MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong nhiều thập kỷ qua, cùng với tốc độ phát triển nhanh chóng của kinh tế - xã hội, loài người đã có những tác động to lớn đến tự nhiên và hiện nay chúng ta đang phải nhận những hậu quả từ thiên nhiên do chính hoạt động của chúng ta gây ra. Biến đổi khí hậu là một trong những thách thức lớn nhất đối với loài người, sẽ tác động nghiêm trọng đến đời sống con người và môi trường trên thế giới và Việt Nam, nhất là vùng ven biển. Biến đổi khí hậu được biểu hiện bằng hiện tượng trái đất nóng lên, nước biển dâng, sự gia tăng các hiện tượng khí tượng thời tiết cực đoan.
Bên cạnh đó, con người luôn muốn cải thiện cuộc sống của mình để nâng cao giá trị sống, tạo ra những phát triển mang tính đột phá cho nhân loại. Tuy nhiên, trái đất của chúng ta với các điều kiện tự nhiên lại không thể đáp ứng được những mong muốn vô hạn ấy của con người. Các nguồn tài nguyên dần trở nên cạn kiệt, điều kiện thiên nhiên có thể ngày càng khắc nghiệt hơn… Điều này tạo nên mâu thuẫn gay gắt, đòi hỏi vừa phải phát triển, vừa phải duy trì sự hài hòa giữa con người với môi trường sống của mình. Do vậy, thực hiện mục tiêu phát triển bền vững (PTBV) được coi như là nhiệm vụ cấp bách hàng đầu của mỗi quốc gia.
Các tổ chức và các quốc gia tùy theo những mục tiêu khác nhau mà đưa ra sự cần thiết phải PTBV và các nội dung khác nhau về PTBV. Đối diện với những thách thức về ảnh hưởng tiêu cực của biến đổi khí hậu, môi trường tự nhiên bị hủy hoại, việc khai thác quá mức tài nguyên thiên nhiên, phát triển bền vững là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của các quốc gia trên thế giới. Việt Nam là một quốc gia nằm trong top 10 quốc gia chịu ảnh hưởng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu. Do đó, việc xác định tầm nhìn chiến lược, quy hoạch, chính sách về phát triển bền vững sẽ giúp đất nước ứng phó và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu.
Cụ thể, trong kế hoạch phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam giai đoạn 2021-2030, mục tiêu tổng quát là “Duy trì tăng trưởng kinh tế bền vững đi đối với thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái, quản lý và sử dụng hiệu quả tài nguyên, chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu; bảo đảm mọi 1 người dân được phát huy mọi tiềm năng, tham gia và thụ hưởng bình đẳng thành quả của phát triển; xây dựng một xã hội Việt Nam hòa bình, thịnh vượng, bao trùm, công bằng, dân chủ, văn minh và bền vững” [16]. Đến nay, Việt Nam tự hào đã đạt được một số kết quả liên quan đến SDG, bao gồm: (1) Giảm đáng kể tỷ lệ nghèo đa chiều trên toàn quốc năm 2023 còn 2,93%, giảm 1,1%; (2) Tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế đạt 92,04% năm 2023; (3) Tỷ lệ nhập học đúng tuổi tiểu học là 99,0%; (4) Tỷ lệ nữ trong Quốc hội nhiệm kỳ 2016-2021 đạt 26,7%; (5) Tỷ lệ hộ gia đình được sử dụng nước hợp vệ sinh đạt 93,4% năm 2023; (6) Hơn 99% hộ gia đình Việt Nam có điện năm 2023; (7) Tỷ lệ sử dụng Internet đạt 78,59%; (8) Tốc độ tăng trưởng GDP hàng năm lần lượt là 2,91, 2,6 và 8,02% cho các năm 2020, 2021 và 2022; (9) Cải thiện công tác bảo vệ và quản lý môi trường, tài nguyên thiên nhiên và tăng độ che phủ rừng lên 42,02% vào năm 2022; và (10) Giảm bất bình đẳng và cải thiện việc thúc đẩy tiếp cận công lý và thông tin [19]. Tuy nhiên, để có những bước chuyển mình về kinh tế, đã có rất nhiều sự đánh đổi về sự cân bằng sinh thái môi trường và an sinh xã hội. Phát triển kinh tế không quan tâm đến mục đích bảo vệ môi trường có thể gây tác động tiêu cực đến môi trường, xã hội và có nguy cơ ảnh hưởng đến kinh tế của một quốc gia trong dài hạn.
Mục tiêu hướng tới sự phát triển bền vững đảm bảo được sự tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường sinh thái và tạo ra sự cân bằng trong xã hội cho các thế hệ trong tương lai. Trên thế giới, nhiều công trình nghiên cứu về phát triển bền vững đã được thực hiện nhằm hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách có định hướng rõ ràng hơn để phát triển quốc gia như một số nghiên cứu tại Indonesia, Campuchia, Trung Quốc và các quốc gia Châu Phi. Tại Việt Nam, trong thời gian gần đây, vấn đề phát triển bền vững cũng đã được Nhà nước quan tâm thông qua việc ban hành một loạt các văn bản quy phạm pháp luật để hướng dẫn và thực hiện các chiến lược mục tiêu phát triển bền vững của Việt Nam, bao gồm Quyết định số 153/2004/QĐ-TTg [12], số 432/QĐ-TTg [13], số 2157/QĐ-TTg [14], thông tư 03/2019/TT-BKHĐT [2] và nghị quyết số 136/NQ-CP về phát triển bền vững [4]. 2 Đã có nhiều tổ chức, cá nhân quan tâm, nghiên cứu đánh giá và phân tích tổng hợp về xu hướng chung phát triển bền vững của Việt Nam.
Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có nghiên cứu nào đánh giá mức độ phát triển bền vững thành phố Hải Phòng. Hải Phòng là trung tâm công nghiệp có cảng biển lớn nhất miền Bắc Việt Nam. Hội tụ đầy đủ lợi thế về đường biển, đường sắt, đường bộ và đường hàng không, Hải Phòng có tiềm năng trở thành trung tâm kinh tế, logistics hàng đầu Đông Nam Á và cả nước. Tuy nhiên, do nằm ở vùng ven biển nên Hải Phòng dễ bị tổn thương trước những tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu.
Vì vậy, phát triển bền vững rất cần thiết để duy trì sự cân bằng giữa các yếu tố kinh tế, xã hội và môi trường. Với các xuất phát điểm trên, đề tài nghiên cứu "Nghiên cứu đánh giá mức độ phát triển bền vững Thành phố Hải Phòng" đã được thực hiện để đo lường và phân tích mức độ phát triển bền vững của Thành phố Hải Phòng, từ đó đưa ra một số phương hướng và giải pháp khắc phục những tồn tại và thúc đẩy hiện thực hóa sự phát triển bền vững, góp phần đưa Hải Phòng trở thành một trong những thành phố đáng sống nhất của Việt Nam, vừa đẩy mạnh phát triển kinh tế nhưng cũng đảm bảo cuộc sống của người dân và hạn chế ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường. Nguồn số liệu sử dụng trong nghiên cứu là dữ liệu sẵn có của thành phố Hải Phòng giai đoạn 2016 – 2021. Đề tài sẽ góp phần trả lời cho câu hỏi “Tình hình phát triển bền vững Thành phố Hải Phòng trong 6 năm thực hiện đã thay đổi như thế nào?”, “Những yếu tố đóng góp chính để đạt được sự bền vững là gì?”; “Những thách thức, khó khăn và các giải pháp chính trong việc duy trì sự bền vững Thành phố Hải Phòng là gì?” 2.
Mục tiêu nghiên cứu - Xây dựng hệ thống chỉ tiêu đánh giá mức độ phát triển bền vững của thành phố Hải Phòng. - Đánh giá mức độ phát triển bền vững của thành phố Hải Phòng giai đoạn 2016 – 2021. - Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao mức độ phát triển bền vững thành phố Hải Phòng. Nội dung nghiên cứu 3 - Tổng quan một số vấn đề lý luận về phát triển bền vững, hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững và vai trò của phát triển bền vững trong nền kinh tế xã hội hiện nay.
- Xây dựng bộ chỉ tiêu đánh giá phát triển bền vững của thành phố Hải Phòng. - Đánh giá mức độ phát triển bền vững của thành phố Hải Phòng trong giai đoạn 2016 – 2021. - Đề xuất giải pháp thực hiện mục tiêu phát triển bền vững Thành phố Hải Phòng dưới góc độ khoa học và thực tiễn. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.
Tổng quan về phát triển bền vững 1. Khái niệm phát triển bền vững Khái niệm phát triển bền vững PTBV đã trở thành một cụm từ thông dụng trong những cuộc thảo luận về phát triển, gắn liền với các định nghĩa, ý nghĩa và cách hiểu khác nhau. Theo nghĩa đen, PTBV chỉ đơn giản có nghĩa là “sự phát triển có thể được tiếp tục vô thời hạn hoặc trong một khoảng thời gian nhất định [50, 51, 92, 127]. Về mặt cấu trúc, khái niệm này có thể được xem như một cụm từ bao gồm hai từ “bền vững” và “phát triển”.
Giống như mỗi từ trong số hai từ kết hợp để tạo thành khái niệm PTBV, nghĩa là “bền vững” và “phát triển”, đã được định nghĩa khác nhau từ nhiều góc độ khác nhau, khái niệm PTBV cũng đã được xem xét từ nhiều góc độ khác nhau, dẫn đến nhiều định nghĩa về khái niệm này. Mặc dù có rất nhiều định nghĩa liên quan đến PTBV, định nghĩa được trích dẫn thường xuyên nhất về khái niệm này là định nghĩa được đề xuất bởi Báo cáo của Ủy ban Brundtland [123]. Thuật ngữ “phát triển bền vững” lần đầu được xuất hiện vào năm 1980 trong ấn phẩm Chiến lược bảo tồn Thế giới [80] (do Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên Quốc tế - IUCN công bố) với nội dung rất đơn giản: “Sự phát triển của nhân loại không thể chỉ chú trọng tới phát triển kinh tế mà còn phải tôn trọng những nhu cầu thiết yếu của xã hội và sự tác động đến môi trường sinh thái học” [20]. Tuy nhiên, chiến lược này chỉ nhấn mạnh PTBV ở góc độ bền vững về sinh thái với ba mục tiêu: duy trì hệ sinh thái cơ bản và những hệ hỗ trợ sự sống; bảo tồn tính đa dạng di truyền; bảo đảm sử dụng bền vững các loài và các hệ sinh thái.
Kể từ khi báo cáo Brundtland (còn gọi là báo cáo Tương lai chung của chúng ta) của Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới - WCED được xuất bản vào năm 1987, khái niệm “phát triển bền vững” đã trở thành phổ biến và được truyền bá rộng rãi. Báo cáo này nhấn mạnh “phát triển bền vững là sự phát triển có thể đáp ứng được những nhu cầu hiện tại mà không ảnh hưởng, tổn hại đến những khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai” [80]. Mục tiêu của PTBV mà báo cáo đề cập đến là 5 làm thế nào để đạt được phát triển ở hiện tại mà không ảnh hưởng đến cuộc sống và sự phát triển của thế hệ con cháu chúng ta.
