Xây Dựng Quy Trình Phát Hiện Đồng Thời Chlamydia trachomatis và Neisseria gonorrhoeae

Luận văn thạc sĩ công nghệ sinh học trình bày quy trình phát hiện đồng thời Chlamydia trachomatis và Neisseria gonorrhoeae bằng multiplex real time PCR.

• Tác giả: Đỗ Trung Hậu
• Người hướng dẫn: PGS. Hồ Huỳnh Thùy Dương
• Trường học: Đại học Bách Khoa, ĐHQG Tp. HCM
• Chuyên ngành: Công nghệ sinh học
• Đề tài: Phát Hiện Đồng Thời Chlamydia trachomatis và Neisseria gonorrhoeae Bằng Phương Pháp Multiplex Real-Time PCR
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về Chlamydia trachomatis (CT) và Neisseria gonorrhoeae (NG)
• 1.1.1. Giới thiệu về CT
• 1.1.2. Dịch tễ học bệnh Chlamydia
• 1.1.3. Triệu chứng lâm sàng
• 1.1.4. Đặc điểm sinh học của CT
• 2. CHƯƠNG 2: VẬT LIỆU - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.2. Vật liệu
• 2.3. Mẫu thực nghiệm
• 2.4. Hóa chất
• 2.5. Thiết bị và dụng cụ
• 2.6. Sơ đồ nghiên cứu tổng quát
• 2.7. Bố trí thí nghiệm
• 2.8. Thiết lập quy trình multiplex real-time PCR phát hiện CT và NG
• 2.9. Xác định các thông số kỹ thuật của phản ứng multiplex real-time PCR
• 2.10. Đánh giá hiệu quả của quy trình phát hiện CT và NG trên các mẫu lâm sàng
• 2.11. Phương pháp nghiên cứu
• 2.11.1. Phương pháp kiểm tra mẫu và mẫu đối chứng
• 2.11.2. Thu mẫu lâm sàng
• 2.11.3. Phương pháp tách chiết DNA
• 2.11.4. Phương pháp multiplex real-time PCR phát hiện CT và NG
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ - BIÊN LUẬN
• 3.1. Kết quả thiết lập quy trình multiplex real-time PCR phát hiện CT và NG
• 3.2. Kết quả thiết lập phản ứng real-time PCR
• 3.3. Kết quả tối ưu hóa các phản ứng monoplex real-time PCR
• 3.4. Kết quả đánh giá tính hiệu quả và tối ưu hóa phản ứng multiplex real-time PCR
• 3.5. Kết quả so sánh các phương pháp tách chiết DNA
• 3.6. Kết quả xác định các thông số kỹ thuật của phản ứng multiplex real-time PCR
• 3.6.1. Độ nhạy phân tích
• 3.6.2. Độ đặc hiệu phân tích
• 3.7. Kết quả đánh giá hiệu quả của quy trình phát hiện CT và NG trên các mẫu lâm sàng
• 3.8. Kết luận - Đề nghị
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Hiện Chlamydia trachomatis và Neisseria gonorrhoeae

Chlamydia trachomatis (CT) và Neisseria gonorrhoeae (NG) là hai tác nhân vi khuẩn gây bệnh lây truyền qua đường tình dục phổ biến trên toàn cầu. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hàng năm có hàng triệu người nhiễm CT và NG. Việc phát hiện sớm và chính xác hai loại vi khuẩn này là rất quan trọng để ngăn ngừa các biến chứng nghiêm trọng như vô sinh và viêm nhiễm. Phương pháp multiplex real-time PCR đã được phát triển để đáp ứng nhu cầu này, cho phép phát hiện đồng thời cả hai tác nhân gây bệnh trong một xét nghiệm duy nhất.

1.1. Chlamydia trachomatis Đặc Điểm và Tác Hại

Chlamydia trachomatis là một trong những nguyên nhân chính gây bệnh lây truyền qua đường tình dục. Bệnh thường không có triệu chứng, dẫn đến việc phát hiện muộn. Theo nghiên cứu, tỷ lệ nhiễm CT ở phụ nữ có thể lên đến 80%. Nếu không được điều trị kịp thời, CT có thể gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng như viêm vùng chậu và vô sinh.

1.2. Neisseria gonorrhoeae Nguy Cơ và Biến Chứng

Neisseria gonorrhoeae là tác nhân gây bệnh lậu, một bệnh lây truyền qua đường tình dục phổ biến. Bệnh có thể gây ra viêm niệu đạo ở nam giới và viêm cổ tử cung ở nữ giới. Nếu không được điều trị, NG có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng như viêm vùng chậu và nhiễm trùng máu.

II. Thách Thức Trong Việc Phát Hiện Chlamydia trachomatis và Neisseria gonorrhoeae

Việc phát hiện CT và NG gặp nhiều thách thức do các phương pháp truyền thống như nuôi cấy và nhuộm có độ nhạy thấp và tốn thời gian. Nhiều bệnh nhân không có triệu chứng, dẫn đến việc chẩn đoán muộn. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe cá nhân mà còn làm gia tăng nguy cơ lây lan trong cộng đồng. Do đó, cần có các phương pháp phát hiện nhanh chóng và chính xác hơn.

2.1. Hạn Chế Của Các Phương Pháp Truyền Thống

Các phương pháp truyền thống như nuôi cấy và nhuộm thường có độ nhạy thấp, không thể phát hiện kịp thời các trường hợp nhiễm CT và NG. Thời gian chờ đợi kết quả cũng là một yếu tố gây khó khăn trong việc điều trị sớm.

2.2. Tác Động Của Việc Phát Hiện Muộn

Việc phát hiện muộn các trường hợp nhiễm CT và NG có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng như vô sinh, viêm vùng chậu và các vấn đề sức khỏe khác. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân mà còn gây gánh nặng cho hệ thống y tế.

III. Phương Pháp Multiplex Real Time PCR Trong Phát Hiện CT và NG

Multiplex real-time PCR là một phương pháp hiện đại cho phép phát hiện đồng thời nhiều tác nhân gây bệnh trong một xét nghiệm duy nhất. Phương pháp này có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, giúp rút ngắn thời gian chẩn đoán và điều trị. Quy trình này đã được thiết lập và tối ưu hóa để phát hiện CT và NG một cách hiệu quả.

3.1. Nguyên Tắc Hoạt Động Của Multiplex Real Time PCR

Multiplex real-time PCR sử dụng các cặp mồi đặc hiệu cho từng tác nhân gây bệnh, cho phép phát hiện đồng thời CT và NG trong một mẫu bệnh phẩm. Phương pháp này dựa trên nguyên tắc khuếch đại DNA, giúp tăng cường độ nhạy của xét nghiệm.

3.2. Quy Trình Thiết Lập Multiplex Real Time PCR

Quy trình thiết lập multiplex real-time PCR bao gồm các bước như chuẩn bị mẫu, tách chiết DNA, và thực hiện phản ứng PCR. Các thông số kỹ thuật như nhiệt độ và thời gian phản ứng cũng được tối ưu hóa để đạt được kết quả chính xác nhất.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Phát Hiện Đồng Thời CT và NG

Nghiên cứu đã thực hiện trên 100 mẫu bệnh phẩm, cho thấy tỷ lệ nhiễm CT là 20%, NG là 15%, và đồng nhiễm CT/NG là 8%. Kết quả này cho thấy tính hiệu quả của phương pháp multiplex real-time PCR trong việc phát hiện đồng thời hai tác nhân gây bệnh. Các kết quả cũng được xác nhận bằng phương pháp giải trình tự.

4.1. Tỷ Lệ Nhiễm CT và NG Trong Mẫu Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm CT và NG trong các mẫu bệnh phẩm là khá cao. Điều này cho thấy sự cần thiết phải áp dụng phương pháp multiplex real-time PCR trong chẩn đoán và điều trị sớm.

4.2. Độ Chính Xác Của Phương Pháp Multiplex Real Time PCR

Phương pháp multiplex real-time PCR cho kết quả chính xác với độ nhạy và độ đặc hiệu cao. Kết quả nghiên cứu cho thấy phương pháp này có thể được áp dụng rộng rãi trong các cơ sở y tế để phát hiện nhanh chóng CT và NG.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Phát Hiện CT và NG

Việc phát hiện đồng thời Chlamydia trachomatis và Neisseria gonorrhoeae bằng phương pháp multiplex real-time PCR là một bước tiến quan trọng trong lĩnh vực y tế. Phương pháp này không chỉ giúp phát hiện nhanh chóng mà còn nâng cao hiệu quả điều trị. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mở ra nhiều cơ hội mới trong việc phát triển các bộ kit chẩn đoán.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Việc Phát Hiện Sớm

Phát hiện sớm CT và NG giúp giảm thiểu các biến chứng nghiêm trọng và cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân. Việc áp dụng multiplex real-time PCR sẽ là một giải pháp hiệu quả trong việc kiểm soát bệnh lây truyền qua đường tình dục.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Trong Nghiên Cứu

Nghiên cứu sẽ tiếp tục phát triển các bộ kit chẩn đoán multiplex real-time PCR với chi phí thấp hơn, dễ sử dụng hơn, nhằm phục vụ cho việc phát hiện CT và NG trong cộng đồng. Điều này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả phòng ngừa và điều trị các bệnh lây truyền qua đường tình dục.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chlamydia trachomatis (CT) và Neisseria gonorrhoeae (NG) là hai tác nhân vi khuẩn phổ biến gây bệnh lây truyền qua đường tình dục trên toàn cầu. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm có khoảng 131 triệu người nhiễm CT và 71 triệu người nhiễm NG trong tổng số 357 triệu ca bệnh lây truyền qua đường tình dục. Tại Việt Nam, tỷ lệ nhiễm CT và NG cũng đang gia tăng, với các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm CT khoảng 11,9% và NG khoảng 10,7% tại một số tỉnh biên giới, cùng với tỷ lệ đồng nhiễm CT/NG lên đến gần 20%. Bệnh do CT và NG gây ra nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng như vô sinh, viêm vùng chậu, thai ngoài tử cung và các bệnh lý ở trẻ sơ sinh do lây truyền từ mẹ sang con.

Mục tiêu nghiên cứu là xây dựng quy trình phát hiện đồng thời CT và NG bằng phương pháp multiplex real-time PCR nhằm tạo ra công cụ chẩn đoán nhanh, chính xác và có chi phí hợp lý. Nghiên cứu được thực hiện tại Công ty TNHH Công nghệ Sinh học Khoa Thương, TP. Hồ Chí Minh, trong khoảng thời gian từ tháng 1 đến tháng 6 năm 2017. Quy trình này hướng đến việc phát hiện đồng thời hai vi khuẩn trên các mẫu lâm sàng, góp phần nâng cao hiệu quả giám sát và kiểm soát bệnh lây truyền qua đường tình dục tại Việt Nam.

Việc xây dựng thành công quy trình multiplex real-time PCR sẽ là tiền đề quan trọng cho phát triển bộ kit chẩn đoán đồng thời CT và NG, giúp rút ngắn thời gian xét nghiệm, tăng độ nhạy và độ đặc hiệu so với các phương pháp truyền thống như nuôi cấy hay miễn dịch huỳnh quang. Đây cũng là bước tiến quan trọng trong công tác phòng chống dịch bệnh lây truyền qua đường tình dục, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Sinh học phân tử của CT và NG: CT là vi khuẩn sinh nội bào bắt buộc với bộ gene khoảng 600 gene, chứa plasmid cryptic có vai trò quan trọng trong quá trình nhân bản và gây bệnh. NG là vi khuẩn Gram âm, có nhiều plasmid quy định tính kháng sinh và các protein bề mặt giúp bám dính và tránh hệ miễn dịch chủ thể.
• Phương pháp PCR và real-time PCR: PCR là kỹ thuật nhân bản DNA in vitro sử dụng enzyme DNA polymerase chịu nhiệt. Real-time PCR cải tiến cho phép theo dõi quá trình nhân bản DNA theo thời gian thực qua tín hiệu huỳnh quang, giúp định lượng chính xác và nhanh chóng.
• Multiplex real-time PCR: Kỹ thuật nhân bản đồng thời nhiều mục tiêu DNA trong một phản ứng duy nhất bằng cách sử dụng nhiều cặp mồi và mẫu dò huỳnh quang khác nhau, giúp phát hiện đồng thời CT và NG trên cùng một mẫu.
• Khái niệm về độ nhạy, độ đặc hiệu và độ lặp lại: Độ nhạy (limit of detection - LOD) là giới hạn phát hiện tối thiểu của phản ứng; độ đặc hiệu là khả năng phân biệt chính xác mục tiêu với các trình tự khác; độ lặp lại đánh giá tính ổn định của phương pháp qua các lần thử nghiệm.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: 100 mẫu dịch phết tế bào lâm sàng được thu thập từ bệnh viện chuyên khoa da liễu tại Hà Nội trong giai đoạn 01/2017 - 04/2017. Mẫu DNA vi sinh vật khác được lưu trữ tại phòng Kiểm định Chất lượng của công ty TNHH Công nghệ Sinh học Khoa Thương.
• Phương pháp phân tích: Thiết lập và tối ưu hóa phản ứng multiplex real-time PCR sử dụng cặp mồi và mẫu dò đặc hiệu cho gene cryptic plasmid của CT, gene opa của NG và gene ALAS1 của người làm chứng nội. Các thông số kỹ thuật như nhiệt độ lai, nồng độ MgCl2, enzyme Taq polymerase được khảo sát và tối ưu. So sánh hiệu quả tách chiết DNA bằng ba phương pháp: tủa, cột silica và bán tự động.
• Timeline nghiên cứu: Thực hiện từ tháng 1 đến tháng 6 năm 2017, bao gồm các bước: thiết lập phản ứng monoplex, tối ưu hóa multiplex, đánh giá hiệu quả kỹ thuật, thử nghiệm trên mẫu lâm sàng và xác nhận kết quả bằng giải trình tự Sanger.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thiết lập thành công quy trình multiplex real-time PCR với giới hạn phát hiện (LOD) là 4 bản sao/pha ứng cho cả CT và NG, đảm bảo độ nhạy cao. Hệ số tương quan R² của đường chuẩn đạt trên 0,98, hiệu quả nhân bản từ 90% đến 105%.
2. Độ đặc hiệu cao: Phản ứng không phát hiện tín hiệu huỳnh quang trên 21 mẫu DNA của các vi sinh vật khác, chứng tỏ khả năng phân biệt chính xác CT và NG.
3. Độ lặp lại tốt: Hệ số biến thiên nội phản ứng dưới 1%, hệ số biến thiên liên phản ứng dưới 2%, cho thấy quy trình ổn định và tin cậy qua nhiều lần thử nghiệm và trên các thiết bị khác nhau.
4. Kết quả trên mẫu lâm sàng: Trong 100 mẫu dịch phết tế bào, tỷ lệ nhiễm CT là 20%, NG là 15%, đồng nhiễm CT/NG chiếm 8%. Kết quả này phù hợp với các nghiên cứu dịch tễ học trong nước và quốc tế. Kết quả multiplex real-time PCR khớp với kết quả giải trình tự Sanger, xác nhận độ chính xác của phương pháp.

Thảo luận kết quả

Việc thiết lập thành công quy trình multiplex real-time PCR cho phép phát hiện đồng thời CT và NG với độ nhạy và độ đặc hiệu cao, vượt trội so với các phương pháp truyền thống như nuôi cấy hay miễn dịch huỳnh quang. Kết quả tỷ lệ nhiễm trên mẫu lâm sàng phản ánh thực trạng dịch tễ của hai tác nhân này tại Việt Nam, phù hợp với báo cáo của WHO và CDC. Độ lặp lại tốt chứng tỏ quy trình có thể áp dụng rộng rãi trong các phòng xét nghiệm lâm sàng.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, quy trình này có giới hạn phát hiện tương đương hoặc tốt hơn, đồng thời sử dụng mẫu dò TaqMan™ giúp tăng tính đặc hiệu và giảm thiểu sai số do sản phẩm không đặc hiệu. Việc sử dụng gene ALAS1 làm chứng nội nội sinh giúp kiểm soát hiệu quả quá trình tách chiết DNA và phát hiện các chất ức chế PCR, nâng cao độ tin cậy kết quả.

Biểu đồ đường cong chuẩn và bảng so sánh các thông số kỹ thuật minh họa rõ ràng hiệu quả và độ nhạy của phản ứng. Kết quả so sánh các phương pháp tách chiết DNA cho thấy phương pháp sử dụng cột silica và bán tự động cho hiệu quả cao hơn phương pháp tủa truyền thống.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Triển khai áp dụng quy trình multiplex real-time PCR trong các phòng xét nghiệm lâm sàng nhằm nâng cao hiệu quả chẩn đoán và giám sát bệnh lây truyền qua đường tình dục, đặc biệt tại các bệnh viện chuyên khoa da liễu và sản phụ khoa. Thời gian thực hiện: trong vòng 6 tháng tới.
2. Phát triển bộ kit chẩn đoán thương mại dựa trên quy trình đã xây dựng để cung cấp công cụ chuẩn hóa, dễ sử dụng cho các cơ sở y tế trên toàn quốc. Chủ thể thực hiện: các công ty công nghệ sinh học trong nước, thời gian 12-18 tháng.
3. Tổ chức đào tạo kỹ thuật cho cán bộ y tế và kỹ thuật viên phòng xét nghiệm về kỹ thuật multiplex real-time PCR và quy trình xử lý mẫu nhằm đảm bảo chất lượng xét nghiệm. Thời gian: 3-6 tháng.
4. Mở rộng nghiên cứu ứng dụng quy trình phát hiện đồng thời các tác nhân gây bệnh lây truyền qua đường tình dục khác như Trichomonas vaginalis, Mycoplasma genitalium để nâng cao khả năng chẩn đoán đa mục tiêu. Chủ thể thực hiện: các viện nghiên cứu và trường đại học, thời gian 2 năm.
5. Khuyến nghị các cơ quan y tế tăng cường giám sát dịch tễ và thu thập dữ liệu về CT và NG để có chính sách phòng chống hiệu quả, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về các bệnh lây truyền qua đường tình dục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Công nghệ Sinh học, Y học phân tử: Nghiên cứu cung cấp quy trình kỹ thuật multiplex real-time PCR chi tiết, giúp phát triển các đề tài liên quan đến chẩn đoán phân tử.
2. Cán bộ y tế và kỹ thuật viên phòng xét nghiệm lâm sàng: Áp dụng quy trình để nâng cao chất lượng xét nghiệm, rút ngắn thời gian chẩn đoán và tăng độ chính xác trong phát hiện CT và NG.
3. Các công ty công nghệ sinh học và sản xuất kit xét nghiệm: Tham khảo để phát triển bộ kit multiplex real-time PCR thương mại, đáp ứng nhu cầu chẩn đoán nhanh và chính xác.
4. Cơ quan quản lý y tế và chính sách công: Sử dụng dữ liệu và kết quả nghiên cứu để xây dựng các chương trình giám sát, phòng chống bệnh lây truyền qua đường tình dục hiệu quả hơn.

Câu hỏi thường gặp

1. Multiplex real-time PCR là gì và ưu điểm so với PCR truyền thống?
   Multiplex real-time PCR là kỹ thuật nhân bản đồng thời nhiều mục tiêu DNA trong một phản ứng duy nhất, sử dụng các mẫu dò huỳnh quang khác nhau. Ưu điểm là tiết kiệm thời gian, chi phí, tăng độ nhạy và đặc hiệu, đồng thời giảm nguy cơ nhiễm chéo so với PCR truyền thống.

2. Giới hạn phát hiện (LOD) của quy trình này là bao nhiêu?
   Quy trình multiplex real-time PCR được thiết lập có LOD là 4 bản sao DNA trên mỗi phản ứng, đảm bảo phát hiện được lượng vi khuẩn rất nhỏ trong mẫu lâm sàng.

3. Tại sao cần sử dụng gene ALAS1 làm chứng nội?
   Gene ALAS1 của người được sử dụng làm chứng nội nội sinh để kiểm soát hiệu quả quá trình tách chiết DNA và phát hiện các chất ức chế PCR, giúp đảm bảo kết quả xét nghiệm chính xác và tin cậy.

4. Phương pháp tách chiết DNA nào cho hiệu quả tốt nhất?
   So sánh ba phương pháp tách chiết DNA (tủa, cột silica, bán tự động) cho thấy phương pháp sử dụng cột silica và bán tự động có hiệu quả cao hơn về độ thu nhận DNA và độ tinh khiết, phù hợp cho xét nghiệm multiplex real-time PCR.

5. Kết quả nghiên cứu có thể áp dụng rộng rãi ở đâu?
   Quy trình có thể áp dụng tại các phòng xét nghiệm lâm sàng, bệnh viện chuyên khoa da liễu, sản phụ khoa và các trung tâm y tế dự phòng trên toàn quốc để nâng cao hiệu quả chẩn đoán và giám sát bệnh lây truyền qua đường tình dục.

Kết luận

• Đã xây dựng thành công quy trình multiplex real-time PCR phát hiện đồng thời Chlamydia trachomatis và Neisseria gonorrhoeae với độ nhạy cao (LOD 4 bản sao/pha ứng) và độ đặc hiệu vượt trội.
• Quy trình có độ lặp lại tốt với hệ số biến thiên nội phản ứng dưới 1% và liên phản ứng dưới 2%, đảm bảo tính ổn định và tin cậy.
• Áp dụng trên 100 mẫu lâm sàng cho thấy tỷ lệ nhiễm CT là 20%, NG là 15%, đồng nhiễm CT/NG chiếm 8%, phù hợp với dữ liệu dịch tễ hiện có.
• Kết quả được xác nhận bằng giải trình tự Sanger, khẳng định độ chính xác của phương pháp.
• Đề xuất triển khai áp dụng quy trình trong các phòng xét nghiệm lâm sàng và phát triển bộ kit chẩn đoán thương mại trong thời gian tới nhằm nâng cao hiệu quả phòng chống bệnh lây truyền qua đường tình dục.

Khuyến khích các cơ sở y tế áp dụng quy trình, đồng thời mở rộng nghiên cứu phát hiện đa tác nhân gây bệnh lây truyền qua đường tình dục để nâng cao hiệu quả chẩn đoán và điều trị.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TONG QUAN TAI LIEU 1. Tong quan về Chlamydia trachomatis (CT) và Neisseria gonorrhoeae (NG) 1. Giới thiệu về CT 1.

Dịch tế học bệnh Chlamydia Theo ước tính của WHO, mỗi năm có khoảng 130.9 triệu người nhi m CT [58]. Ty lệ nhi m CT cao nhất ở thanh thiếu niên trong độ tuổi từ 15-24 [22]. Hầu hết phụ nữ và nam giới nhỉ m CT đều không có triệu chứng. Ty lệ nhi m CT không có triệu chứng ở nữ (80%) thường cao hơn so với nam (50%) [49].

Theo báo cáo của CDC, năm 2015, tại Mỹ, có khoảng 1.658 trường hợp nhi m CT, tăng 5,9% so với năm 2014. Trong đó, tỷ lệ nhi m CT ở nữ tăng 3,8% và ở nam tang 10,5% [21]. Ty lệ nhi m CT ngày càng gia tăng nhưng chưa được thống kê đầy đủ và chính xác. Các nghiên cứu gan đây tại An Độ cho thay tỷ lệ nhi m CT chiếm khoảng 23% tại các ph ng khám phụ khoa và chiếm 19,9% ở các bệnh nhân nhỉ m tr ng qua đường tình dục.

Một nghiên cứu khác ở Anh, trong v ng 20 năm qua, ước tính tỷ lệ nhĩ m CT ở các ph ng khám tiết niệu là 17,3%, ở các ph ng khám thai là 12,6%, tại các cơ sở phá thai là 12,3%, tại các ph ng khám dành cho thanh thiếu niên chiếm 10.7% và 10% ở các ph ng khám kế hoạch hóa gia đình [41]. Tại Việt Nam, theo số liệu các địa phương báo cáo về Viện Da li u Quốc gia, số ca nhỉ m CT có xu hướng tăng lên do bệnh này thường di n biến âm thầm và ít triệu chứng [10]. Nghiên cứu của Lê Hồng Cam trên 415 phụ nữ viêm cỗ tử cung trong độ tuôi từ 15 đến 45 trong thời gian từ 2/1998 đến 3/1999 tại huyện Hóc Môn, Thanh phố Hồ Chí Minh cho thấy tỷ lệ nhi m CT trên đối tượng này là 18,07% [5]. Nghiên cứu khác của Phạm Văn Đức và cộng sự về tỷ lệ nhi m CT ở phụ nữ hút thai 3 tháng dau và các yếu tố liên quan tại khoa Kế hoạch hóa gia đình — Bệnh viện Từ Dũ từ 01/08/2007 đến 30/01/2008 cho thấy trong 1003 trường hợp nghiên cứu, ty lệ nhi m CT ở phụ nữ hút thai là 9,2% với độ tuôi đưới 30 và có thu nhập trung bình [12].

Theo một báo cáo đánh giá hoạt động ph ng chống bệnh lây truyền qua đường tình dục năm 2014 của bệnh viện Phong — Da li u Trung ương Quy H aở 15 Luận văn Thạc sĩ Đỗ Trung Hậu Trang 4 Tổng quan tài liệu tỉnh khu vực miền Trung — Tây Nguyên từ Quảng Bình đến Bình Thuận và 5 tỉnh Tây Nguyên (Kon Tum, Gia Lai, Dak Lak, Dak Nông, Lâm Đồng), tỷ lệ người mắc bệnh CT trong tổng số người đến khám chữa bệnh da li u ở các ph ng khám tuyến tỉnh là 288.950 người chiếm 0,07% [7]. Việc tầm soát CT là một trong những biện pháp ngăn ngừa và điều trị CT hiệu quả nhất. Triệu chứng lầm sàng [2], [49] CT có khả năng gây ra nhiều bệnh khác nhau do 15 serovars (t p huyết thanh) gây ra. Bệnh mat hột: do CT serovars A-C gây ra Khởi đầu nh : ngứa, nóng rat, chảy nước mắt.

Nhi m tr ng cấp tính: viêm kết mạc thé nang, xung huyết, ph kết mạc va dan đến viêm giác mạc. Chu trình tái di n với những ton thương lặp lại, đặc biệt là ở giác mạc dẫn đến hậu quả là m. Các nghiên cứu thực nghiệm va lâm sàng cho thay những biến chứng thường hay gặp ở các nhỉ m tr ng mạn tính, đặc biệt là khi nhi mtr ng lần thứ hai vì co thể đã được man cảm do nhi mtr ng lần thứ nhất. Viêm kết mac thể vùi: do CT serovars D-K gây ra, thường gặp ở trẻ sơ sinh do mat tiép xúc với dich đường sinh dục có vi khuẩn của m.

Nhiễm trùng ở đường sinh duc: do CT serovars D-K gây ra Ở nam giới: chủ yếu gây viêm niệu đạo nhưng có 40% nam giới bị nhi m không có triệu chứng. Viêm mao tinh hoàn và viêm tuyến tiền liệt là biến chứng sau khi nam giới bị nhi m CT, có tới 50% trường hợp viêm mao tinh hoàn dưới 35 tudi. Ở nữ giới: Thường gặp nhất là viêm niệu đạo, âm đạo, cô tử cung. Khoảng 70% phụ nữ nhi m tr ng sinh dục không có triệu chứng, nếu không điều trị sẽ để lại di chứng nặng né và dẫn đến viêm v ng chậu (Pelvic Infection Disease - PID), tắc v i trứng, thai ngoài tử cung, vô sinh [2], [49].

Cac chương trình sàng loc CT được chứng minh là làm giảm tỷ lệ viêm v ng chậu ở phụ nữ [49]. Luận văn Thạc sĩ Đỗ Trung Hậu Hình 1. Viêm cỗ tử cung ở nữ và viêm niệu đạo ở nam do CT [62] d. Viêm khớp do bệnh truyền qua đường tình dục (SARA — sexually bacquired reactive arthritis): ảnh hưởng đến các khớp lớn, đặc biệt là khớp chân.

Nam giới bị ảnh hưởng nhiều hon nữ giới với ty lệ 10:1. Nhiễm trùng ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: tỷ lệ truyền từ m_ sang trẻ sơ sinh là 55%, trong đó 45% là viêm kết mạc và 30% viêm phổi [2], [49]. Đặc điểm sinh hoc của CT Quan sát dưới kính hiển vi quang học, CT là vi khuẩn Gram âm có mảng là lipopolysaccharide, hình cầu hoặc bau dục, kích thước thay đổi. Vi khuẩn thường thay đổi hình dạng trong chuk_ sao chép.

Vỏ vi khuẩn gồm mảng trong và mang ngoài, không có lớp peptidoglycan giữa các màng [3 |. Tế bao bị nhiễm vi khuẩn CT [66] 1. Đặc điểm bộ máy di truyền CT CT là vi khuẩnk_ sinh nội bào bắt buộc, bộ gene có khoảng 600 gene. CT chứa 7 đến 10 bản sao của plasmid trong mỗi tế bao, cryptic plasmid có kích thước khoảng 7,5 kb được phát hiện trong tất cả các chủng của CT [47], [48].

Cryptic plasmid Luan van Thac si Đỗ Trung Hậu Trang 6 Tổng quan tài liệu chứa 8 khung đọc mở (Open Reading Frame - ORF) mã hoá cho một số protein kháng nguyên đặc trưng. Mặc d chức năng của 8 gene trên cryptic plasmid c n chưa xác định hoàn toàn, nhưng trình tự nucleotide và sự có mặt của plasmid trong tế bao cho thấy nó có vaitr quan trọng đối với vi khuẩn CT [53]. Cu trúc plasmid LGV440 cua CT [40] Chu k sống của CT gồm 2 dạng: thé co ban (elementary body) va thé lưới (recuticulate body). Thể co bản: là những tế bào tr n có kích thước khoảng 0,3 um, nhân đậm.

Thể này xâm nhập vào các tế bào theo kiểu thực bảo. Thể lưới: Sau khi xâm nhập vào tế bao CT chuyển hóa nhờ tế bao và tạo thành thé lưới (đường kính 1 um), sinh san theo hình thức nhân đôi. Sau đó thé lưới lại chuyền thành thể cơ bản và giải phóng khỏi tế bào [3]. Tế bảo biéu mô.

_ Nhân Thé lưới (RB) © Y. Chu kỳ vòng đời của vi khuẩn CT [69] Luận văn Thạc sĩ Đỗ Trung Hậu Trang 7 Tổng quan tài liệu CT có kháng nguyên lipopolysaccharide chung và kháng nguyên protein vỏ riêng dựa vào đó được chia ra 15 loại t p huyết thanh khác nhau bao gồm: Tp huyết thanhA - C,D - K và LI - L3. Trong đót p A, B, Ba và C gây bệnh ở mắt. T p D- K gây bệnh ở đường sinh dục và ở mat.

T p LI gây bệnh hoa li u viêm hạch hat [1], [2], [36]. Dị biệt kháng nguyên của CT là protein chủ yếu ở màng ngoài (major outer membrane protein - MOMP), chiếm đến 50% cau tao màng. MOMP là một protein xuyên mảng chứa các quyết định kháng nguyên đặc hiệu loài và đặc hiệu t p. Những hội chứng do CT gây ra có liên hệ đặc hiệu với các t p huyết thanh khác nhau [3].

Giới thiệu về NG 1. Dịch tế học bệnh lậu Bệnh lậu do NG gây ra, đứng thứ hai sau bệnh Chlamydia trong các bệnh lây truyền qua đường tình dục trên thé giới [30], [32]. Theo bao cáo tại 28 quéc gia thành viên thuộc Liên minh Châu Âu (EU) và khu vực kinh tế Châu Âu (EEU) vào năm 2013, có 52.995 trường hợp nhi m NG được thống kê. Trong đó, thanh thiếu niên trong độ tuổi từ 15 - 24 tuổi chiếm 39% các trường hợp nhi m NG va tỷ lệ nhi m ở nam giới nhiều gấp 3 lần so với nữ giới [30].

Theo báo cáo khác của WHO ở 53 quốc gia vào năm 2014, tỷ lệ nhỉ m NG ở nam là 25,5/100.000 nam giới trưởng thành. Tây Thái Bình Dương là nơi được báo cáo có tý lệ nam nhi m cao nhất và Đông Địa Trung Hải là nơi có tỷ lệ nam nhỉ m thấp nhất thé giới (3,2 trường hợp/100. Tỷ lệ nam nhiễm NG tại 53 nước vào năm 2014/100.000 dân [58] WHO region No. countries reporting Median male gonorrhoea case rate (range) African Region | 5 50.0) Region of the Americas | 18 29.3) Eastern Mediterranean Region | 6 3.2) South-East Asia Region | 4 7.4) Western Pacific Region 11 88.5) Source: GARPR database (2015) (5) Luan van Thac si Đỗ Trung Hậu Trang 8 Tổng quan tài liệu Theo một báo cáo gần đây của CDC, tỷ lệ nhi m NG tại Mỹ tăng dần qua các năm.

Năm 2009, tỷ lệ nhi m NG là 98,1/100.000 người, đến giai đoạn 2009 - 2012 tăng nh (106,7/100.000 người) và năm 2015 bat đầu tăng nhanh (129,9/100.000 người) so với năm 2014. Năm 2015, có khoảng 395,216 triệu người nhi m NG, tang 12,8% so với năm 2014, trong đó, ty lệ nhí m ở nam tăng 18,3% và ở nữ là 6,8%. Tỷ lệ nhi m tăng cao nhất ở miền Nam và miễn Tây nước Mỹ [21]. Tại khu vực Đông Nam nói chung và Việt Nam nói riêng, tỷ lệ bệnh lậu chưa được thong kê day đủ nên việc kiểm soát bệnh gặp nhiều khó khăn đặc biệt là các đối tượng có nguy cơ lây nhi m cao.

Một nghiên cứu của B i Thị Mậu và Lê Thi Kim nh vẻ bệnh lây truyền qua đường tình dục ở gái mại dâm tại Trung tâm Chữa bệnh — Giáo dục — Lao động Xã hội tỉnh H a Bình năm 2009 cho thay ty lé gai mai dâm nhi m lậu chiếm 24,1% trong tong số 162 đối tượng được khảo sát với độ tuổi dưới 29, trình độ học van thấp và thiếu hiểu biết về bệnh lây truyền qua đường tinh dục [6]. Một nghiên cứu khảo sát về kiến thức, thái độ và niềm tin của học sinh từ 2 trường dạy nghé tai Thành phố Hồ Chí Minh về các bệnh lây lan do quan hệ tinh dục cho thấy chỉ 55% hiểu biết về bệnh lậu [28].