Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỤM CÔNG NGHIỆP 1. LÝ LUẬN CHUNG VỀ CỤM CÔNG NGHIỆP 1. Khái niệm và đặc trưng cơ bản của cụm công nghiệp 1. Khái niệm Cụm công nghiệp là khu vực tập trung các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp, cơ sở dịch vụ phục vụ sản xuất công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp; có ranh giới địa lý xác định, không có dân cư sinh sống; được đầu tư xây dựng chủ yếu nhằm di dời, sắp xếp, thu hút các cơ sở sản xuất, các doanh nghiệp nhỏ và vừa, các cá nhân, hộ gia đình ở địa phương vào đầu tư sản xuất, kinh doanh; do Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương quyết định thành lập.1] Ngoài ra, một số nhà nghiên cứu đưa ra một số khái niệm về cụm công nghiệp, như: - Theo M.
Porter: Cụm công nghiệp là sự tập trung về địa lý của các doanh nghiệp, của các nhà cung cấp dịch vụ chuyên nghiệp hóa, của những người được hưởng dịch vụ, của các ngành công nghiệp và các tổ chức có liên quan. Becattini: Cụm công nghiệp là một thực thể xã hội - lãnh thổ đặc trưng bởi sự có mặt hoạt động của một cộng đồng người và quần thể doanh nghiệp trong một không gian địa lý và lịch sử nhất định. [26] - Theo Sonobe & Otsuka (2006): sự tập trung về mặt địa lý hoặc địa phương hóa của các doanh nghiệp sản xuất các mặt hàng tương tự nhau hoặc có liên quan mật thiết với nhau trong một khu vực nhỏ. [26] Luan van 10 - Theo Kuchiki (2007): sự tập trung về mặt địa lý trong một quốc gia hoặc một vùng của các công ty có liên kết với nhau, các nhà cung cấp chuyên biệt, các nhà cung cấp dịch vụ và các tổ chức liên quan thuộc một lĩnh vực cụ thể.
[26] Thực tế, có nhiều định nghĩa khác nhau về cụm công nghiệp. Nhưng trong các định nghĩa đều chứa đề cập đến sự tập trung theo địa lý của các doanh nghiệp gắn kết với sự đổi mới và có sự phát triển năng động do tính hiệp đồng thừa hưởng từ “Tính hiệu quả tập thể’’ thông qua các tác động kinh tế từ bên ngoài, từ mạng lưới các nhà cung cấp, mạng lưới khách hàng và các lợi ích của các hoạt động tập thể. Trong cụm công nghiệp, vấn đề mấu chốt là có sự hiệp đồng, sản xuất với qui mô lớn, có sự tác động qua lại, có sự tương trợ, có sự ganh đua và có khả năng phản ứng nhanh với những thay đổi của thị trường để mang lại hiệu quả trong sản xuất và kinh doanh. Đặc trưng cơ bản của cụm công nghiệp - Cụm công nghiệp là mô hình khu công nghiệp quy mô nhỏ, được bố trí tại các huyện, thị xã được hưởng các ưu đãi đầu tư sản xuất kinh doanh theo quy định riêng của tỉnh.
- Tại các cụm công nghiệp này có thể bố trí một số khu vực dành cho kinh doanh thương mại, dịch vụ phục vụ cho quá trình sản xuất, kinh doanh CN-TTCN và không ảnh hưởng tới tính chất và hoạt động sản xuất công nghiệp của CCN (để các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất của CCN có thể tổ chức tiêu thụ, giới thiệu sản phẩm của mình và các sản phẩm khác). - CCN có quy mô diện tích không quá 50 ha, trường hợp cần thiết phải mở rộng CCN hiện có thì tổng diện tích sau khi mở rộng cũng không vượt quá 75 ha. [18] - CCN được quy hoạch chủ yếu để phục vụ cho mục tiêu phát triển CN - TTCN của các huyện, thành phố thuộc tỉnh; đối tượng thu hút chính là các Luan van 11 doanh nghiệp có quy mô nhỏ và vừa trong địa phương (nhất là các doanh nghiệp thuộc thành phần kinh tế tư nhân, tiểu thủ công nghiệp), kết hợp kêu gọi các doanh nghiệp ngoài địa phương vào đầu tư phát triển sản xuất trong cụm công nghiệp. Với quy mô trên, mỗi cụm công nghiệp tối thiểu phải có đủ mặt bằng cho khoảng 30-35 cơ sở, doanh nghiệp hoạt động sản xuất để đảm bảo hiệu quả trong quá trình đầu tư xây dựng hạ tầng cụm công nghiệp.
- Không bố trí các loại hình kinh doanh đơn thuần trong các CCN. Đối với các CCN có vị trí thuận lợi về giao thông cần quy hoạch bố trí một phần diện tích cho dịch vụ kho vận, trung chuyển hành hóa. Phân loại cụm công nghiệp Trên cơ sở chức năng của các CCN, hiện nay có một số loại hình CCN như sau: - CCN tổng hợp (đa ngành): là CCN được hình thành trên địa bàn huyện, thường do UBND cấp huyện thực hiện đầu tư và quản lý phát triển, nhằm thu hút đầu tư của các cơ sở sản xuất công nghiệp trong và ngoài địa phương, CCN tổng hợp thường có quy mô lớn hơn CCN làng nghề, diện tích ban đầu có thể từ 5 - 15 ha, giai đoạn sau phát triển lên khoảng 30 - 50 ha và có thể thu hút nhiều loại hình doanh nghiệp sản xuất công nghiệp khác nhau. - CCN làng nghề: Đây là mô hình CCN tập trung quy mô nhỏ có diện tích ban đầu vào khoảng 3-5 ha, sau có thể phát triển lên khoảng 15-20 ha, Ban quản lý chủ yếu ở cấp huyện với nhiệm vụ chính là theo dõi quá trình thực hiện quy hoạch xây dựng làng nghề, việc cho thuê và sử dụng đất đai.
Mục tiêu là phục vụ việc chuyển di dời các cơ sở sản xuất của làng nghề, xã nghề ở ngay tại địa phương, nhằm mở rộng mặt bằng sản xuất, hoặc giải tỏa và xử lý ô nhiễm môi trường của các làng nghề. - CCN chuyên ngành: Là CCN mà trong đó hoạt động sản xuất công nghiệp gắn liền với nguồn nguyên liệu nông, lâm, thủy sản và được hình Luan van 12 thành ở một số tỉnh đồng bằng sông Cửu Long; đồng bằng, trung du Bắc Bộ; duyên hải Miền Trung và Tây Nguyên, là nơi nguyên liệu nông sản hàng hóa dồi dào nhưng công nghiệp chế biến chưa phát triển. - CCN hiện đại (như khu công nghiệp): Là CCN được xây dựng mới hoàn toàn, chủ yếu do các công ty nước ngoài hoặc các doanh nghiệp lớn trong nước đầu tư xây dựng và phát triển hạ tầng. Ngoài ra, còn một số loại hình CCN đã được hình thành tại một số địa phương miền núi, có công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp chậm phát triển.
Đó là ở một số khu vực có vị trí địa lý thuận lợi để bố trí một vài điểm đầu tư phát triển công nghiệp trong tương lai 10-15 năm tới, với mục tiêu thực hiện các chính sách công nghiệp hóa nông nghiệp và nông thôn, sẽ có thể phát triển thêm các cơ sở sản xuất công nghiệp vệ tinh dự kiến trong tương lai cũng được khoanh vùng thành CCN và khu vực này được các địa phương ưu đãi, khuyến khích đầu tư bằng các chính sách thuê đất và các loại thuế khác nhau. Phân biệt CCN với KCN, KCX và KKT: 1. Điểm giống nhau - Đều có diện tích sản xuất công nghiệp gồm nhiều doanh nghiệp hoạt động sản xuất công nghiệp, có ranh giới địa lý xác định. - Phân khu chức năng bao gồm các chuyên ngành truyền thống mà trong nước có lợi thế so sánh.
Điểm khác nhau - Khu công nghiệp là khu chuyên sản xuất hàng công nghiệp và thực hiện các dịch vụ cho sản xuất hàng xuất khẩu và hoạt động xuất khẩu, có ranh giới địa lý xác định, được thành lập theo điều kiện, trình tự và thủ tục quy định tại Nghị định số 29/2008/NĐ-CP ngày 14/3/2008 của Chính phủ.2] - Khu chế xuất là khu công nghiệp chuyên sản xuất hàng xuất khẩu, thực hiện dịch vụ cho sản xuất hàng xuất khẩu và hoạt động xuất khẩu, có Luan van 13 ranh giới địa lý xác định, được thành lập theo điều kiện, trình tự và thủ tục quy định tại Nghị định số 29/2008/NĐ-CP ngày 14/3/2008 của Chính phủ.2] - Khu kinh tế là khu vực có không gian kinh tế riêng biệt với môi trường đầu tư và kinh doanh đặc biệt thuận lợi cho các nhà đầu tư, có ranh giới địa lý xác định, được thanh lập theo điều kiện, trình tự và thủ tục quy định tại Nghị định số 29/2008/NĐ-CP ngày 14/3/2008 của Chính phủ. Khu kinh tế được tổ chức thành các khu chức năng gồm khu phi thuế quan, khu bảo thuế, khu chế xuất, khu công nghiệp, khu giải trí, khu du lịch, khu đô thị, khu dân cư, khu hành chính và các khu chức năng khác phù hợp với đặc điểm của từng khu kinh tế. Vai trò của cụm công nghiệp đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Việc thành lập cụm công nghiệp có tác động rất lớn đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, đặc biệt là đối với sự phát triển ngành công nghiệp của một quốc gia. Việc phát triển cụm điểm công nghiệp cho phép tổ chức cơ cấu lại kinh tế vùng lãnh thổ, bố trí dân cư, bảo vệ môi trường, nâng cao mức sống nhân dân, phát triển cơ sở hạ tầng kỹ thuật sản xuất và xã hội cho khu vực.
Vai trò phát triển cụm công nghiệp được thể hiện trên một số mặt sau đây: 1. Huy động vốn đầu tư phát triển Sự hình thành và phát triển cụm công nghiệp gắn liền với những mục tiêu thành lập cụm công nghiệp và mục tiêu của nhà đầu tư. Phân tích từ giác ngộ vĩ mô, có thể tóm tắt lại mục tiêu cơ bản và thống nhất như sau: - Thu hút vốn đầu tư để phát triển theo quy hoạch Đây là mục tiêu quan trọng nhất của cụm công nghiệp. Với tính chất là “vùng lãnh thổ” hoạt động trong môi trường đầu tư chung, cụm công nghiệp Luan van 14 trở thành công cụ hữu hiệu thu hút vốn đầu tư, để mở rộng hoạt động sản xuất kinh doanh cho các hộ gia đình và các doanh nghiệp sản xuất nhỏ.
Đối với các hộ sản xuất thì vấn đề mặt bằng và vốn sản xuất luôn là hai vấn đề luôn bức súc nhất. Đây chính là cái vòng luẩn quẩn của sản xuất nhỏ, các doanh nghiệp, hộ sản xuất không có điều kiện về vốn để có thể mở rộng sản xuất, đi thuê mặt bằng. Trong đó khi muốn mở rộng sản xuất, tập trung vào phát triển các sản phẩm thì lại cần vốn lớn. Việc phát triển cụm công nghiệp chính là để giải quyết vấn đề này.
Như ta đã biết, sự phát triển công nghiệp cần phải tuân thủ quy hoạch vùng, lãnh thổ để tránh đầu tư phân tán, lãng phí đất đai, khó kiểm soát được môi trường. Với cụm điểm công nghiệp các doanh nghiệp có điều kiện tập trung vốn để phát triển.