Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển Bảo hiểm xã hội tự nguyện. Chương 2: Phương pháp nghiên cứu. Chương 3: Thực trạng phát triển Bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên. Chương 4: Giải pháp phát triển Bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên.
5 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN 1. Cơ sở lý luận về phát triển Bảo hiểm xã hội tự nguyện 1. Các khái niệm cơ bản 1. Bảo hiểm xã hội Khái niệm BHXH được hiểu theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp: Theo nghĩa rộng, BHXH là sự đảm bảo thay thế bù đắp một phần thu nhập cho người lao động và gia đình họ khi người lao động tham gia BHXH bị giảm hoặc mất thu nhập tư lao động do các sự kiện bảo hiểm xảy ra và trợ giúp các dịch vụ việc làm, chăm sóc y tế cho họ trên cơ sở quỹ BHXH do các bên tham gia đóng góp, nhằm ổn định đời sống cho người lao động, đảm bảo an sinh xã hội.
Theo nghĩa hẹp, BHXH là sự thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động và gia đình họ từ quỹ BHXH do các bên tham gia đóng góp, khi người lao động tham gia BHXH bị giảm hoặc mất thu nhập từ lao động do các sự kiện bảo hiểm xảy ra, nhằm đảm bảo ổn định đời sống gia đình người lao động và đảm bảo an sinh xã hội. Khoản 1 Điều 3 Luật BHXH sửa đổi số 58/2014/QH13 ngày 0/11/2014 quy định như sau: “BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH”. Bảo hiểm xã hội tự nguyện Khoản 3 Điều 3 Luật BHXH sửa đổi số 58/2014/QH13 ngày 20/11/2014 quy định như sau: „„BHXH tự nguyện là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà người tham gia được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng 6 phí hợp với thu nhập của mình và Nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng BHXH để người tham gia hưởng chế độ hưu trí và tử tuất‟‟ 1. Phát triển bảo hiểm xã hội tự nguyện Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam thì “phát triển là phạm trù triết học chỉ ra tính chất của những biến đổi đang diễn ra trong thế giới.
Phát triển là một thuộc tính của vật chất. Mọi sự vật và hiện tượng của hiện thực không t n tại trong trạng thái khác nhau từ khi xuất hiện đến lúc tiêu vong,… ngu n gốc của phát triển là sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập”. R ràng, khi điều kiện kinh tế - xã hội ngày càng phát triển thì việc đảm bảo an sinh xã hội ngày càng thay đổi, tiến bộ hơn. Tất nhiên, trụ cột chính của an sinh xã hội là chính sách về BHXH cũng phát triển theo hướng ngày càng hoàn thiện, phù hợp hơn với thực tiễn đời sống xã hội.
Điều này cho thấy rằng, phát triển BHXH tự nguyện luôn là yêu cầu tất yếu khách quan và sự phát triển ấy phải tuân theo nguyên lý phát triển. Về cơ bản, phát triển BHXH tự nguyện là quá trình tổ chức, thực hiện chính sách BHXH tự nguyện để chính sách này ngày càng được củng cố và hoàn thiện hơn dựa trên các cơ sở sau: - Gia tăng số người tham gia, tạo mọi điều kiện để người lao động có thể tiếp cận và tham gia BHXH tự nguyện. - Tạo sự tăng trưởng Quỹ BHXH, đảm bảo khả năng chi trả các chế độ BHXH cho người tham gia. - Mở rộng và nâng cao chất lượng cung cấp dịch vụ BHXH tự nguyện.
- Giải quyết kịp thời những bất cập trong việc tổ chức thực hiện chính sách BHXH tự nguyện. Bản chất, vai trò và nguyên tắc hoạt động của bảo hiểm xã hội tự nguyện 1. Bản chất bảo hiểm xã hội tự nguyện Bản chất kinh tế của BHXH tự nguyện 7 Bản chất kinh tế của BHXH nói chung và BHXH tự nguyện nói riêng thể hiện ở chỗ những người tham gia cũng đóng góp một khoản tiền trích trong thu nhập (khoản đóng góp này sau khi đó chi tiêu cho các nhu cầu tối thiểu và các nhu cầu cần thiết và không ảnh hưởng lớn đến đời sống và sản xuất - kinh doanh của cá nhân) để lập một quỹ dự trữ. Mục đích của việc hình thành quỹ này để trợ cấp cho những người tham gia BHXH tự nguyện khi gặp rủi ro dẫn đến giảm hoặc mất thu nhập.
Như vậy BHXH cũng là quá trình phân phối lại thu nhập. Xét trên phạm vi toàn xã hội, BHXH là một bộ phận của GDP được xã hội phân phối lại cho những thành viên khi phát sinh nhu cầu về BHXH như ốm đau, sinh đẻ, già yếu, chết. Xét trong nội tại BHXH, sự phân phối của BHXH được thực hiện theo cả chiều dọc và chiều ngang. Phân phối theo chiều ngang là sự phân phối giữa chính bản thân người lao động theo thời gian (giữa thời gian lao động và thời gian nghỉ hưu).
Phân phối theo chiều dọc là sự phân phối giữa những người khỏe mạnh với người ốm đau; giữa người trẻ và người già; giữa người có thu nhập cao với người có thu nhập thấp. Nhờ sự phân phối lại thu nhập mà đời sống của người lao động và gia đình họ luôn được đảm bảo trước những bất trắc và rủi ro xã hội. Tóm lại, BHXH tự nguyện được đặc trưng bằng sự vận động của các ngu n tài chính trong quá trình tạo lập và sử dụng quỹ BHXH tự nguyện nhằm góp phần ổn định cuộc sống của người tham gia và gia đình họ khi gặp rủi ro làm giảm hoặc mất khả năng thu nhập từ lao động. Bản chất xã hội của BHXH tự nguyện Bản chất xã hội của BHXH tự nguyện được thể hiện ngay trong mục tiêu của nó.
BHXH hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận. Mục tiêu của bất kỳ hệ thống BHXH nào cũng là mục tiêu xã hội. Điều này được thể hiện thông qua việc chi trả chế độ BHXH. Người tham gia BHXH tự nguyện sẽ được thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập khi họ bị giảm hoặc mất khả lao động.
Do có sự chia sẻ rủi ro giữa những người tham gia BHXH tự nguyện 8 nên mặc dù chỉ đóng một phần nhỏ trong thu nhập của mình cho Quỹ BHXH tự nguyện, nhưng có thể được b i hoàn một khoản thu nhập đủ lớn để giúp họ trang trải rủi ro. Ở đây, Quỹ BHXH tự nguyện đó thực hiện nguyên tắc "lấy của số đông, bù cho số ít" và BHXH tự nguyện được hiểu như một chính sách xã hội nhằm đảm bảo đời sống cho người lao động khi thu nhập của họ bị giảm, bị mất. Trên góc độ vĩ mô, BHXH tự nguyện giúp phần ổn định an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, giúp phần xóa đói giảm nghèo. Tóm lại, hoạt động BHXH tự nguyện không vì mục tiêu lợi nhuận, mà hoạt động vì mục đích bảo đảm sự phát triển lâu bền của nền kinh tế, góp phần ổn định và thúc đẩy tiến bộ xã hội.
Điều này giải thích tại sao BHXH được coi là một chỉ tiêu đánh giá mức độ phát triển của một quốc gia. Tuy nhiên bản chất kinh tế và bản chất xã hội của BHXH không tách rời mà đan xen với nhau. Khi nói đến sự đảm bảo kinh tế cho người lao động và gia đình họ là nói đến tính xã hội của BHXH. Ngược lại khi nói đến sự đóng góp ít, nhưng lại được bù đắp đủ trang trải mọi rủi ro, thì cũng đã đề cập đến tính kinh tế của BHXH.
Vai trò bảo hiểm xã hội tự nguyện Trong những năm gần đây, an sinh xã hội đối với người lao động tự do đã trở thành chủ đề của khá nhiều nghiên cứu. Nội dung này cũng được chính phủ các nước hết sức quan tâm.Hiện nay, rất nhiều nước trên thế giới (trong đó có Việt Nam) đã nghiên cứu, xây dựng và ban hành các chính sách an sinh xã hội cho người lao động tự do.Trong đó, chính sách pháp luật về bảo hiểm xã hội luôn được chính phủ các nước hướng đến, bởi nó có vai trò rất lớn trong việc đảm bảo an sinh xã hội cho bản thân người lao động và gia đình họ cũng như toàn xã hội.Vai trò này được thể hiện cụ thể như sau: - BHXH tự nguyện góp phần thực hiện công bằng xã hội. Phân phối trong BHXH là sự chuyển dịch thu nhập mang tính xã hội, là sự phân phối lại giữa những người có thu nhập cao, thấp khác nhau theo xu hướng có lợi cho 9 những người có thu nhập thấp; là sự chuyển dịch thu nhập của những người khỏe mạnh, may mắn có việc làm ổn định cho những người ốm, yếu, gặp phải những biến cố rủi ro trong lao động sản xuất và trong cuộc sống. Vì vậy, BHXH tự nguyện góp phần làm giảm bớt khoảng cách giữa người giàu và người nghèo.
- BHXH tự nguyện góp phần phòng tránh và hạn chế tổn thất, đảm bảo an toàn cho sản xuất và đời sống xã hội của con người. - BHXH tự nguyện góp phần thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế của đất nước. Nguyên tắc hoạt động của bảo hiểm xã hội tự nguyện Nguyên tắc BHXH tự nguyện là những quy định nhằm đảm bảo cho các hoạt động BHXH tự nguyện diễn ra bình thường, đạt được mục tiêu mong muốn của nó. Nguyên tắc của BHXH tự nguyện là những định hướng, những quy định và những phương thức hoạt động của cả hệ thống BHXH nhằm đạt được những mục tiêu đề ra.
Theo nghĩa đó, BHXH tự nguyện phải được xây dựng trên nền tảng các nguyên tắc sau: Một: Nguyên tắc tự nguyện BHXH tự nguyện được xây dựng trên cơ sở tự nguyện của người lao động với tư cách là người tham gia BHXH cũng là người hưởng BHXH. Trước hết chúng ta cần làm r chủ thể tham gia BHXH xét về mặt quan hệ sản xuất và quan hệ lao động. Đối tượng này vừa là chủ tư liệu sản xuất (chủ yếu là ruộng đất, công cụ lao động thủ công, nhà xưởng gắn liền với nơi ở, vốn tự có là chính và một phần quan hệ tín dụng…), vừa là chủ sức lao động (là người vừa tham gia quản lý, vừa tham gia lao động). Họ không tham gia trực tiếp vào thị trường sức lao động (nếu họ không di chuyển nghề), nhưng sản phẩm hàng hóa làm ra lại tham gia vào thị trường và chấp nhận cạnh tranh quyết liệt.