CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN CHO VAY TIÊU DÙNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Những vấn đề cơ bản về cho vay tiêu dùng của của Ngân hàng thương mại 1.1 Khái niệm, đặc điểm cho vay tiêu dùng 1.1 Khái niệm cho vay tiêu dùng Trước đây các ngân hàng thường tập trung cho vay sản xuất kinh doanh và ít cho vay đối với cá nhân, hộ gia đình. Họ cho rằng cho vay tiêu dùng có quy mô nhỏ, doanh số thấp. Tuy nhiên, trước sức ép cạnh tranh của các tổ chức tín dụng và các tổ chức tài chính trung gian khác, sự phát triển mạnh mẽ của thị trường vốn khiến thị phần cho vay các doanh nghiệp của ngân hàng bị giảm sút. Thực trạng này đòi hỏi các ngân hàng phải tìm cách chuyển hướng sang hoạt động khác để tăng thu nhập.
Bên cạnh đó, sự phát triển của nền kinh tế khiến mức sống của dân cư được cải thiện đáng kể, nhu cầu vay tiêu dùng tăng mạnh mẽ, gắn liền với nhu cầu về hàng tiêu dùng lâu bền như nhà, xe, nhu cầu du lịch…Cho vay tiêu dùng trở thành một thị trường hấp dẫn đầy tiềm năng đối với ngân hàng. Các ngân hàng chuyển hướng sang tập trung mở rộng thị trường cho vay tiêu dùng. Có nhiều khái niệm khác nhau về cho vay tiêu dùng. Có quan điểm cho rằng Cho vay tiêu dùng là hình thức cho vay trong đó ngân hàng thỏa thuận với đối tượng khách hàng là cá nhân, hộ gia đình sử dụng khoản vay với mục đích chi tiêu, mua sắm phục vụ nhu cầu đời sống theo nguyên tắc hoàn trả gốc và lãi phát sinh [1].
Hay có quan điểm cho rằng: Cho vay tiêu dùng là mối quan hệ tín dụng giữa ngân hàng (người cho vay) với khách hàng là cá nhân, hộ gia đình. Mục đích sử dụng khoản vay là để tài trợ cho nhu cầu tiêu dùng, phục vụ đời sống của khách hàng trên nguyên tắc khách hàng sẽ phải hoàn trả cả gốc và lãi vay tại một thời điểm xác định [8] Hoặc: Cho vay tiêu dùng là khoản vay được sử dụng với mục đích tiêu dùng: mua nhà, mua xe, du học, chi tiêu, làm kinh tế hộ…. có thể có hoặc không yêu cầu tài sản đảm bảo [10] 9 Cũng có quan điểm cho rằng: Cho vay tiêu dùng được hiểu đơn giản là hình thức tài trợ nguồn vốn cho nhu cầu chi tiêu của khách hàng bao gồm: khách hàng cá nhân và hộ gia đình [13] Như vậy có thể thấy, có nhiều khái niệm về cho vay tiêu dùng đã được đưa ra, song nội dung cơ bản đều giống nhau, cùng đề cập đến đối tượng sử dụng khoản vay và mục đích sử dụng vốn vay. Theo đó, cho vay tiêu dùng được sử dụng với mục đích chi tiêu, mua sắm nhằm nâng cao đời sống của đối tượng khách hàng là cá nhân và hộ gia đình.2 Đặc điểm của cho vay tiêu dùng Thứ nhất, cho vay tiêu dùng phụ thuộc vào chu kỳ phát triển của nền kinh tế Đối tượng khách hàng của cho vay tiêu dùng là cá nhân và hộ gia đình, do đó cho vay tiêu dùng phụ thuộc trực tiếp vào thu nhập của mỗi cá nhân.
Thu nhập của cá nhân lại bị tác động bởi nhiều yếu tố, trong đó yếu tố quan trọng nhất là chu kỳ của nền kinh tế. Khi nền kinh tế phát triển, thu nhập của người dân có xu hướng tăng và họ có nhu cầu tiêu dùng nhiều hơn. Nhu cầu tiêu dùng của khách hàng tăng, đồng nghĩa các ngân hàng có cơ hội mở rộng quy mô cho vay tiêu dùng. Vì vậy, khi nền kinh tế tăng trưởng thì cho vay tiêu dùng sẽ phát triển và ngược lại nền kinh tế suy thoái thì cho vay tiêu dùng bị thu hẹp.
Thứ hai, quy mô của các khoản cho vay tiêu dùng thường nhỏ Đối tượng khách hàng của cho vay tiêu dùng là cá nhân và hộ gia đình, họ đi vay ngân hàng để phục vụ mục đích tiêu dùng khi tích lũy chưa đủ. Do phục vụ mục đích tiêu dùng nên quy mô các khoản vay thường nhỏ và nhỏ hơn rất nhiều so với tài sản của ngân hàng. Tuy nhiên, số lượng khoản vay tiêu dùng lại rất lớn do nhu cầu tiêu dùng đa dạng và khối lượng khách hàng lớn. Thứ ba, cho vay tiêu dùng ít nhạy cảm với lãi suất Giá trị khoản cho vay tiêu dùng thường nhỏ, khách hàng thanh toán định kỳ, vì vậy số tiền mà khách hàng phải trả định kỳ khá nhỏ nên khách hàng thường không quan tâm đến mức lãi suất khoản vay do không ảnh hưởng nhiều đến thu nhập của họ.
Bên cạnh đó, khách hàng thường quan tâm đến giá trị của cho vay tiêu dùng 10 mang lại, thỏa mãn những nhu cầu tiêu dùng trước mặt hơn là quan tâm đến chi phí của khoản vay. Thứ tư, chất lượng thông tin khách hàng cung cấp không cao Ngân hàng quyết định cho vay tiêu dùng dựa trên cơ sở phân tích các thông tin về: nghề nghiệp, thu nhập, trình độ… của khách hàng vay vốn, những thông tin này do khách hàng cung cấp, mang tính chủ quan ít được kiểm chứng, kiểm soát. Do đó, mức chính xác của các thông tin khách hàng không cao làm ảnh hưởng đến chất lượng cho vay tiêu dùng của ngân hàng Thứ năm, nguồn trả nợ của cho vay tiêu dùng không ổn định Nguồn trả nợ của cho vay tiêu dùng được trích từ thu nhập của khách hàng vay vốn, thu nhập lại biến động theo công việc, sức khỏe, cơ cấu và chu kỳ kinh tế. Từ đó, nguồn trả nợ của các khoản vay tiêu dùng cũng biến động theo.
Thứ sáu, lãi suất cho vay tiêu dùng thường cao Do quy mô các khoản cho vay tiêu dùng nhỏ (ngoại trừ các khoản vay bất động sản) dẫn đến để bù đắp các chi phí thực hiện cho vay (chi phí thẩm định, chi phí quản lý khoản vay, chi phí hồ sơ…) các ngân hàng thường áp dụng mức lãi suất cao. Ngoài ra, cho vay tiêu dùng thường tiểm ẩn rủi ro do chất lượng thông tin khách hàng cung cấp mang tính chủ quan, ít được kiểm chứng. Vì vậy, các ngân hàng áp dụng mức lãi suất cao để giảm thiểu tổn thất khi rủi ro phát sinh.2 Các hình thức cho vay tiêu dùng Cho vay tiêu dùng rất đa dạng và phong phú, căn cứ theo từng tiêu thức khác nhau, cho vay tiêu dùng có thể chia thành: 1.1 Căn cứ theo mục đích vay Cho vay tiêu dùng cư trú: là khoản cho vay tiêu dùng nhằm tài trợ cho mục đích mua sắm, cải tạo, xây dựng nhà ở cho đối tương khách hàng cá nhân và hộ gia đình. Khoản vay này thường có giá trị lớn, thời gian dài đem lại nguồn thu khá ổn định cho ngân hàng thương mại.
Cho vay tiêu dùng phi cư trú: là các khoản vay tiêu dùng nhằm chi trả cho các mục đích mua xe cộ, du học, học tập, khám chữa bệnh, giải trí, du lịch… Các 11 khoản vay này thường có giá trị nhỏ và thời hạn cho vay ngắn hơn cho vay tiêu dùng cư trú.2 Căn cứ theo phương thức hoàn trả Cho vay tiêu dùng trả góp: đây là hình thức cho vay mà khách hàng trả nợ (nợ gốc và lãi) cho ngân hàng nhiều lần, theo những kỳ hạn nhất định đã được thỏa thuận trong hợp đồng tín dụng (tháng, quý…). Cho vay tiêu dùng phi trả góp: Trong hình thức cho vay này, khách hàng trả nợ cho ngân hàng một lần duy nhất khi đến hạn. Các khoản cho vay phi trả góp chỉ được cấp khi giá trị cho vay nhỏ và thời hạn ngắn. Cho vay tiêu dùng tuần hoàn: Hình thức cho vay này, khách hàng được sử dụng thẻ tín dụng hoặc phát hành loại séc thấu chi dựa trên tài khoản vãng lai.
Thời hạn và giá trị cho vay được ngân hàng xác định căn cứ trên mức chi tiêu và thu nhập từng kỳ của khách hàng. Khách hàng được phép vay và trả nợ nhiều kỳ một cách tuần hoàn dựa trên hạn mức tín dụng đã xác định.3 Căn cứ vào nguồn gốc của khoản nợ Cho vay tiêu dùng gián tiếp: là hình thức cho vay trong đó NH mua các khoản nợ phát sinh của các DN bán lẻ đã bán chịu hàng hoá hoặc đã cung cấp các dịch vụ cho người tiêu dùng, hình thức này NH cho vay thông qua các DN bán hàng hoặc làm các dịch vụ mà không trực tiếp tiếp xúc với KH. Cho vay tiêu dùng trực tiếp: là hình thức cho vay trong đó ngân hàng và khách hàng gặp nhau trực tiếp để tiến hành cho vay và thu nợ.4 Căn cứ theo tài sản đảm bảo Cho vay có tài sản đảm bảo: là hình thức cấp tín dụng của Ngân hàng với điều kiện khách hàng vay tiêu dùng phải có tài sản thế chấp để đảm bảo cho khoản vay khi không được hoàn trả. Hình thức cho vay này được áp dụng đối với khách hàng có độ rủi ro cao như khách hàng mới hay khách hàng có tình hình tài chính không tốt… Hình thức cho vay này cũng được sử dụng khi khách hàng không có tài sản đảm bảo nhưng được một bên thứ ba đứng ra bảo lãnh.
Bên thứ ba phải là cá nhân hay tổ chức có uy tín 12 cao, có khả năng tài chính tốt để thanh toán khoản vay khi khách hàng không hoàn thành nghĩa vụ tài chính của mình. Cho vay tiêu dùng không có tài sản đảm bảo: là hình thức cho vay không cần tài sản thế chấp, cầm cố hoặc sự bảo lãnh của bên thứ ba. Việc cho vay hoàn toàn chỉ dựa trên uy tín. Đối với những khách hàng tốt, trung thực trong kinh doanh, là bạn hàng lâu năm với Ngân hàng, có tình hình tài chính lành mạnh, minh bạch, quản lý có hiệu quả thì Ngân hàng có thể cấp tín dụng mà không cần phải đòi hỏi nguồn thu nợ bổ sung.
Ngoài ra trong nhiều trường hợp, hình thức này cón được áp dụng đối với các khoản vay thực hiên theo chỉ thị của Chính phủ, hay Chính phủ yêu cầu không cần phải có tài sản đảm bảo.3 Vai trò của hoạt động cho vay tiêu dùng Cho vay tiêu dùng nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của các cá nhân, khi năng lực tài chính chưa đủ để trang trải nhu cầu, cho phép họ có thể tiêu dùng trước, chi trả sau dưới nhiều hình thức. Cho vay tiêu dùng không chỉ có vai trò quạn trọng đối với ngân hàng mà hoạt động này còn có ý nghĩa to lớn với người tiêu dùng và nền kinh tế.