phải tìm hiểu và xem xét kỹ càng, đầy đủ mọi yếu tố để thực thi trôi chảy các nghiệp vụ ngoại thƣơng. Hoạt động TTQT chịu rủi ro cao: Trong hoạt động TTQT, hành vi mua bán hay trao đổi hàng hóa và dịch vụ diễn ra giữa các quốc gia khác nhau, do đó nó chứa đựng nhiều rủi ro hơn so với thanh toán nội địa. Những rủi ro mà thanh toán nội địa thƣờng gặp phải nhƣ: lừa đảo, mất khả năng thanh toán…cũng luôn tiềm ẩn trong hoạt động TTQT, nhƣng với quy mô và mức độ nguy hiểm hơn nhiều lần. Mặt khác, trong hoạt động TTQT còn phát sinh một số loại rủi ro khác mà thanh toán nội địa không có nhƣ: rủi ro chính trị, rủi ro pháp lý, rủi ro thị trƣờng, rủi ro tỷ giá.lại càng làm cho hoạt động TTQT trở nên rủi ro hơn.
Hầu hết các giao dịch TTQT đều tách rời giữa khâu thanh toán và chuyển giao quyền sở hữu hàng hóa. Trong các giao dịch TTQT, việc thanh toán tiền không diễn ra đồng thời với việc giao hàng. Đồng tiền sử dụng trong thanh toán có thể là nội tệ hay ngoại tệ: Trong quan hệ TTQT, các bên đối tác cùng quan tâm đến những vấn đề có lợi nhất cho mình, bởi vậy các bên phải tiến hành đàm phán về các vấn đề nhƣ: điều kiện tiền tệ, điều kiện đảm bảo hối đoái, điều kiện về thời gian thanh toán. Khác với thanh toán nội địa, TTQT thƣờng gặp nhiều rủi ro do sự biến động của tiền tệ, sự bất ổn chính trị của một quốc gia, do vị trí địa lý của các bên tham gia cách xa nhau làm hạn chế việc tìm hiểu khả năng thanh toán của con nợ.
Do vậy, các nghiệp vụ đảm bảo, bảo lãnh của NH, hoạt động tín dụng của các tổ chức tiền tệ, tài chính quốc tế ra đời nhƣ một yếu tố không thể thiếu để hỗ trợ hoạt động TTQT. Vai trò của thanh toán quốc tế - Đối với nền kinh tế Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, toàn cầu hoá nền kinh tế thế giới thì hoạt động thanh toán quốc tế đóng một vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế của đất nƣớc. Một quốc gia không thể phát triển với chính sách đóng cửa, chỉ dựa vào tích luỹ trao đổi trong nƣớc mà phải phát huy lợi thế so sánh, kết hợp với sức mạnh trong nƣớc với môi trƣờng kinh tế quốc tế. Trong bối cảnh hiện nay, khi các quốc gia đều đặt kinh tế đối ngoại lên hàng đầu, coi hoạt động kinh tế đối ngoại là con đƣờng 12 tất yếu trong chiến lƣợc phát triển kinh tế đất nƣớc thì vai trò của hoạt động thanh toán quốc tế ngày càng đƣợc khẳng định.
Thanh toán quốc tế là mắt xích không thể thiếu trong dây chuyền hoạt động kinh tế quốc dân. Thanh toán quốc tế là khâu quan trọng của giao dịch mua bán hàng hóa, dịch vụ giữa các cá nhân, tổ chức thuộc các quốc gia khác nhau. Thanh toán quốc tế góp phần giải quyết mối quan hệ hàng hoá tiền tệ, tạo nên sự liên tục của quá trình sản xuất và đẩy nhanh quá trình lƣu thông hàng hoá trên phạm vi quốc tế. Nếu hoạt động thanh toán quốc tế đƣợc tiến hành nhanh chóng, an toàn sẽ khiến cho quan hệ lƣu thông hàng hoá tiền tệ giữa ngƣời mua và ngƣời bán diễn ra trôi chảy, hiệu quả hơn.
Thanh toán quốc tế làm tăng cƣờng các mối quan hệ giao lƣu kinh tế giữa các quốc gia, giúp cho quá trình thanh toán đƣợc an toàn, nhanh chóng, tiện lợi và giảm bớt chi phí cho các chủ thể tham gia. Các ngân hàng với vai trò là trung gian thanh toán sẽ bảo vệ quyền lợi cho khách hàng, đồng thời tƣ vấn cho khách hàng, hƣớng dẫn về kỹ thuật thanh toán trong giao dịch nhằm giảm thiểu rủi ro trong thanh toán và tạo sự an toàn tin tƣởng cho khách hàng. Nhƣ vậy, thanh toán quốc tế là hoạt động tất yếu của một nền kinh tế phát triển. - Đối với ngân hàng Thanh toán quốc tế là một loại hình dịch vụ liên quan đến tài sản ngoại bảng của ngân hàng.
Hoạt động thanh toán quốc tế giúp ngân hàng đáp ứng tốt hơn nhu cầu đa dạng của khách hàng về các dịch vụ tài chính có liên quan tới thanh toán quốc tế. Trên cơ sở đó giúp ngân hàng tăng doanh thu, nâng cao uy tín của ngân hàng và tạo dựng niềm tin cho khách hàng. Điều đó không chỉ giúp ngân hàng mở rộng quy mô hoạt động mà còn là một ƣu thế tạo nên sức cạnh tranh cho ngân hàng trong cơ chế thị trƣờng. Hoạt động thanh toán quốc tế không chỉ là một nghiệp vụ đơn thuần mà còn là một hoạt động nhằm hỗ trợ và bổ sung cho các hoạt động kinh doanh khác của ngân hàng.